ءبىر سۋرەتتىڭ اسەرى

ەل باعىنا تۋعان, ەلدىك جولىن قۋعان

ەلباسى, قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ مەم­لەكەتتىڭ بولاشاعى جاستارعا تىكە­لەي بايلانىستى ەكەندىگىن جانە ولارعا زامان تالابىنا ساي تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە­لەۋدى ءار ۋاقىتتا ايتىپ تا, ونى قادا­عالاپ تا كەلەدى. مۇنى ەلبا­سىنىڭ ءار جىلعى قازاقستان حال­قىنا ارنالعان جولداۋىنان, قازاق­ستاننىڭ ءار ايماعىنا ساپار كەزىن­دە جاس­تارمەن كەزدەسۋلەرىنەن كورىپ ءجۇرمىز. وسى تاپسىرمالارعا سايكەس ءتيىستى ۇيىمدار جاستاردى مەملەكەتتىك ىستەرگە باۋلۋدا, ءۇي­رەتۋدە جانە ءتيىستى تاربيەلىك شارالار جۇرگىزۋدە. 2010 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­نىڭ 28-ءى كۇنى وڭتۇستىك وڭىرىنە ساپارى كەزىندە ەلباسى جاستارعا كوڭىل ءبولۋدى جاڭاشا تۇرعىدان كورسەتتى, جاستارمەن بۇل جولعى كەزدەسۋىن جاڭا پىشىندە وتكىزدى جانە بۇل ءىس-شارا جۇرتتارعا جاڭا وي سالدى دەپ ويلايمىن. شىمكەنت قالاسىنداعى «نەكە سارايىن» اشىپ, جاڭادان وتاۋ تىككەن جەتى جاس وتباسىنىڭ نەكە­لەرىن قيىپ, ءوز باتاسىن بەرگەن­دىگىن كوردىك. ەلباسىنىڭ بۇل ءىس-شاراعا قاتىسۋىنىڭ ار جاعىندا «مەملەكەتتىڭ نەگىزى – وتباسى, وتبا­سىنىڭ بەرىكتىگى – مەملەكەت بە­رىكتىلىگىنىڭ نەگىزى, ولاي بولسا, جاس وتاۋدىڭ قۇرىلۋى مەملە­كەتتىك ماڭىزى بار ءىس-شارا قاتارىنا جاتادى, وعان بار­لى­عىمىز اتسالىسۋعا ءتيىستىمىز» دەگەن وي جاتقانداي بولىپ كورىندى ماعان جانە بۇل ءىس-شارا ارقىلى جەرگىلىكتى باسشىلارعا, ەل ازاماتتارىنا ۇلگى كورسەتتى دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا ءار كۇنى جۇزدەگەن جاس وتاۋ قۇرىلىپ جاتاتىنى بەلگىلى, مەنىڭ ويىمشا, ولاردىڭ كەيىن­گى جاعدايى قالاي دەگەن ماسە­لە كەي كەزدەرى كۇن تارتىبىنەن شەت قالاتىن سەكىلدى. سيرەك تە بولسا, كەيدە باق بەتتەرىندە بۇل ءما­سە­لە كوتەرىلەدى, سودان بايقا­عانىم, جاڭادان وتاۋ تىككەن وتبا­سىلاردىڭ 35-40 پايىزى اجىراسىپ كەتەدى ەكەن. قازاق حالقىندا جاس وتاۋدىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ, العاشقى 2-3 جىل بويى ولارعا اقىل-كەڭەس, قينالعان كەزدە قولۇشىن بەرەتىن ءداستۇر بار. وعان اۋىلدىڭ نەمەسە سول ەلدىڭ بەدەلدى, ومىرلىك تاجىريبەسى مول ادامدارى سايلانادى. بۇل ءداستۇر وسى كەزگە دەيىن جامبىل, الماتى وبلىستارىندا كەزدەسەدى, بىراق وڭتۇستىكتە ونشا تارالماعان نەمەسە جوقتىڭ قاسى. قازاقتىڭ وسى جاقسى ءداستۇرىن قايتا قولعا الىپ, ونى جانداندىرۋ قاجەت-اق, ويتكەنى, جاڭادان قۇرىلعان وتباسىلاردىڭ اجىراسىپ كەتۋى كوبەيىپ بارادى, ونى ازايتۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە ۇلتتىق تۇرپاتتاعى جاڭا ءىس-شارا­لاردى قولعا العان ابزال ەكەنى اقي­قات. مۇنداي ءىس-شارانىڭ ۇلگىسى رەتىندە ەلباسىنىڭ شىمكەنت قالا­سىنداعى «نەكە سارايىن» اشۋ كەزىندە جاستارعا اقىل-كەڭەس بەرىپ, سوڭىنان ولارمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسكەندىگىن الۋعا بولادى. مە­نىڭ مۇنداي تۇجىرىم جاساۋى­ما جوعارىدا اتالعان ءىس-شارا كەزىن­دە ەلباسىنىڭ جاس وتاۋ يەلەرى­مەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتىنىڭ قۇدى­رە­تىن كورگەنىم سەبەپ بولىپ وتىر. قالالىق اكىمدىك ەلباسىمەن تۇسكەن سۋرەتتى بالام مەن كەلىنىمە بەرىپتى. مەن سۋرەتتى كورىپ تۇرىپ ولارعا: «سەندەر وتە باقىتتى جان ەكەنسىڭدەر, ەلباسىمەن قاتار تۇرىپ, بىرگە سۋرەتكە ءتۇسۋ ۇلكەن مارتەبە, بۇل سۋرەت سەندەر ءۇشىن العاشقى مەملەكەتتىك ناگرادا بولىپ تابىلادى, سوندىقتان سۋرەتتى ءۇيدىڭ تورىنە, بارلىق كەلگەن قوناقتارعا كورىنەتىن جەرگە ىلىڭدەر», دەدىم. ءالى ءومىردىڭ قيىندىعىن باس­تارىنان وتكىزبەگەن, ونىڭ ۇستىنە جاس وتباسى بولعان سوڭ, كەيدە ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بولىپ تۇرادى, ەگەر ونى دەر كەزىندە باسىپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ توقتاتپاسا, ارتى ۋشىعىپ, اجىراسۋعا دەيىن بارادى, مۇنداي جاعداي ومىردە كوپ. وسىنداي «داعدارىس» كەزىندە جاس وتباسىنا اقىل-كەڭەس بەرىپ, باسۋ ايتاتىن ازامات نەمەسە جاستارعا توقتاۋ جاسايتىنداي ءبىر فاكتور قاجەت-اق. ۇيلەنگەن سوڭ 2 جىل وتكەندە, بالام مەن كەلىنىم اراسىندا كيكىلجىڭ باستالدى, العاشقىدا مەن ارالاسپادىم, كەيىن قاراسام, ارتى ۋشىعاتىن ءتۇرى بار, امال جوق ارالاسۋعا تۋرا كەلدى. «نەكە سارايىن» اشقاندا ەلباسىنىڭ جاستارمەن تۇسكەن سۋرەتىنىڭ ۇلكەن قۇدىرەتىن سوندا كوردىم. مەنىڭ بار ايتقانىم: «بالا­لارىم, سەندەردىڭ نەكەلەرىڭدى ەلباسى قيىپ, اق باتاسىن بەرگەن ەدى, سەندەردىڭ ۇيلەنگەندەرىڭە بۇكىل قازاقستان حالقى كۋا بولدى, سەندەرمەن تۇسكەن ەلباسىنىڭ مىنا سۋرەتى سونىڭ ايعاعى ەمەس پە, ەرتەڭ اجىراسىپ كەتسەڭدەر ەلباسىنا نە دەيمىز, ەلگە-جۇرتقا قالاي قارايمىز», دەدىم. سودان قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان سۋرەتتى الىپ, جاندارىنا باردىم دا, سۋرەتتەگى ەلباسىنان جانە ءبىر-بىرىڭنەن كەشىرىم سۇراڭدار دەدىم. ەكەۋى قاتار تۇرىپ, سۋرەتتەگى ەلباسىنان كەشىرىم سۇرادى, بايقاعانىم, شىن كوڭىلمەن ايتىلدى. سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى, قازىر ەكەۋى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر, ونىڭ ۇستىنە ۇل بالالى بولدى. قازاق حالقى ىرىمشىل كەلەتىنىن بىلەمىز, ەگەر كەلىن ۇل تاپسا اتىن ەلباسىنىڭ قۇرمەتىنە نۇرسۇلتان دەپ قويايىق دەپ شەشتىم, بىراق قىز بالام بۇرىن بوسانىپ, ۇل تاۋىپ, اتىن نۇرسۇلتان دەپ قويىپتى. ەندى ءوز نەمەرەمە قانداي ات قويساق دەگەن وي ءبىراز مازالادى, سونىمەن نەمەرەلى بولدىق, اتىن «ەلباسى-نۇرسۇلتان» دەگەن سوزدەرىنىڭ باسقى ارىپتەرىنەن قۇراپ «ەلنۇر» دەپ قويدىق. ەلباسىنىڭ ءوزى باس بولىپ, جاس وتاۋ يەلەرىنە باتاسىن بەرىپ, ولارمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتىنىڭ قۇدىرەتىن كورگەن سوڭ ماعان مىناداي وي كەلدى. ەگەر جەر-جەردەگى وبلىس, اۋدان نەمەسە قالا اكىمدەرى جىلىنا ءبىر-ەكى رەت جاستاردىڭ نەكەلەرىن قيىپ, بىرگە سۋرەتكە تۇسسە جانە 2-3 جىل بويى ولاردىڭ تاعدىرلارىنا ارالاسىپ, ءوز اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ وتىرسا, وندا جاڭادان قۇرىلعان وتباسىلاردىڭ اجىراسۋى كەميتىنى انىق. بۇل ىسكە جەر-جەردەگى بەلگىلى ازاماتتار, ەل اقساقالدارى اتسالىسسا دا نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. وڭىڭ ۇستىنە ەلباسى ن.نازار­باەۆ «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى – قالىپتاسقان مەملە­كەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «مەن اجىراسۋعا قارسىمىن, جاستاردى وتباسى قۇندىلىعى, اجىراسۋدىڭ قاسىرەت ەكەندىگى رۋحىندا تاربيەلەۋ كەرەك, ويتكەنى, ونىڭ سالدارىنان, ەڭ الدىمەن, بالالار زارداپ شەگەدى. «اكەسى قوي باعا بىلمەگەننىڭ بالاسى قوزى باعا بىلمەيدى». بالا ءتار­بيەسى – تەك انانىڭ ەمەس, اتا-انا­نىڭ ەكەۋىنىڭ دە مىندەتى», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل تۇجىرىمدى جاس­تار­دىڭ اتا-انالارى مەن ولاردى ءتار­بيە­لەۋمەن اينالىساتىن قوعام­دىق ۇيىمدارعا باعىت پەن باعدار بەرەتىن قاعيدا دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ەلباسىنىڭ ءار ايتقانىن بۇكىل قازاقستان حالقى, وبلىس, اۋدان, قالا باسشىلارى ءار ۋاقىتتا تاپ­سىرما دەپ تۇسىنەدى جانە ونى ورىندايدى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى قازاقستان مەملەكەتى مەن حالقىن بۇكىل الەمگە تانىتتى, ونى شيكىزاتتى وندىرۋشىدەن يندۋس­تريالىق ەلگە اينالدىردى, وسىدان 80 جىل بۇرىن تارىداي شا­شى­راپ كەتكەن قازاقتاردى ءوز ەلىنە قايتارىپ, باسىن بىرىكتىردى, قازاق­ستاندا تۇرىپ جاتقان ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ اۋىز­بىر­شى­لىگىن قامتاماسىز ەتتى, حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جوعارىلاتۋدا. بۇل از جۇمىس ەمەس, ءبىز ەل­با­سىنىڭ وسى باعىتتاعى ىستە­رىن اياعىنا دەيىن جەتكىزۋىنە تىلەك­تەسپىز جانە وسى شارۋالاردى ىسكە اسىرۋدا قازاقستاننىڭ بارلىق حالقى ەلباسىنا قولداۋ كورسەتەدى دەپ سەنەمىن. قۇدايىم ەلباسىنا زور دەن­ساۋلىق پەن تاۋسىلماس قايرات-قاجىر بەرسىن! ۇسەن بايزاق, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. شىمكەنت.

بۇل – ۇلتتىق ءبىرتۇتاستانۋ ۇدەرىسىنە ناقتى قادام

ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. قازىرگى قازاقستاننىڭ بارشا جەتىستىكتەرى ونىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىشكى-سىرتقى ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەسەك, ارقا توسىندە جاڭا استانانىڭ بوي كوتەرۋى جانە شەت ەلدەردەگى ەتنوستىق قازاقتاردىڭ وتانعا ورالۋى – ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنىڭ ءارى تۋعان حالقىنا مەيىربان قامقورلىعىنىڭ كورىنىسى دەپ بىلەمىز. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن ەلوردا تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا تاريحي دامۋىنىڭ ءھام سالتانات قۇرۋىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. تاريحي دامۋ دەگەن ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس, ونىڭ ناقتى فورماتسياسى مەن مازمۇنى بار. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ەلىمىزدەگى «ورالمان» ۇعىمىن ايتۋعا بولادى. ول – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن بىتە قايناسىپ, بىرگە پايدا بولعان زاڭدى قۇبىلىس. قازاق حالقىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كورشىلەس ۇلى ەلدەردىڭ اۋماقتارىندا ۇلكەن ارنادان اجىراپ قالۋى جانە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە تارىداي شاشىراپ كەتۋى كەزىندەگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك سەبەپتەردىڭ سالدارى ەدى. سوندىقتان, ولاردىڭ تاريحي وتانى – تاۋەلسىز قازاقستانعا قايتا ورالۋى زاڭدىلىق. الايدا, بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتى سانالى تۇردە قابىلداۋ كەز كەلگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولى­نان كەلە بەرمەيدى. مىنە, وسى تۇر­عىدان ايتار بولساق, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ال­عاشقى جىلىنان باستاپ ۇس­تان­عان شەت ەلدەردەگى ەتنوستىق قازاقتاردى قابىلداۋ ساياساتىنىڭ كورەگەندىكپەن جاسالعانىن, ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىنىڭ زور ەكەن­دىگىن كۇن وتكەن سايىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ كەلەمىز. كەيدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز زامانىنان وزىق تۇرعان ساياساتىن جول باسىندا ەمەس, سونىڭ كورىنگەن ناتيجەسىنەن ءتۇسىنىپ جاتاتىنىمىز بار. تاريحتا ۇلى ساياساتكەرلەردىڭ كەمەڭگەرلىگى وسىنداي ولجالى ناقتىلىقپەن ايقىندالىپ وتىرعان. ال تۇڭعىش پرەزيدەنتى­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىنان باستاپ قولعا العان ورالماندار ساياساتى مەن جاڭا استانا سالۋ باستاماسىنىڭ ناتيجەسى مەن تەرەڭ ماڭىزىن شىنايى ءومىردىڭ ءوزى ايشىقتاپ كورسەتىپ وتىرعان جوق پا؟! قازىرگى تاڭدا استانا تەك قازاقستان اۋقىمىنداعى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەنيەت, قارجى, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ورتالىعى عانا ەمەس, الەمدىك سيپاتتاعى وتكىر ماسەلەلەردى تالقىلايتىن, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمگە, بەيبىتشىلىككە دانەكەر ءماشھۇر قالاعا اينالدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى الەم ەلدەرى, ءدۇيىم دۇنيە حالىقتارى اڭعارا باس­تادى. مۇنىڭ ساياسي-مادەني ءمانى وتە تەرەڭ دەپ بىلەمىن. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جا­ريالاعان كەزدە تورتكۇل دۇنيەدەگى قازاقتاردىڭ شاتتىعىندا شەك بولعان جوق. ولار ەندى ۇل­تى­مىزدىڭ بىرەگەيلەنىپ دامي­تىن ءداۋىرى كەلدى دەپ قۋاندى. سون­داي-اق, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا شەكسىز سەندى جانە زور ءۇمىت ارتتى. الەم قازاقتارىنىڭ بۇل سەنىمى اقتالدى, ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىنان باستاپ, وتارشىلىق زاماندا «وتىرعان جەرىمەن بىرگە» وزگە ەلگە بودان بولعان نەمەسە وتباسى ويراندالىپ, جات ەلگە جان ساۋعالاپ كەتكەن حالىقتىڭ باسىن قوسىپ, ۇلتتى قايتا ءبىرتۇتاس ەتىپ ۇيىتىپ ۇيىستىرۋ ۇدەرىسىن باستادى. ناتيجەسىندە 2010 جىلعا دەيىن كوپتەگەن قانداسىمىز اتامەكەنگە اتباسىن بۇرىپ, بايتاق ەلدىڭ تۇرعىندارىن ۇستەدى. بۇل, بىلە بىلسەك, باعا جەتپەس بايلىق. ويتكەنى, ول وتانعا قوسىلعان ادام رەسۋرستارى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەلىمىزگە قۇيىلىپ جاتقان مادەني, رۋحاني, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق بايلىق بۇلاقتارى بولىپ تابىلادى. ورالماندارمەن بىرگە ەلگە قازاقتىڭ بايىرعىدان بەرگى اقىل-پاراسات, ءبىلىم-بىلىكتىلىك پەن كۇش-قۋات سىندى رەسۋرستارىمەن قوسا, وزدەرى ءومىر سۇرگەن ەلدەردىڭ كەيبىر وزىق مادەنيەتى مەن جاڭا تەحنولوگياسى دا كەلدى. ءسويتىپ, سولار ارقىلى دا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ, دەڭگەيى كوتەرىلە ءتۇستى. بۇلاي دەيتىنىمىز, قازىرگى تاڭدا ورالماندار وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس, ساۋدا مەن قارجى, عىلىم مەن ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن سپورت, ادەبيەت پەن كوركەمونەر, ءداستۇرلى قولونەر مەن زاماناۋي تەحنيكانى يگەرۋ ءھام قولدانۋ سالالارىندا, اگرارلىق سەكتورلاردا ناقتى ىلكىمدى ناتيجەلەردى پاش ەتۋدە. ەلباسىنىڭ ورالماندار ورايىنداعى ساياساتىنىڭ الەمدىك ماڭىزى دا ايرىقشا زور. ويتكەنى, قازاق – تاريحتا ەۆرەيلەردەن كەيىنگى ەڭ كوپ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قاعاجۋ كورگەن حالىق. ەڭ وزەكتى ورتەپ نالىتاتىنى سول, قازاقتار ءوزىنىڭ تۋعان وتانىندا وتىرىپ-اق قۋعىنعا ءتۇسىپ, قىرعىنعا ۇشىرادى. التى جىلعا سوزىلعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 3 ميلليون ەۆرەي قىرعىنعا ۇشىراسا, قازاق بەيبىت جاعدايدا (1929-1932 ج.ج.) 3 ميلليون ادامىنان ايى­رىل­عان-دى. سوندىقتان, ەۆرەيلەر سياقتى, جات جۇرتتا جۇرگەن قازاق­تار­دىڭ دا تاريحي وتانىنا ورالۋىنا قاشاندا مورالدىق جانە حالىقارالىق قۇقىقتىق تۇرعىدان حاقىسى بار-دى. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسى ءوز حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن بولاشاعىنا بەيجاي قاراي المايتىنىن ايعاقتاپ, ورالماندار ساياساتىن قولداۋ ارقىلى قا­زاق­ستاندى دا يزرايل مەن گەرمانيا دەڭگەيىندە الەمگە تانىتتى. سوندىقتان دا الەمنىڭ ءار ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەتنوستىق قازاقتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى عانا ەمەس, سونى­مەن قاتار, دۇنيە ءجۇزى قازاق­تارىنىڭ تۋ ۇستاعان كوسەمى دەپ سانايدى. ولار تاۋەلسىز قازاقستاندى جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىن ماقتان تۇتادى. سونداي-اق, وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بولاشاعىن تاۋەلسىز قازاقستانمەن جانە ەل­باسىنىڭ ساليقالى ساياساتىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. ويتكەنى, قازىرگىدەي جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە, ونىڭ ۇستىنە حالىقارالىق وزبىرلىق بەلەڭ الىپ بارا جاتقان جاعدايدا ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ مەن تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ مۇراتى تەك الەمدەگى ەتنوستىق قازاقتار قازاقستانعا شوعىرلانىپ, ۇلتتىق ءبىرتۇتاستانۋدى جۇزەگە اسىرعاندا عانا تولىققاندى جۇزەگە اسپاق. مۇنى جالپىۇلتتىق قورعانۋ مەن دامۋدىڭ كەپىلى دەۋگە دە بولادى. ەلباسىنىڭ اۋەل باستاعى يدەياسى دا وسى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل – يدەيا عانا ەمەس, قوعام­دىق تاجىريبەدە قولدانىسقا ەنگەن, ناتيجەسى قوماقتى سارابدال ساياسات. شىن مانىندە تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلىنان باس­تاپ ەلباسىنىڭ ورالماندار ورايىنداعى ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اتقارۋشى مەكەمەلەر قۇرىلىپ, كوپتەگەن ۇكىمەت قاۋلىلارى, زاڭ-ەرەجەلەر جانە جوسپارلار قابىلدانىپ جۇزەگە اسىرىلدى. سونىڭ ءناتي­جەسىندە 2010 جىلعا دەيىن تورتكۇل دۇنيەدەن كوپتەگەن ەتنوس­تىق قازاقتار وتانىنا ورالدى ەمەس پە؟! تورتەۋ تۇگەل بولىپ, توبەدەگىنىڭ كەلگەنى وسى. قازاقستانداعى كوشى-قوننىڭ جيىرما جىلدىق تاجىريبەسى مەن قازىرگى سۇرانىسىنا وراي قابىلدانعان «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ ەلباسىنىڭ قول قويۋىمەن 2011 جىلى 22 شىلدە كۇنى جاريالانىپ, قولدانىسقا ەنگەن-ءدى. وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى ەل ۇكىمەتى اسىعىس دايىنداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەڭبەك كوشى-قونى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, شەتەلدەردەگى ەتنوس­تىق قازاقتاردىڭ وتانعا ورالۋىنا كەيبىر كەدەرگىلەر قويىلعان ەدى. بۇل دا ەلباسىنىڭ نۇسقاۋىمەن اعىمداعى جىلى قايتا رەتتەلەتىن بولىپ وتىر. ويتكەنى, جات جۇرتتا جۇرگەن بارشا قانداس باۋىرلاردىڭ تاريحي وتانى – قازاقستانعا ەش كەدەرگىسىز كوشىپ كەلىپ, وزدەرىنىڭ اقىل-پاراساتى مەن كۇش-قايراتىن ناعىز ءوز ەلىنىڭ وركەندەۋىنە جۇمساسام دەگەن ارمان-تىلەگىن ەلباسى جاقسى تۇسىنەدى. ال الەمدەگى ەتنوستىق قازاقتار وزدەرىن قازاق ۇلتىنىڭ قۇرامداس بولىگىمىز, قازاقستان – جالپى قازاق حالقىنىڭ قارا شاڭىراعى نەمەسە بىردەن-ءبىر تاۋەلسىز مەملەكەتى دەگەن تانىممەن وزدەرىن قازاقستانعا جانە ەلباسىنا بورىشتى سانايدى. مۇنداي بىرتۇتاستىق يدەياسى بۇرىن-سوڭدى قازاقتا بولعان ەمەس. وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, ەلباسىنىڭ ورالماندار تۇرعىسىنداعى ساياساتىن جەلبىرەتە بيىك ۇستاپ, سونداي-اق, ونى دايەكتى تۇردە جالعاستىرۋعا, دامىتۋعا جانە جوعارى ساپاعا كوتەرۋگە ءتيىسپىز. سوندا عانا قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋى مەن تاۋەلسىزدىك قاۋىپسىزدىگىن ويداعىداي قامتا­ماسىز ەتۋگە بولادى. ەلباسىنىڭ ساليقالى كوشى-قون ساياساتى ويداعىداي جالعاسقاندا عانا ۇلتتىق ءبىرتۇتاستانۋ ۇدەرىسى ءوز جالعاسىن تاپپاق. بۇل جاي دا, سايىپ كەلگەندە, ءوز حالقىنىڭ كورەگەن قامقورىنىڭ ۇلت ال­دىن­داعى ەڭ زور ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ بەدەرلەنىپ, تاريحتىڭ تاۋ شەجىرەسىندە جوتالانا بەرمەك. الماتى.

ونەگەلى ءومىر جولى

تاريح تەك كەشەگى كۇن عانا ەمەس. ول بۇگىننەن باستالادى. سوندىقتان وسى كۇنگى ومىرىمىزدەگى ءاربىر ءساتتى, بولعان وقيعانى, جاسالعان جۇمىستى ءوڭىن اينالدىرماي, ارتىق بوياۋ قوسپاي جازىپ وتىرۋ ابزال. سونىمەن قاتار, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ءومىرى توپتاسىپ تا تاريحتى قۇرايدى دەگەن ويدامىز. قالايشا؟ مىسالى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ومىرلىك جولى قازاقستاننىڭ اينىماس ءبىر بولشەگى. ەڭبەككە ارالاسقاننان باستاپ تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىپ, باعىت-باعدارى ايقىن مەملەكەتكە اينالدىرعانى بۇگىنگى جۇمىس بولعانىمەن, ەرتەڭگى تاريح ەكەنى اقيقات. وسى رەتتە 2008 جىلى «نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ءومىربايان» دەپ اتالاتىن كىتاپ شىقتى. اتالعان كىتاپ بالا نۇرسۇلتاننان دانا نازارباەۆقا دەيىنگى ارالىقتى تولىقتاي قامتىعان, ءومىربايان بەتتەرىنەن سىر شەرتەتىن شىعارما ەدى. ال ونىڭ اۆتورى بەلگىلى قالامگەر ماحمۇت قاسىمبەكوۆ بولاتىن. كىتاپ بارشا حالىققا جەتە بەرمەيدى. ول ءۇشىن 10 ميلليوننان اسا تارالىممەن شىعارۋ قاجەت. وسى رەتتە «قازاق راديوسى» «ورەلى ءومىر ونەگەسى» اتتى حابار دايىنداعانى بەلگىلى. كىتاپ پەن حاباردىڭ قانداي بايلانىسى بار؟ بايلانىسى سول, «ورەلى ءومىر ونەگەسى» «نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ءومىربايان» اتتى كىتاپتىڭ نەگىزىندە دايىندالعان. ول ەلدە جاتىپ ۇنەمى جىبەرمەي تىڭدايتىن باعدارلامامىزعا اينالعان ەدى. وسى ارالىقتا ەلباسىنىڭ تۋعاننان باس­تاپ بۇگىنگە دەيىنگى ءومىر جولىنان حا­باردار بولدىق. ۇزدىكسىز ءبىلىم جيناپ, ەڭبەك ەتۋدىڭ ارقاسىندا اۋىلدا تۋ­عان بالانىڭ وسىنداي دەڭگەيگە جەتىپ, ەل­باسىنا  اينالا الاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. حاباردىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ ءتاۋ­ەل­سىزدىك العاننان كەيىن دۇنيەگە كەل­گەن بالالاردىڭ ءوزى قازىر اتجالىن تار­تىپ ءمىندى. مىنە, وسى ازات ەلدىڭ ۇلاندارىنا ەلباسىنىڭ ءومىر جولى مەن عۇمىر تاريحى ۇلگى, ونەگە بولا الادى. مىسالى, 1959 جىلى نازارباەۆ ءبىلىم الىپ جاتقان دنەپرودەرجينسكىگە بيبىگۇل تولەگەنوۆا كونتسەرت قويۋعا كەلەدى. وزگە ەلدە تولەگەنوۆانى جۇرتتىڭ ءبارى جىعا تانيدى دەۋ ابەستىك بولار ەدى. سول كەزدە نۇرسۇلتان بىرگە وقىپ جۇرگەن قازاق جىگىتتەرىن ۇيىمداستىرىپ, قالانىڭ بارلىق كورنەكى جەرلەرىنە تولەگەنوۆانىڭ كونتسەرتى وتەتىندىگى تۋرالى حابارلامانى جاپسىرىپ شىعادى. ەسەسىنە, كونتسەرت انشلاگپەن ءوتىپتى. ال كونتسەرتتىڭ سوڭىنا قاراي نۇرسۇلتان ستۋدەنتتەر جيناعان اقشاعا الىنعان گۇلدەستەنى انشىگە سىيلاپ, جينالعاندارعا قازاقستان تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەرىپتى. وسىنىڭ وزىنەن كوشباسشىلىق قاسيەت ەلباسىنىڭ بويىندا بالا كەزىنەن بولعانىن كورە الامىز. ال مىنا ارەكەتىنەن جاستار ۇلتىن, حالقىن قۇرمەتتەۋدى ۇيرەنە الادى. قۇرىشتاي شىڭدالعان, وندىرىستە ءونىمدى جۇمىس اتقارعان, ۇلتىن ۇلى مۇراتتارعا جەتەلەگەن ەلباسىنىڭ مىنا ءبىر ارمانى ءار قازاقتىڭ كوكەيىندە جۇرۋگە ءتيىس سەكىلدى. مۇنى دا ءبىز «ورەلى ءومىر ونەگەسى» حابارى ارقىلى بىلدىك. «جابىققاندى جەبەسەم, ەلدى جۇرتپەن تەڭەسەم. قوسىنىندا قازاقتىڭ, بەكەر ءجۇرمىن دەمەس ەم». ءار قازاقتىڭ بالاسى وسى ءسوزدى ومىرلىك تەمىرقازىعىنا اينالدىرسا, وندا ءبىز باعىندىرمايتىن بەلەس بولماس ەدى. سوڭىندا ايتارىم, جوعارىدا اتالعان راديو باعدارلاما تاۋەلسىزدىك كۇنى, استانا كۇنى, تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى سەكىلدى مەرەكەلەر كەزىندە قايتالاپ بەرىلىپ تۇرسا, تاعىلىمى مول ۇدەرىس بولاتىنى كۇمانسىز. جۇماعالي ءجۇسىپوۆ. قىزىلوردا وبلىسى.