كونە تاريح بەتتەرى تۋعان حالقىنىڭ ارمان-اڭسارىنا اينالعان تالاي-تالاي دانالار مەن باتىرلاردىڭ ومىرگە كەلىپ-كەتكەنىن باياندايدى. پەرزەنت پارىزى – كىندىك قانى تامعان جەرى مەن تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ دەسەك, اسىرەسە, ۇلى ادامدار عاسىرلارعا ەڭبەك سىڭىرەدى, ءسويتىپ, ولار عاسىرلار بويى حالقىمەن بىرگە جاسايدى. ونەگەلى ءومىرى كەلەر ۇرپاققا ۇلگى بولىپ قالا بەرەدى.
سونداي ۇمىتىلماس ۇلىق جانداردىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, جازۋشى-عالىم, كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور مالىك عابدۋللين بولاتىن. ول كوزى تىرىسىندە-اق ءومىرى اڭىزعا, وشپەيتىن ولمەيتىن عيبراتتى عۇمىرناماعا اينالعان جان. 2015 جىلى ابزال ازاماتتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولعالى وتىر.
ءار جىلى 9 مامىردا, وتان سوعىسىنداعى جەڭىس كۇنى مەرەكەلەنەتىن تۇستا قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قاھارمان ۇستازىمىز, مالىك اعاي, ول كىسىنىڭ بەرگەن دارىستەرى, ونەگەلى ىستەرى, ۇلاعاتى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
اعاي بىزگە فولكلوردان ساباق بەردى. باتىر ۇستازدىڭ ءاربىر وقىعان ءدارىسى بەينە ءبىر ءومىر ساباقتارىنداي اسا مازمۇندى, وتە اسەرلى وتەتىن. ول كىسى ۇستاز رەتىندە دە اقىلگوي, ۇلكەن ادىسكەر, تاماشا تاربيەشى ەدى. وعان قوسا ماكەڭنىڭ جۇرگىزەتىن ءپانى كىلەڭ ديداكتيكالىق شىعارمالاردان, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنان, ستۋدەنت-جاستارعا ۇلگى-ونەگە ەتۋگە, اقىل-كەڭەس بەرۋگە لايىقتى تانىمدىق-تاربيەلىك ءمانى زور تۋىندىلاردان تۇراتىن. بىلايشا ايتقاندا, ءپاننىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىنىڭ ءوزى دە ۇستازدى سونداي يگى ماقساتتارعا جەتەلەيتىندەي تولعان ديداكتيكا ەدى. بۇل تاربيە جۇمىستارىمەن استاسىپ جاتاتىن.
بىردە مىناداي جاعداي بولدى. 1968 جىل. ءبىرىنشى كۋرستا وقيمىز. مەن اعايدىڭ العاشقى ساباقتارىنىڭ بىرىندە, تۇسكى 13:15-تە باستالاتىن دارىسكە كەشىگىپ كەلدىم. ساباق باستالىپ كەتىپتى. ۇستازدان رۇقسات سۇراپ, اۋديتورياعا كىرە بەرىپ-ەم:
– قايدا ءجۇرسىڭ؟ نەگە كەشىگەسىڭ؟ – دەپ سۇراقتىڭ استىنا الدى مالىك اعاي. باسىم سالبىراپ ءۇنسىز تۇردىم. اتى-ءجونىمدى سۇرادى.
– باقتيار سمانوۆ, – دەدىم.
– اكەڭ بار ما؟
– بار.
– قايدا تۇرادى؟
– اۋىلدا.
تۋعان جەرىمدى, اۋىلىمدى ايتتىم.
– سوعىستا بولعان با؟
– ءيا... الدىمەن فين سوعىسىندا, كەيىننەن گەرمانيامەن سوعىستا بولعان. ەكى رەت اياعىنان جارالانعان, – دەپ جاۋاپ بەردىم. مالىك اعاي قايىرا:
– اكەڭ قاي جىلعى؟ – دەدى ماعان جاقىنداپ قاراپ تۇرىپ. ومىراۋىندا كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ التىن جۇلدىز مەدالى جارقىراپ تۇر ەكەن.
– 1907 جىلعى, – دەپ جاۋاپ بەردىم قالپىما كەلىپ.
– ە-ە, باسە... جاسى مەنەن ۇلكەن ەكەن... شالدىڭ بالاسى ەكەنسىڭ عوي. جارايدى وندا. شالدىڭ بالاسىنا ۇرىسپاي-اق قويايىن. وتىرا عوي. ەندىگارى كەشىكپەيتىن بول, ءتۇسىندىڭ بە؟!
مەن ۇقتىم دەگەندەي باسىمدى يزەدىم دە, ورنىما بارىپ وتىردىم. ال جاۋىنگەر-ۇستاز سوناۋ جىلدارداعى سۇراپىل سوعىس, مايدانداس ۇلكەندى-كىشىلى دوستارى, وندا قازا تاپقان, وتان ءۇشىن جانىن قيعان ارداگەر ازاماتتار ەسىنە تۇسكەن بولۋى كەرەك, اۋىر كۇرسىنىپ, ويلانىپ ءبىراز ءۇنسىز تۇردى. وسى كۇنى سول كورىنىس, ايگىلى باتىردىڭ, وداقتىق دەڭگەيدەگى اكادەميك-عالىمنىڭ جىلى جۇزبەن ماعان ەش ءزىلسىز جاساعان ەسكەرتپەسى, ءسويتىپ, قالعان ستۋدەنتتەرگە كورسەتكەن ۇلاعاتى, ودان ۇندەمەي ويلانىپ تۇرىپ قالعانى ءالى كوز الدىمدا.
مالىك اعا كەرەمەت پەداگوگ, شەبەر دارىسكەر ەدى. ول كىسىنىڭ «اق قاسقىر», «ءۇش اۋىز ءسوز», «جاقسى ايەل» اتتى تەرەڭ مازمۇندى ەرتەگىلەرى, جاڭىلتپاشتارى, جۇمباقتارى, شەشەندىك ونەر, جىر-داستاندار, اسان قايعى, جيرەنشە شەشەن, الدار كوسە, قوجاناسىر تۋرالى اڭگىمەلەرى وتە قىزىقتى بولاتىن. شاكىرتتەرىن جاقىن تارتىپ, وزىندەي كورەتىن. ادەمى ءازىلى, قازاقي قاعىتپا قالجىڭدارى, ۇتىمدى يۋمورى قاتار جۇرەتىن. وندا دا ول ءوز ورنىمەن, رەتىمەن شەبەر ايتىلاتىن.
ساباق ۇستىندە مالىك اعاي شاكىرتتەرىن جالىقتىرىپ المايىن دەگەن ويمەن, ولاردىڭ كوڭىلدەرىن ءبىر اۋىق سەرگىتىپ الۋ ءۇشىن ءوز باسىنان وتكەن كەيبىر ەستەن كەتپەس جايتتاردى, سۇراپىل سوعىس كەزىندەگى اسەرلى وقيعالاردى, مايدان حيكايالارىن ارالاستىرىپ قوياتىن. جانە ول اڭگىمەلەرىنىڭ تاقىرىپتارى دا ءبىرىن ءبىرى ەش قايتالاماي, ءار الۋان نۇسقادا, ءتالىم-تاربيەلىك ماقساتتا ايتىلاتىن.
قاھارمان-ۇستاز انا ءتىلى مەن ادەبيەتىمىزدىڭ, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن حالىقتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ شىنايى جاناشىرى رەتىندە بۇل ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرەتىن. وعان كۇندەلىكتى ءومىر تاجىريبەسىندە دە, ساباق بارىسىندا دا نازار اۋدارىپ وتىراتىن.
ءبىر كۇنى, تاعى دا سول 1968 جىلدىڭ كۇزىندە, قازان توڭكەرىسىنىڭ مەرەكەسىن پايدالانىپ, ءبىر قىزىمىز گۋرەۆكە (قازىرگى اتىراۋ) اۋىلىنا بارىپ قايتتى. ول ءوزى قوس بۇرىمى تىلەرسەگىنە دەيىن توگىلگەن, كەز كەلگەن بوزبالا-جىگىتتەردىڭ كوڭىلىن اۋدارعانداي ادەمى قىز بولاتىن.
باتىر-ۇستازدىڭ قازاقتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن كەزەكتى ساباعى باستالدى. الگى قىزىمىز اۋىلعا بارىپ قايتقان سوڭ, ۇزىن بۇرىمىن قيىپ, قويۋ قارا شاشىن الدىنا جايىپ تاستاپ, ءوزىنىڭ ەكىنشى قاتارداعى ادەتتەگى ورنىنا جايعاسقان ەكەن. بۇل ءبىرىنشى ءدارىس ەدى. ۇستاز جايلاپ اۋديتوريانى شولىپ ءوتتى دە, جاڭاعى قىزدىڭ اتىن اتاپ, ورنىنان تۇرعىزدى.
– قاراعىم, ءحالىڭ قالاي؟ مەرەكەگە اۋىلىڭا بارىپ قايتتىڭ با؟
– ءيا, اعاي, – دەدى ول باسىن تومەن سالىپ, ويىندا ەشتەڭە جوق. الدىنا جايىلعان قويۋ قارا شاشى ونىڭ اق ءجۇزىنىڭ جارتىسىن جاۋىپ تۇردى.
– اكە-شەشەڭ امان با؟
– امان.
– ءبارى دۇرىس پا؟ اۋىلدا ... قالاي؟
– جاقسى, اعاي, ءبارى دۇرىس, – دەدى ول مالىك اعايدىڭ نە ايتقىسى كەلەتىنىنە ءمان بەرمەي.
سوندا ۇستاز بارىمىزگە قاراتا بىلاي دەپ ءسوز باستادى:
– وندا, اينالايىندار, بىلاي... ءبىزدىڭ حالىقتا «قارا جامىلعان» دەگەن ءسوز بار. مۇنى قارالى ءۇيدىڭ, قازالى وتباسىنىڭ قىزدارىنا, ايەلدەرىنە بايلانىستى ايتادى. ولار شاشتارىن وسىلايشا جايىپ تاستاپ قارا جامىلاتىن. بۇل قارالى ءۇي, قايعىلى وتباسى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ەگەر, قاراعىم, اۋىلىڭدا ءبارى دۇرىس بولسا, وندا اناۋ ادەمى شاشىڭدى الدىڭا جايىپ تاستاماي, جيىپ جۇرگەنىڭ ماقۇل. جاراي ما؟ بولماسا جۇرت باسقاشا ويلاپ قالادى. سىرت ادامعا بۇل وزىڭە جاماندىق شاقىرعان سەكىلدى اسەر ەتەدى.., – دەدى.
وسى ەسكەرتۋدەن كەيىن الگى قىزىمىز دۇرىس قورىتىندى شىعارىپ, جيناقى جۇرەتىن بولدى. بۇل اڭگىمە باسقا ستۋدەنتتەرگە دە ۇلكەن ساباق بولدى.
جالپى, ۇستازىمىز ساباق ۇستىندە انا تاقىرىبىنداعى تۋىندىلارعا توقتالعاندا نەمەسە قىزدار تاربيەسى جونىندە ءسوز قوزعاعاندا اسا ءبىر ەرەكشە جىلىلىقپەن, الابوتەن سىرشىل سەزىممەن, ەت-جۇرەگى ەلجىرەي اڭگىمەلەيتىن. مۇندايدا باتىردىڭ اناسى ەسىنە تۇسەتىن شىعار دەپ ويلايتىنبىز.
حالقىمىزدا: «الىپ – انادان تۋادى» دەگەن قاسيەتتى ءسوز بار. وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە بويلاساڭىز, تالاي-تالاي ويلاردىڭ جەتەگىنە ەرەر ەدىڭىز. ارينە, توعىز اي, توعىز كۇن قۇرساقتا كوتەرگەن عازيز جان, ابزال انانىڭ اق سۇتىمەن كوپتەگەن جاقسى قاسيەت داريتىنى بارشاعا بەلگىلى. ءتىپتى, مالىك اعانىڭ انا جايلى جازىلعان ەستەلىكتەرىنە قاراپ وتىرىپ, ونىڭ ۇزىن بويلى, اققۇبا ءوڭدى, كەلىسكەن كەلبەتىنەن اناسىنا اينىماي تارتقانىن بايقاعانداي بولاسىز. جۇرەگىنىڭ تۇگى بار سونشا باتىر بولا تۇرا, اسا سەزىمتالدىعىنا قاراپ وتىرىپ, ونىڭ تاربيەسىندە اناسىنىڭ ورنى ەرەكشە بولعاندىعىن دا اڭعارامىز. ويتكەنى, بالا تاربيەسىندە اكەنىڭ قاتقىلداۋ, ناعىز ەر-ازاماتقا ءتان قولتاڭباسى باسىمداۋ بولسا, ال ايەل تاربيەلەگەن بالانىڭ بويىندا كوبىنە نازىك سەزىمنىڭ كورىنىستەرى كوپتەپ سەزىلەتىنى بەلگىلى. ونىڭ مىنەزىندەگى اسا جۇمساقتىعى, اسەرشىلدىگى اجە تاربيەسىنىڭ, انا ءالديىنىڭ اسەرى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
«ادامدى ءسۇيۋ – انانى ءسۇيۋ» سىندى سىرشىل سەزىمنەن باستاۋ الاتىن اياۋلى اناسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك بولاشاق باتىر مالىكتى وتانشىلدىققا باۋلىعانى ءسوزسىز. ول بارلىق باقىتى مەن قۋانىشىنا شىن ورتاقتاساتىن, قانداي دا ءبىر شىققان شىڭىن ەش قىزعانباي, تايتالاسپاي مارتەبە كورەتىن جالعىز جان – انا ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىنان تاريحتا وتكەن بارلىق بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ومىرىندەگى سەكىلدى انا مەن بالا ماحابباتىنا ءتان شىنايى سىيلاستىق پەن قيماستىقتىڭ بەلگىسىن سەزگەندەي بولامىز. اسىرەسە, ۇلىنىڭ وسكەن كەزدەگى قىزىعىن اناسىنىڭ كورمەگەندىگىنە ءبىز دە وكىنىش بىلدىرەمىز.
وسى تۇستا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اناسى ءالجان اپامىز تۋرالى تەلەارنادان بەرگەن تەرەڭ تەبىرەنىسىن ەسكە الماي كەتۋگە بولماس. «مەن قاراعاندىدان الماتىعا ۇشىپ كەلگەندە, انام اۋىرىپ توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان ەكەن. توردە تەمىر كەرەۋەتتە جاتقان اناما: «اپا, مەن ماسكەۋگە ۇشىپ بارامىن. وسى جولى الماتىعا, ءوزىڭىز ومىرباقي اڭساعانداي قاسىڭىزعا كەلەم. سودان سوڭ ەشقايدا كەتپەيمىن, جانىڭىزدا بولام, ەمدەتەم. اۋىرماڭىز, كۇتىڭىز», – دەدىم. انام قاتتى قۋانىپ قالدى. ەكى اياعى ءىسىپ كەتكەن ەكەن, كەتەردە مەنى ورنىنان تۇرىپ ەسىككە دەيىن شىعارىپ سالدى...
سول بويدا ماسكەۋگە ۇشىپ كەلدىم. كەلگەن بويدا الدىن الا بروندالىپ قويعان قوناقۇيگە ءتۇستىم. ماعان مۇندا بولمەنىڭ كىلتىمەن قوسا تەلەگرامما ۇستاتتى. وندا: «اناڭ قايتىس بولدى...» دەپ جازىلىپتى. سول ساتتە مەن ءۇشىن دۇنيە توڭكەرىلىپ جۇرە بەرگەندەي بولدى, ءومىردىڭ تۇك ءمان-ماعىناسى قالماعانداي ەسەڭگىرەپ قالدىم. وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن؟! انام ءۇشىن دەپ, انام قۋانسىن دەپ قول جەتكىزگەن بارلىق تابىستارىمنىڭ قۇنى كوك تيىن بولدى... تاپ سول كەزدە مەن پاتشا بولايىن, پاقىر بولايىن, شىنىمدى ايتايىن, مەن ءۇشىن ءبارىبىر ەدى. ءتىپتى... بارعانشا گورباچەۆ قالاي قابىلدار ەكەن دەپ جۇرەكسىنىپ بارعانىمدى دا ەستەن شىعاردىم... مەن ەشتەڭە سەزبەيتىن, ەشكىمنەن قورىقپايتىن بەلگىسىز كۇيگە ءتۇستىم...
ومىردە سەنى شىن تۇسىنەتىن جالعىز جان – ول اناڭ عانا. كەي جاعدايدا ءتىپتى, وتباسىڭدا دا سەنى تۇسىنبەي جاتاتىن جاعدايلار بولىپ تۇرادى...» دەگەن ءسوزىن ەستىگەندە ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىز بوساپ, كوزىمىزگە ەرىكسىز جاس ۇيىرىلگەن ەدى...
وسى سەكىلدى مالىك اعاي دا اناسىن ەرەكشە مەيىرلەنە, ايالاي, ەركەلەي وتىرىپ, «ءايا» دەپ يەمدەنەدى, ەمىرەنەدى, تەبىرەنەدى. ونى 1943 جىلعى 8 مامىرداعى مايداننان جازعان ءبىر حاتىندا بايقاتادى:
«بىرەۋ ەنەسىن, بىرەۋ اناسىن جاقسى كورەدى عوي. نە اكەڭە, نە اناڭا بالالىق مەيىرىمىڭ, ماحابباتىڭ ءتۇسىپ تۇرادى. شىنىن ايتايىن, مەن انامدى جاقسى كورەم. انامدى ويلاعاندا ەكى كوزىمنەن جاس مولتىلدەيدى...
شىركىن, انانىڭ الار ورنى دا, جولى دا بولەك قوي. اناسىنا قۇرمەت كورسەتپەگەن بالا – ادام ەمەس. مەن انامدى قانشا جاقسى كورسەم دە, وعان قۇرمەت كورسەتىپ, قىزمەت ەتە الماعانىما وكىنەمىن, ءوزىمدى ءوزىم كىنالايمىن. نەگە؟
مەنىڭ انام ءاليا دەگەن كىسى ەدى. ۇزىن بويلى, ادەمى, اقسۇر ادام ەدى. ودان جەتى ۇل, ءۇش قىز تۋدىق. مەن ولاردىڭ ىشىندەگى ەكىنشى ەرەسەگى بولاتىنمىن.
انام اۋىرىپ ءولىپ كەتتى. مەن انامنىڭ الدىندا ەكى ۇلكەن نارسەگە بورىشتارمىن. ول بورىشتارىمدى وتەي الماعانىما ارماندامىن.
ونىڭ ءبىرىنشىسى مىناۋ. 1929 جىلدىڭ تامىز ايى. ءبىزدىڭ اۋىل جازعى جايلاۋى قوسكولدەن كوشىپ, قىستاۋعا جاقىن كوكشە دەگەن جەرگە كەلىپ قوندى. ءبىر كۇنى ءتۇس اۋا قاتتى داۋىل بولدى, كوپ ۇيلەر, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءۇي دە جىعىلدى. داۋىلدىڭ جەلىنە قوسىلا جىلاعان داۋىستار شىعىپ جاتتى. مەنىڭ انام دا جىلاپ وتىر ەكەن. مەن ونىڭ قاسىنا كەلىپ جۇباتا باستادىم:
– ءايا, سەن نەگە جىلايسىڭ؟ جىلاما! مەن ءتىرى بولسام, ءتورت ت ۇلىگىڭ تۇگەل بولادى. جىعىلعان ءبىزدىڭ ءۇي عانا ەمەس قوي, –دەدىم.
ءايام كوز جاسىن ءسۇرتتى دە:
– وي, ق ۇلىنىم, اقىلىڭنان اينالايىن! –دەپ مەنى قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ, باۋىرىنا باستى.
قىركۇيەك ايى بولاتىن. مەن كوكشەتاۋ قالاسىنا وقۋعا باردىم. قىسى-جازى قالادا وقۋمەن بولدىم. سودان 1931 جىلى كوكتەم ۋاعىندا الماتىعا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ رابفاگىنا وقۋعا ءجۇرىپ كەتتىم. وقۋعا كەتەرىمدە اۋىلدان اكەم عانا كەلدى. ال, اناممەن سول جولى كورىسىپ-امانداسا الماي كەتكەن ەدىم...
ەكىنشى. الماتىدا وقىپ جۇرگەن كەزىم. 1932 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇيدەن حات الدىم. وندا ءايامنىڭ اۋىرىپ قايتىس بولعانىن حابارلاپتى. وسى حابار مەنىڭ جاس جۇرەگىمە جالىن سالعانداي بولدى. مەن كۇندە جىلاۋمەن جۇدەپ ءجۇردىم. انامدى ءوز قولىممەن كومە المادىم... مىنە, دوسىم, مەنىڭ اناما بورىشتىمىن دەيتىنىم وسى. انام مارقۇم ماعان وكپەلەپ كەتتى مە – ول اراسىن ايتا المايمىن. انامدى ەسىمە السام, وسى كۇندە دە جىلاعىم كەلەدى. اناعا بەرگەن ءسوزىمدى ورىنداي المادىم, ول مەنىڭ قىزىعىمدى كورە الماي كەتتى. كەيدە: «ءايا, الدىڭدا بورىشىم كوپ ەدى, ءوزىڭ باردا ولاردى وتەي المادىم, كەشىرىم ەت...», دەپ قويامىن ىشتەي كۇبىرلەپ...».
بۇل جولداردى جانىڭ تولقىماي, جۇرەگىڭ «تەبىرەنبەي» وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءيا, ءاربىر ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە ەر-ازاماتتىڭ بارىنە اۋىر جان جاراسى – پەرزەنت رەتىندە تۋعان اناعا ءبىر ۋىس توپىراق سالا الماۋ. ال ۇل بالانى مۇسىلمان نە ءۇشىن اللادان جالبارىنىپ تىلەيتىنى, ارتىندا قالىپ, ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرسا دەيتىنى بەكەر ەمەس.
تىرشىلىك جاعدايىمەن قاربالاستا قاپيادا اناسىنان ايىرىلىپ قالعان اسا سەزىمتال جۇرەكتىڭ تۇكپىرىندەگى وشىرىلمەي قالعان وكىنىش تابى وزەكتەنىپ, تامىرلانىپ وزىمەن بىرگە و دۇنيەگە كەتەتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى ۇعىنا بەرمەس... ءبىر كەم دۇنيە دەگەن سول...
كەز كەلگەن ءتىرى پەندە انا الدىنداعى پارىزى مەن قارىزىن ويلاپ, ءدال وسىلاي «جۇرەككە جۇك» ارتا الار ما ەدى؟! «جۇرەككە سىزات» تۇسىرگەن, ساناعا سالماق سالعان ءدال وسىنداي اناعا دەگەن ۇلى ماحابباتتى كەز كەلگەن پەرزەنت سەزىنە الار ما؟! ءاي, قايدام...
بۇل – تەك مالىك اعا سەكىلدى ەرەكشە تۇلعالار عانا تۇيسىنۋگە جازعان تاعدىردىڭ اششى تارتۋى, سيرەك سەزىمى سەكىلدى.
اعاي وتە مادەنيەتتى, كىشىپەيىل, قاراپايىم ەدى. ستۋدەنتتەرىمەن سويلەس-كەندە بالاسى قاتارلى بولساق تا, بىزگە باقاڭ, بوكە (بولاتجان ابىل-قاسىموۆ), ومەكە (ومارحان قۇلاحمەتوۆ), تاكە (تاڭىربەرگەن ايمۇراتوۆ), مۇحا (مۇحتار پەرنەقۇلوۆ), كۋرس ستاروستاسى ماكەن الىباەۆتى كەيدە «بولىس-بولكەي», «اۋىلناي» دەپ ەرەكشە ىلتيپاتپەن, كوتەرمەلەپ سويلەيتىن. ونىسى تاعى وزىنە جاراسىپ تا تۇراتىن.
ۇستاز ستۋدەنتتەردىڭ ساباققا قاتىسۋىن تۇگەندەگەندە ولاردىڭ اتى-ءجونىن جۋرنال بويىنشا اتاپ, ۋاقىت وزدىرىپ جاتپاي:
– ال, اۋىلناي, ايتشى, مال-جانىڭ امان با؟ ورىستەن كەتىپ يت-قۇسقا جەم بولعاندارى, اياعىنا جەم ءتۇسىپ جاتار تۇراعىنا جەتە الماي قالعاندارى, بۇتا اراسىندا قالىپ قويعاندارى جوق پا, ىشىندە؟ – دەپ شاكىرتتەردىڭ ساباققا قاتىسۋىن ۇلتتىق ۇلگىمەن, حالىقتىق ناقىشپەن, قازاقي سالتپەن تۇتاس ءبىر-اق تۇگەندەيتىن. ءسويتىپ, كۋرس جەتەكشىسىنە دە سەنىم ارتاتىن.
جانە بىردە اعاي جاستىق شاق, بوزبالا كەزەڭ, جىگىتتىك داۋرەن تۋرالى بالالاردىڭ سۇراعىنا وراي اڭگىمە ايتىپ تۇرىپ: «...وي, اينالايىندار, اعالارىڭ دا سەندەر سەكىلدى جاس بولعان, سەندەردىڭ جاستارىڭدا عاشىق بوپ كورگەن... ەندى ول زامان كەلمەسكە كەتكەن. كەزىندە «كۇندىز ويدان كەتپەيدى, تۇندە – تۇستەن», دەپ تالاي قىزبەن قىمىز ىشكەن» 25 بىزدەن دە قالدى عوي... نەسىن ايتاسىڭدار...», – دەپ ويعا كەتەتىن.
بىردە:
– جۇرەكتى ەمدەيتىن كارديولوگ دەيتىن دارىگەردىڭ ءتۇرى بار. مەنىڭ سونداي دارىگەرىم ماعان «قىزىقتى اڭگىمە, ءازىل-قالجىڭ ايتىپ, كوڭىلدى ءجۇرىڭىز. سوندا ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىزگە اسا كوپ سالماق تۇسپەيدى. قان قىسىمىڭىز دا كوتەرىلىپ, كوپ مازاڭىزدى المايدى» دەيدى. دۇرىس ءسوز ەكەن... ونى مەن دە بايقاپ ءجۇرمىن... سودان عوي, اتام قازاقتىڭ: «كۇلكى – دەنساۋلىقتىڭ مۇلكى» دەيتىنى. سوندىقتان, سەندەر, مەنىڭ كەيدە ايتاتىن قالجىڭدارىمدى كوڭىلدەرىڭە الماڭدار, تۇسىنىستىكپەن قابىلداڭدار.., – دەپ اعىنان جارىلدى داڭقتى باتىر.
قانداي سىپايىلىق دەسەڭىزشى! ءبىز بولساق, كارديولوگ تۇگىلى جۇرەكتىڭ قاي جاقتا ەكەنىنە ءمان بەرە بەرمەيتىن كەزىمىز. وسى اڭگىمەدەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ايگىلى قاھارمانى, ءباھادۇر ۇستازىمىزدىڭ ۇلكەن جۇرەگى ونى ءجيى مازالايتىنىن اڭعاردىق. كەيىن جۇرەك اۋرۋىنىڭ قانداي بولاتىنىن, قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋىنىڭ نە نارسە ەكەنىن ءوز باسىمىزعا تۇسكەندە عانا بارىپ بىلدىك قوي.
سول كەزدە مالىك اعانىڭ جاسى نەبارى 53-تە عانا ەكەن جارىقتىق. ال بىزگە, ارينە, اسا ۇلكەن كورىنەتىن. ونىڭ اكەمىزدەي قامقورلىق تانىتا «اينالايىندار», «قاراقتارىم» دەگەن جان جىلىتار جاقسى سوزدەرىنە قاراپ ءبىز شىنىندا دا ەرەسەك-ەگدە كىسى ەكەن دەپ ويلايتىنبىز.
كەيدە اعاي ساباقتان سوڭ كەشكە قاراي بىزبەن بىرگە جاتاقحانامىزعا بارىپ مۇحتار, ماكەن سەكىلدى كۋرستىڭ اتاقتى «گروسسمەيستەرلەرىمەن» شاحمات وينايتىن. اراسىندا بولمەدەگى ستۋدەنتتەردىڭ كەرەۋەتىنە كەرىلىپ جاتىپ:
– وي-حوي, شىركىن, بويداقتاردىڭ توسەگى قانداي راحات! قيالىڭا قانات بىتىرەدى عوي, – دەپ قوياتىن.
ءوز باسىم ول كىسىنىڭ مەنىمەن اتتاس باقتيار مەڭدىعازين دەگەن ەرجۇرەك ماي-دانداس دوسى بولعانىن, ونىڭ ءبىر قىرعىن ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقانىن, سوعىسقا دەيىن ول «سوتسياليستىك قازاقستان» («ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە, جازۋشىلار وداعى مەن كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا قىزمەت ەتكەنىن, ماكەڭ دوسى تۋرالى, ونىڭ قاھارماندىق ىستەرى جونىندە باياندايتىن «ءوزىمىزدىڭ باقاڭ عوي» اتتى اڭگىمە جازعانىن, سول شىعارماسىن وقىعاندا ءبىر-اق ءبىلدىم. مالىك اعايدىڭ ماعان ءجيى قالجىڭدايتىنىنىڭ سەبەپ-ءمانىسى مەن باياعى ساباققا كەشىككەنىمدەگى اعاي سۇراعاندا اتىمدى ايتقان كەزدە ول كىسىنىڭ ءۇنسىز تۇرىپ قالعانىنىڭ دا تەرەڭ سىرى سوندا – شىنايى دوستىق ساعىنىشتا جاتىر ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم.
اڭگىمەسىندە: «...باقتيار وتە تۋراشىل, ءادىل ادام ەدى. الداۋ, وتىرىك ايتۋ سياقتى جامان قىلىقتارعا جانى قاس بولاتىن. ءبىرەۋدىڭ تەرىستىگىن كورسە, سوعان كۇيىپ كەتەتىن جانە ونى باقىرايتىپ وتىرىپ بەتكە ايتاتىن. ول ماقتانۋ دەگەندى, بىرەۋدىڭ تابىسىنا ورتاقتاسا كەتۋدى مەيلىنشە جەك كورەتىن.
ول – ينتەرناتسيوناليست ەدى. وزىمەن بىرگە جۇرگەن جىگىتتەردى ۇلتقا بولمەي, ءبىر سەميانىڭ مۇشەسى دەپ قارايتىن.
باقتيار ءبىلىمى كوپ ادام ەدى. ول, اسىرەسە, ادەبيەت تاريحىن جاقسى بىلەتىن. قورعانىس شەبىندە جاتقان جىگىتتەرگە ءوزىنىڭ ادەبي كىتاپتاردان وقىپ, ەسىنە ساقتاعان نەلەر قىزىق اڭگىمەلەردى ايتىپ بەرەتىن. بۇلاردى ول ورىس, قازاق تىلدەرىندە بىردەي اڭگىمەلەيتىن.
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى باقتياردىڭ بويىنا بىتكەن جاقسى قاسيەت-تەر ەدى. سوندىقتان ونى ۇلكەن دە, كىشى دە, كومانديرلەر مەن قاتارداعى جاۋىنگەرلەر دە قاتتى قۇرمەتتەپ وتىراتىن. ونى ولار باسقاشا ەمەس, «ءوزىمىزدىڭ باقاڭ» دەپ اتايتىن. جاۋىنگەرلەردىڭ باقتيارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى دە, قۇرمەتى مەن سىيلاۋى دا «ءوزىمىزدىڭ باقاڭ» دەگەن وسى ءبىر سوزىنەن سەزىلىپ تۇراتىن...
باقتيار مايداننان ەلگە قايتپاسا دا, ەرلىگىمەن وزىنە ەسكەرتكىش ورناتقان ادام. ءبىز ونىڭ وتان ءۇشىن جاساعان بۇل ەرلىكتەرىن ءار ۋاقىتتا ەسكە الىپ, ەرلىك يەسىنە ماڭگى باس يەمىز», – دەپ جازىپتى جازۋشى-جاۋىنگەر ماكەڭ دوسى تۋرالى. قايران مالىك اعاي! ءوزى ايتقانداي, جۇرەكتىڭ اۋرۋىنان ءبىز ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەتىن 1973 جىلعى 2 قاڭتاردا, 58 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. اتاقتى باتىردىڭ الىپ جۇرەگى ونى تال ءتۇس – الپىسقا دا جەتكىزبەدى.
مىنە, ول كىسىنىڭ قايتىس بولعانىنا دا 40 جىلدان اسىپ قالىپتى. كەلەسى جىلى اسىل اعامىزدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ وتىلمەك. وعان ءبىز قىزمەت ەتەتىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى دە دايىندىق جاساپ جاتىر. مۇندا ماكەڭ ون ەكى جىلدان استام ۋاقىت رەكتورلىق قىزمەت اتقارعان. ول كىسىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا وقۋ ورنىنداعى «تۇلعاتانۋ» ورتالىعىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك ءمالىك عابدۋلليننىڭ اتىن بەرۋ جونىندە ۇلكەن عىلىمي كەڭەستىڭ ارنايى شەشىمى شىعارىلدى. قازىرگى كۇندە ورتالىق تالاي-تالاي يگىلىكتى ىستەردى, مادەني-رۋحاني شارالاردى اتقارىپ ءجۇر. مەرەيتويعا ازىرلىك ۇستىندە باتىر-جازۋشى, عالىم-ۇستازدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جونىندە «مالىك عابدۋللين مۇرالارى» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەكتىڭ ءبىرىنشى تومى تاياۋ كۇندەردە باسپادان شىقپاق. ەكىنشى تومى كەلەسى جىلى مەرەيتوي قارساڭىندا جارىق كورەدى. جالپى, قايراتكەر-عالىمنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتسە دە ارتىقتىق ەتپەس ەدى دەپ ويلايمىز.
باقتيار سمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
