«قىزىم, نەگە تۇرمىسقا شىقپاي ءجۇرسىڭ؟»

گ. ەسىمدى جالعىزىلىكتى انانىڭ اڭ­گى­مەسىن تىڭداي كەلە, بىزدەر ءاردايىم ءار ادامنىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ بويلاي المايمىز دەگەن پىكىرگە كەل­دىم. ول اۋەلدە قىزىنىڭ جاسى جيىر­ما بەستەن اسسا دا, ءالى كۇنگە تۇر­مىس قۇرۋعا قۇلقى جوق ەكەنىن ايتىپ نالىعاندا, ء«وي, قازىر تۇرمىسقا شىقپاي ەلۋدەن اسقان قانشاما قىز ءجۇر. جيىرما بەس ءسوز بولىپ پا؟» دەگەن ەدىم. سوزىنە قۇ­لاق اسا كەلە بۇل ماسەلە مۇلدە تەرەڭ­دەپ, ۇلتتىق ماسەلەگە اينالىپ كەت­كەنىن ۇقتىم.

كەيىپكەرىمىز دۇنيەنىڭ سيپاتى اۋى­سىپ جاتقان 1993 جىلى تۇرمىسقا شىعادى. كەلەسى جىلى قىزىن دۇنيەگە اكەلگەن. باسپاناسىز. وتاعاسى ۋاقىتشا جۇمىس ىستەپ, بالا-شاعاسىن اسىراپ جۇرەدى. كەي كەزدە جۇمىس ىستەگەن جەرىندە ەڭبەكاقىسىن تولەمەي, الدانىپ قالاتىن كەزدەرى از بولماعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ ىشىمدىك ءىشۋدى ادەتكە اينالدىرادى. ول ىشىمدىك ۇرتتاپ كەلگەن كۇنى ۇيدە ۇرىس-كەرىس شىقپاي قويمايتىن. ءتىپتى قولىنا پىشاق الىپ «ولتىرەمىن» دەپ قۋالاعان كەزدە, ەكى بالامنىڭ ق ۇلىن داۋىسىنان جانىم تۇرشىگىپ ,«اجىراسسام قالاي بولار ەكەن» دەپ, وزىممەن-ءوزىم تۇڭعيىق ويعا بەرىلەتىن بولدىم», دەيدى گ. سوندا دا, قىزىم مەن ۇلىمدى اكەسىز ەتكىم كەلمەي, اكەسىز دەگەن ءسوز ەستىمەسىن دەگەن ويمەن ۇرىپ-سوعۋىنا شىداپ جۇرە بەردىم. ءسويتىپ, ويىم الاساپىران بەرەكەسىز وتباسىلىق ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كۇننىڭ بىرىندە پىشاق الىپ «ولتىرەم, ولتىرەم!» دەپ, ۇرىپ جاتقان ۇستىنەن اكە-شەشەم كەلىپ قالدى. بۇل سۇمدىقتى كورگەن انام: ء«بىر كۇنى بولماسا ءبىر كۇنى باتا تيمەي, قاتە ءتيىپ كەتىپ, ءولتىرىپ تۇرمەگە ءتۇسىپ, بالالار قاراۋسىز قالار كۇندى كۇتىپ وتىرا المايمىز. بولدى, اجىراساسىڭدار!» دەپ, سول كۇنى اتا-انام مەنى ۇيگە الىپ كەتتى», دەيدى.

ەرلى-زايىپتىلار اجىراسىپ ەكى جاقتا تۇرىپ جاتقاندا قىزى اكەسىنىڭ اناسىنا قول كوتەرۋى تۋرالى ءلام-ميم دەمەگەن. ۇمىتقانداي بولعان... ر-ءدىڭ جاسى جيىرما بەستەن اسقاندا «قىزىم, نەگە تۇرمىسقا شىقپاي ءجۇرسىڭ؟» دەگەندە, «اناشىم, مەن كۇيەۋگە شىعۋعا قورقامىن. ەرتەڭگى كۇنى كۇيەۋىم اكەم سەنى پىشاقپەن قۋالاپ ۇرعانداي مەنى دە ۇرسا قايتەمىن» دەپ, ىشكى قور­قى­نى­شىمەن بولىسكەندە, «قاپ» دەپ بار­ماعىمدى تىستەلەپ, ءىشىم قان جىلادى», دەيدى, كەيىپكەرىمىز. ومىرلىك ماڭىزدى شەشىم قابىلدار كەزدە بويجەتكەننىڭ تۇيسىگى باياعى كۇيزەلىستى ەسىنە سالىپ, الدىنان كەسە-كولدەنەڭ شىققان.

وسى ماسەلەنى زەرتتەۋدە مۇنداي وتبا­سىنىڭ وتە كوپ ەكەنىنە كوز جەتكىز­دىم. سولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىنىڭ تاعدىرىن جازايىن. مىسالى, ن. ەسىمدى تالانتتى اۋدارماشى بالا كەزىندە اكەسىنىڭ باسقا ايەلگە كەتكەنىن ايتادى. اناسى مەن وزىنەن ۇلكەن اپكەسى ۇشەۋى جان جارا­قاتىن ارقالاي ءجۇرىپ تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتقان. باسپاناسىزدىق زاردابى بار. كىپ-كىشكەنتاي ن-نىڭ سول كەزدەگى ارمانى تەزىرەك ءوسىپ, جۇمىس ىستەپ, ءۇي الۋ بولعان ەكەن. ن. جوعارى ءبىلىمدى ءتىلماش ماماندىعىن الىپ شىققان سوڭ, تابىس تاۋىپ اناسىنا ءۇي سالىپ بەرگەن. قىزدارىنىڭ تاربيەلى, ەڭبەكقور, مەيىرىمدى بولىپ وسكەنىن كورگەن اكەسى ولارعا قايتا ورالىپتى. سوندا ەكى قىزى ەكى جاعىنان اكەسىنىڭ اياق-قولىن جىلى سۋعا مالىپ, تىرناعىن الىپ بەرىپ, ونىڭ كوڭىلىن مارقايتقان. اناسى «ن. اكەسىمەن قالىپ سويلەسكەندە «اكە, سەن مەنى نەگە تاستاپ كەتتىڭ؟» دەپ, بالا كۇنگى ايتا الماعان, ىشتە شەمەن بوپ قاتقان وكپە-رەنىشىن كوز جاسى ارقىلى توگەتىن», دەيدى. اكەسىنىڭ وزدەرىن وزگەمەن ايىرباستاۋى وزەگىن ورتەپ, ساتقىندىعىن كەشىرە الماي جىلايدى ەكەن. ءيا, ءار قىزدىڭ جان مۇناراسىندا اكە – اسقار تاۋى, ءومىرىنىڭ تىرەگى, سەنىم ارتۋ­شى الىپ تۇلعاسى. وسى سەنىمى اقتال­ما­عان قىز باليعات جاسقا تولىپ جار تاڭداۋدا, قورقىنىش كەزىندەگى قور­لا­نۋ سەزىمى قايتا جاڭعىرىپ, ونى جەڭە الماي, جان دۇنيەسى سارساڭعا تۇسەدى. ن-دى دا بۇل جاعداي اينالىپ وتپەگەن. ول سول بالا كۇنگى وكپە-رە­نىشتى, پسيحولوگيالىق كەدەرگىنى تۇي­سىگىنەن جويۋ ءۇشىن ءتۇرلى قازاقى ەمشى­لىكپەن پسيحولوگيالىق ەمدەۋ شارا­لا­رىن جاساپ بارىپ, ەر ادامعا دەگەن سەنىمىن وياتىپ, تۇرمىسقا شىعۋ باقى­تىنا يە بولدى.

مەديتسينادا دەنساۋلىق دەگەنىمىز – كەيبىرەۋلەر ويلايتىنداي باۋىر, بۇيرەك, جۇرەك سياقتى ىشكى اعزالاردىڭ ساۋلىعى عانا ەمەس, ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسى مەن جان دۇنيەسىنىڭ ۇيلەسىمى. ءبىزدىڭ ەلدە ەرلى-زايىپتىلار اجىراس­قان­نان كەيىن بالالاردىڭ ىشكى جان جاراقاتىن ەمدەۋ پروتسەدۋراسى جۇر­گىزىل­مەيدى ەكەن. ءبىزدىڭ قازاق قوعامى قىز بالانىڭ جۇدىرىقتاي جۇرەگىن جاۋلاعان قورقىنىشىمەن, بويىن بيلەگەن ۇرەيمەن بالدىرعاندى وزىمەن-ءوزىن بەتپە-بەت قالدىرىپ قويادى. قىز بالا پسيحولوگيالىق قىسىمدا جۇيكەسى شيرىعىپ جۇرە بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ومىرگە كوزقاراسى ەندى قالىپتاسىپ جاتقان مۇنداي جاعدايعا تاپ بولعان بالالاردىڭ پسيحيكاسىن وڭالتاتىن ارنايى ساۋىقتىرۋ مەكەمەسى جوق. بالا­­نىڭ جاس كەزىندە العان جان كۇي­زە­لىسى ءومىر بويىنا تۇيسىكتە جاتتالىپ قالادى. سونىڭ سالدارىنان قىز جۇيكەسىنە تۇسكەن پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستى ءوزى عانا تارتىپ قويماي, ونىڭ زاردابىن ومىرگە اكەلەتىن ۇر­پا­عى تارتادى ەكەن. ولاي دەيتىنىم, بالدىرعان كەزىندە جان جاراقاتىن الىپ, جان دۇنيەسى كۇيزەلگەن قىز بالا­نىڭ ومىرگە اكەلگەن بالاسىنا كۇيزە­لىس­تىڭ ءجۇز پايىز بولسا, ەلۋ پايىزى, ال ەلۋ پايىز دەپرەسسيانىڭ جيىرما بەس پايىزى ىشتەگى بالاعا بەرىلەدى», دەيدى ماماندار.

ء«وسىپ كەلە جاتقان بالا پسيحولوگياسى سىرتقى الەمدى قابىلداۋى ءۇش جاستا, بەس جاستا, جەتى جاستا قالىپ­تا­سادى. مىنە, وسى جاسقا كەلگەن تۇستا اجىراسقان وتباسىنداعى قىزدىڭ پسي­حي­كاسىندا جاراقات قالادى. ول ۇنەمى قورقىنىشتا, اگرەسسيادا جۇرە­دى. ەشنارسە تۇسىنبەگەندىكتەن اتا-انا­سىنىڭ اجىراسۋىنا ءوزىن كىنالى سەزىنەدى. مۇمكىن, مەن بەكەر تۋدىم با ەكەن؟ ولاردىڭ ۇرىسۋىنا, اجىراسۋىنا مەن كىنالى بولارمىن دەگەن سۇراقتارمەن ءوزىن ىشتەي ءمۇجىپ كىنالايدى. پسيحيكاسى ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قىزدىڭ جان دۇنيەسىنە بۇل وتە اۋىر جاراقات سالىپ وتەدى. ادامنىڭ بالا كۇنىندە العان جان جاراقاتى ولە-ولگەنشە ەسىندە ساقتالىپ قالادى», دەيدى بالالار پسيحولوگى جاننا كۋلاگينا.

ونىڭ ايتۋىنشا, وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىس, داۋلاسۋلار مەن اجىراسۋ ۋاقىت وتە ۇمىتىلعانداي بول­عا­نى­مەن, قىز ساناسىنا تۇسكەن جاراقات تۇيسىك تۇكپىرىندە جاسىرىنىپ جاتادى. ونى قىز بالاسى بىلمەۋى دە مۇمكىن. ونى پسيحولوگيادا «نەۆريت» دەيدى. بۇل پسيحولوگيالىق كۇردەلى قۇبىلىس بەلگىلى ءبىر جاعدايعا تاپ بولعان كەزدە ىتقىپ شىعىپ مىنەزدە كورىنەدى. اسىرەسە ومىرلىك جار تاڭداۋدا تۇيسىگىندە قايتا تۇلەپ, ءتۇر­لى پسيحولوگيالىق كەدەرگىلەرگە ۇشى­راتادى. مىسالى, جاڭادان تانىسىپ, سويلەسىپ جۇرگەن قىز بەن جىگىتتىڭ قا­رىم-قاتىناسىندا قىزدىڭ كوكە­يىن­دە ءبىرىنشى سۇراق – «ەرتەڭ وسى ادامعا كۇيەۋگە شىقسام, اكەم انامدى ۇرعانداي, ماعان دا قول جۇمسايتىن بولار» دەگەن كۇدىكتى ويمەن تۇيىقتالىپ, تۇرمىسقا شىققىسى كەلمەيدى.

كەي جاعدايدا ۇرىس-كەرىس كورىپ وسكەن قىز تۇرمىسقا شىققاندا جىگى­تى­نە, نە كۇيەۋىنە سول قىلىقتى ءوزى ارانداتىپ, وتباسىنداعى جاعدايدى تاعى دا ەندى ءوز باسىنان وتكىزىپ كورگىسى كەلەدى. بىراق قىز ول قىلىعىن ادەيى جاسامايدى. جان جۇيەسىندە جازىلىپ قالعان جاراقاتىن قايتالايدى ەكەن. كۇيەۋىنىڭ, ەنەسىنىڭ قىلىقتارىنا تۋرا ءوز وتباسىندا كورگەندەي قىلىقپەن, اگرەسسيامەن جاۋاپ قاتۋى مۇمكىن. مۇن­داي وتباسىلىق قارىم-قاتىناس الىسقا بارمايتىنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋىنا وتباسىنداعى جەتىسپەۋشىلىك پەن باسپاناسىزدىق سياقتى ماتەريالدىق قاجەت­تىلىكتەردەن باسقا, قىزدىڭ با­سى­نان كەشكەن دەپرەسسياسى مەن جا­زىل­ماعان جان جاراقاتى ماسەلەسى دە جاناما سالدارى بولۋى ىقتيمال. ال ەندى اكەسىنىڭ ايالى الاقانىن سەزىنىپ, اكە تاربيەسىن كورگەن, ونىمەن سىرلاسىپ, وي ءبولىسىپ وسكەن بويجەتكەن جار تاڭداعاندا دۇرىس تاڭداۋ جاساي الادى ەكەن. مۇنداي قىزدار ەرلى-زايىپتىلىق عۇمىردا قيىندىقتارعا ءتوزىمدى, باسالقىلى, ۇرىس-كەرىسكە بوي الدىرماي تىعىرىقتان شىعا الاتىن وزىنە سەنىمدى قابىلەتكە يە بولادى. سەبەبى قىز ءوزىنىڭ ارتىندا اكەسى تۇرعانىن سەزىنەدى. تىرەگى, سەسى اكەسى عوي! اكە – قىزدىڭ پسيحولوگيالىق دەمەۋ­شىسى.

ق. ەسىمدى جاپ-جاس قىز كەلىن بولىپ تۇسكەنىنە ەكى جىل وتكەننەن كەيىن اناسىنا كەلىپ, «اناشىم, اكەم ىشكىش بولسا دا, مەن ءۇشىن شىدامادىڭ با؟» دەگەندى ايتىپتى. قايىن اتاسىنىڭ ۇيىندە نە جاعداي بولعانىن بىلمەيمىن, بىراق اناسىنا «نەگە اجىراستىڭ؟» دەپ, اكەسىنە ايتا الماي قورلانىپ, ەتەگى جاسقا تولىپ, اناسى ەكەۋى ەڭكىلدەپ جىلاعانىن كورگەندە جۇرەگىم ەزىلگەن ەدى.

قوعامدا مۇنداي تاعدىردى باسىنان كەشىپ وتىرعان قىزدار از ەمەس. وعان كىمدى كىنالايمىز؟ ۇلتىمىزدا كەڭەس وكى­مەتى ورناعانعا دەيىن, قازاق قىزىنا كورسەتەتىن قۇرمەت پەن تاربيە استارىندا كوڭىلىنە دىق تۇسىرمەي ءوسىرۋ ماقساتى قىز باعى مەن جولى اشىق بولسىن دەگەن ىزگى نيەتى ەدى. قاسيەتتى قۇران كىتابىندا قىز بالانى قادىرلەۋ تۋرالى جاراتقاننان ايان تۇسكەن. بولاشاقتا وزگە اۋلەتتىڭ, جالپى ادامزاتتىڭ ۇر­پا­عىن جالعاستىراتىن قىز بالانىڭ مىنەز-قۇلقى, جۇيكەسىنىڭ قالىپتى دامۋىن مەڭزەگەن. اتا-بابامىزدىڭ, «قىز تاربيەلەگەنىڭ – ۇلتىڭدى تاربيە­لە­گەنىڭ» دەپ وسيەت قالدىرۋى وسىدان عوي.

مىسالى, قازاق قوعامىندا كە­ڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن ەرلى-زايىپ­­تىلاردىڭ اجىراسۋى ۇشى­راس­پا­عان ەكەن. تەك, ايەل­دەر قو­عام­دىق جۇمىسقا كۇشتەپ تارتىل­عان­نان كەيىن, 1950 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا قازاق ەرلى-زا­يىپ­تىلاردىڭ 100 وتباسى اجىراسقان. 1980 جىلى ءار ءتورتىنشى, 1990 جىلى ءار ءۇشىنشى قازاق وتباسى اجىراسقان ەكەن. اعىلشىن تاريحشىسى دجەيمس بەيكەر قازاق اۋلەتىنىڭ ەنە, كەلىن, قىز نەمەرە اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەۋىندە «قازاق وتباسىندا ەنە – ۇلكەن اۋلەتتىڭ تۇتقاسى, كە­لىنگە كومەكشى ءارى قامشى. قىز – نە­مە­رەگە ۇلاعاتتى ۇستاز. اۋلەتتە مۇ­سىلمان شارتتارىنىڭ ورىنداۋىن قا­داعالاپ وتىرۋشى, باقىلاۋشىسى» دەگەن. بىراق بۇل اسىل قاسيەتتەر كەڭەس وكىمەتىنىڭ سۇرقيا ساياساتىنىڭ كەسى­رى­نەن ۇلتىمىزدىڭ كەشەگىسىمەن ۋاقىت ەنشىسىندە كەتتى. ۇلتىمىزدا اتا-اناسى اجىراسىپ, وتباسىندا اكەسىز وسكەن قىزدى كەلىندىككە الىپ, اۋلەتىنىڭ ۇرپاعىن وربىتكىزبەگەن ءداستۇر بار. ونى كەيبىر وتباسىلار سيرەك تە بولسا, ءالى كۇنگە ۇستانعىسى كەلەدى. بىراق ول قازىر مۇمكىن ەمەس. ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەگە بايلانىستى سەبەپتەرىمەن بىرگە, قىز كەزىندە جانى كۇيزەلگەن قىزدىڭ بالاسى دا كۇيزەلىسپەن تۋا­دى دەۋىنەن بولسا كەرەك. قازاقتىڭ قالىپتاسقان وتباسىلىق ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ سالتىندا نەمەرەلەردىڭ تاربيەسى اتا-اجەسىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان. سول كەزدەردە قازىرگى پسيحولوگتەردىڭ جۇمىسىن اجەسى اتقارعانىن كورەمىز. قىز جاراتىلىسى مەن جان دۇنيەسىنىڭ نا­زىكتىگىن بىلگەن اتا-بابالارىمىز ونىڭ تولىققاندى بەرىك وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, جان جاراقاتىن الماي ءوسىپ-جەتىلۋىن سالتقا اينالدىرىپ, ۇلت ساناسىنا سىڭىرگەن. قىزدى جاستايىنان قۇرمەتتەۋ مەن قادىرلەۋدىڭ, جانىن جارالاپ الماۋ استارىندا ۇرپاق ساۋلىعى, ۇلت بايلىعى دەگەن ۇلت مۇددەسى تۇردى.

ءزۇبايرا تىلەگەنقىزى,

جۋرناليست