كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل «EQ»
ءماجىلىس سايلاۋى جاقىنداپ كەلەدى. ءماجىلىستى ويلاعان سايىن مەنىڭ ەسىمە شەراعاڭ ورالادى. قايران شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا. كوزىن اشقالى كۇرەسكەرلىك رۋحپەن سۋسىنداعان قايسار تۇلعا قايبىر جىلدارى دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەندە جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتا كەلىپ: «بۇل لاۋازىمعا جابىسىپ قالادى دەسەڭىزدەر, قاتەلەسەسىزدەر. مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – مەنىڭ قالامىم. قالامىمدى قۇدايدان باسقا ەشكىم تارتىپ الا المايدى. قولىمدا قالام تۇرعاندا, جۇمىسسىز قالمايمىن», دەپ تۇيىندەگەنىن ءدۇيىم ەل بىلەدى
الەمنىڭ ءار تاراپىندا تەرريتوريالىق جانجالدار مەن اقپاراتتىق سوعىستىڭ ۇدەي ءتۇسۋى بەيبىت حالىقتاردى ۇرەيمەن ماتاپ, جالپاق دۇنيەنىڭ دەگبىرىن قاشىرىپ, اپشىسىن قۋىرىپ بارادى. ادامزات بالاسى بۇگىندە اقپارات جۇگىن تولىق ارقالاعان ينتەرنەتتىڭ جەتىستىكتەرىن بارىنشا بەيبىت ءومىردىڭ يگىلىگىنە قولدانسا كەرەك ەدى. ولاي بولماي تۇر. كەرىسىنشە, اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ سوڭعى تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى سوعىسقۇمار باسقىنشىلاردىڭ ز ۇلىمدىق ويلارىن ورىنداۋعا قىزمەت ەتۋدە. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن جاھانعا قاۋىپتى ساياسي تەحنولوگيالاردى ىسكە اسىرۋعا پايدالانۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى اقپاراتتىق سوعىستىڭ اقىرى نە بولارى بەلگىسىز. سول زۇلماتتىڭ ۇشقىنى ەرتەڭ بىزگە دە جەتپەي مە؟
بىلتىر كوكتەمە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجى-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندە كەلەلى كەڭەس وتكىزگەن ەدى. سول وتىرىستا الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ قۇبىلمالى بولىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن مەملەكەت باسشىسى: «جاعداي كۇن سايىن وزگەرۋدە, وتە قۇبىلمالى كەزەڭ. سوندىقتان ءبىز بارلىق سىن-قاتەر مەن مۇمكىندىكتى ناقتى ءارى تەز انىقتاپ, ءار قادامىمىزدى نىق باسۋىمىز كەرەك. قابىلداناتىن شەشىمدەر بارىنشا سالماقتى بولعانى ءجون. بىراق سوزبالاڭعا سالماي, شۇعىل شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك», دەپ بايسالدى تۇجىرىم جاسادى. كەلەر كۇننىڭ قاباعىن الىستان بايقايتىن اسا تاجىريبەلى ديپلومات رەتىندە ول ۋاقىتتىڭ تامىرىن ءدال باسىپ وتىر. سىرتقى ساياساتتىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن باسشىنىڭ كوكىرەك كوزىمەن سەزىپ, تەرەڭ تۇيسىكپەن تانىپ وتىرعان شىندىعى وسى.
جاھاندى جارعا سۇيرەپ بارا جاتقان وسىنداي فاكتورلار ساياسي قايراتكەرلەردەن الەم بولاشاعىنا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى. ارينە, ءار ەلدىڭ ءوز مۇددەسى, ءوز ساياساتى بار. ايتسە دە, «گەوگرافيا – بۇل تاعدىر» دەگەن اقيقاتتى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. تاعدىر تالايىمىزعا بۇيىرعان تەرىسكەيدەگى جانە كۇنگەيدەگى كورشىلەرىمىزدى ويلاساق, وسى ەكى الپاۋىت يمپەريانىڭ اراسىنان امان شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ارمان. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ساياساتكەرلەر كۇندىز-ءتۇنى ۇلت مۇددەسىن كۇزەتىپ, كىرپىك ىلمەي, جان اياماي قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ساياسي قىراعىلىق – تەك ساياساتكەرلەرگە ەمەس, بۇكىل قازاق قاۋىمىنا ورتاق مىندەت. اينالادا قىرعيقاباق سوعىستاردىڭ ءورتى باسىلماي تۇرعان الاساپىران زاماندا ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ءبىرىنشى باسشىعا قانداي سالماق ءتۇسىپ وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بيىك مىنبەرلەردەن سويلەگەندە ءبىز ادەتتە: «ەلىمىزدىڭ سىرتى جاۋدان, ءىشى داۋدان امان بولسىن», دەپ تىلەپ جاتامىز. سىرتقى ساياسات ورنىقتى بولۋى ءۇشىن ەلدىڭ ىشىندەگى ساياسي وزگەرىستەر مەن رەفورمالار دا كورەگەندىكپەن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل تۇرعىدان العاندا پرەزيدەنت ايانىپ جاتقان جوق. قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋلارى مەن پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ىشكى دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن قاعيداتتارى ناقتى ايقىندالدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوزىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «قازىر الەم كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن وزگەرۋدە. بارلىق سالادا جاڭا مىندەتتەر مەن تىڭ تالاپتار قويىلۋدا. عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدى. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدى. زامان كوشىنە ىلەسىپ, ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن ءبىز سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بۇل قادام وركەنيەتتىڭ وزىق تۇستارىن ۇلتتىق مۇددەمەن ۇيلەستىرە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى», دەپ بولاشاققا باعدار جاسادى. سونىمەن قاتار قوعامدىق سانانى قايتا تۇلەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتتى. «ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جانە ونى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەگە اينالدى. ويتكەنى سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى ءححى عاسىردا ەلىمىزدىڭ تىڭ سەرپىنمەن دامۋىنا جول اشامىز», دەدى ول.
وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ۇلتتى جاڭعىرۋعا, جاڭارۋعا, جاڭا ومىرگە بەيىم بولۋعا شاقىرعان ابايداي ۇلى دانىشپان ءسوزىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىز ءۇشىن كوكەيكەستىلىگى, اقىن شىعارمالارىنان حالقىمىز قانداي تاعىلىم الۋعا ءتيىس ەكەندىگى ايتىلدى. ۇلتىمىزدى جاڭعىرتۋ ىسىندە ابايدىڭ ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا الىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ جايىن ءسوز ەتتى. «ابايدىڭ شىعارمالارىنا زەر سالساق, ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعانىن, وسى يدەيانى بارىنشا دارىپتەگەنىن بايقايمىز, – دەپ جازدى ول. – ال ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن انىق بىلەمىز. اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن بار جان-تانىمەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ, ءبىلىمدى يگەرمەيىنشە, بيىكتەردىڭ باعىنا قويمايتىنىن ايتتى. بۇل تۇجىرىمدار قازىر دە اسا وزەكتى. ءتىپتى بۇرىنعىدان دا زور ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سەبەبى ءححى عاسىرداعى عىلىمنىڭ ماقساتى بيىككە ۇمتىلۋ, الىسقا قۇلاش سەرمەۋ ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى ىلگەرى كوشكە ىلەسىپ قانا قويماي, الدىڭعى قاتاردان ورىن الۋ».
سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە مەملەكەتتىك ساياسات ستراتەگياسى جاڭا باعىتقا كوشە باستادى. پرەزيدەنتتىڭ «ەستيتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى بىرتىندەپ ىسكە اسىپ جاتىر. قازاقستانداعى ساياسي رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» اتتى باستى فورمۋلا ايقىندالدى. پرەزيدەنتتىڭ: «ەندى, ادىلدىك يدەياسى مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدا ەڭ باستى يدەيا بولادى. ءبىزدىڭ بارلىق ۇلتتىق يدەولوگيامىز ادىلدىك يدەياسىنا نەگىزدەلەدى», «...ەلىمىزدى ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءىسى ايرىقشا ورىن الادى. جاڭارعان اتا زاڭىمىز ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيەنىڭ مۇلدە جاڭا ستاندارتتارىن ەنگىزەدى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردى پارتيالىق ءتىزىم جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى ىسكە قوسىلادى» دەگەن سوزدەرى كوڭىلگە ءۇمىت سىيلايدى.
ءماجىلىس سايلاۋى جاقىنداپ كەلەدى. ءماجىلىستى ويلاعان سايىن مەنىڭ ەسىمە شەراعاڭ ورالادى. قايران شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا. كوزىن اشقالى كۇرەسكەرلىك رۋحپەن سۋسىنداعان قايسار تۇلعا قايبىر جىلدارى دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەندە جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتا كەلىپ: «بۇل لاۋازىمعا جابىسىپ قالادى دەسەڭىزدەر, قاتەلەسەسىزدەر. مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – مەنىڭ قالامىم. قالامىمدى قۇدايدان باسقا ەشكىم تارتىپ الا المايدى. قولىمدا قالام تۇرعاندا, جۇمىسسىز قالمايمىن», دەپ تۇيىندەگەنىن ءدۇيىم ەل بىلەدى. تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, وسى سوزدەردىڭ استارىندا: «مەن پارلامەنتكە كرەسلو ءۇشىن ەمەس, اقيقاتتىڭ ءسوزىن ايتۋ ءۇشىن بارا جاتىرمىن» دەگەن ۇلكەن جۇرەكتىڭ اڭسارى جاتقانىن اڭعارامىز. بۇگىنگى تاڭدا ءزارۋ بولىپ وتىرعان رۋحتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ويدىڭ ەركىندىگى وسى سوزدەردەن كورىنەتىن. شەراعاڭ اۋەلى جوعارعى كەڭەستىڭ, كەيىن ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتى بولدى. قاي كەزدە دە اقيقاتتىڭ اق جولىنان تايعان جوق. شەراعاڭ تاعى ءبىراز ۋاقىت جەر باسىپ جۇرە تۇرعاندا ءوزى اڭساعان جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ سامالىن سەزىنە باستار ەدى-اۋ. ول قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى اۋىسقانىن كورمەي كەتتى. ساياسي رەفورمالاردىڭ شەراعاڭ كورمەگەن جاقسىلىقتارى مەن جاڭاشىلدىقتارى ەندى ماجىلىسكە ۇسىنىلىپ جاتقان كانديداتتاردىڭ ماڭدايىنا بۇيىرسىن. ەندىگى دەپۋتاتتاردىڭ ءسوزى ايتىلعان جەردە قالمايتىن سياقتى. ويتكەنى سايلاۋ تارتىبىنە جانە دەپۋتاتتىق ستاتۋسقا قاتىستى قابىلدانىپ جاتقان جاڭا زاڭدار حالىق اماناتىن ارقالاعان ازاماتتارعا كوپ مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
ونىڭ ۇستىنە «ەستيتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى ىسكە قوسىلدى. ء«بىز كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرامىن جاساقتايمىز. بۇل قادام ءماسليحاتتار مەن پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. بولاشاقتا ۇكىمەت قۇرامىنا سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىن العان ساياسي كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, پارلامەنتتەگى باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن. مۇنداي ءتاسىل اتقارۋشى بيلىككە بۇكىل قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەتىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قولدانىسقا ەنگەن پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تابادى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالاتىن بولدى. بۇدان بىلاي ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ايماق پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنا ءوزىنىڭ كەمىندە ءبىر دەپۋتاتىن سايلاي الادى. جاڭا ۇلگى كوزقاراسى ءارتۇرلى ازاماتتاردىڭ ماجىلىسكە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەنىڭشە, ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرامىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ۇلەسى باسىمداۋ بولعانى دۇرىس. زيالى قاۋىم – قاي كەزدە دە ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ, ىلگەرى باستىرۋدىڭ جولىن بايسالدى باعامداپ, دۇرىس ايقىنداي الاتىن اقىل-وي يەلەرى. بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن زيالىلاردىڭ بەلسەندىلىگى اۋاداي قاجەت بولىپ تۇر. بۇكىل قوعام ويسىزدىققا بوي الدىرىپ, رۋحاني توقىراۋعا ۇشىراپ, قۇندىلىق اتاۋلى كوز الدىمىزدا شىڭىراۋعا قۇلدىراپ بارا جاتقان اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە زيالى قاۋىمعا اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان تومەندەگى جۇرەكجاردى سوزدەر ءدال قازاق زيالىلارىنا ارنالعانداي اسەر قالدىرادى: ء«بارىمىز حالىق الدىندا جاۋاپتىمىز. بۇل – ءبىزدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىمىز. تۇبەگەيلى وزگەرىستەر مەن باتىل شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى. ەندى باسقا مۇمكىندىك بولمايدى. ءبىز ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ جانە ىلگەرىلەتۋدىڭ داڭعىل جولىنا شىعارىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا مىندەتتىمىز. ءبىزدىڭ بۇگىنگى باستامالارىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. ءبىز كۇن سايىن ەسكى مەن جاڭانىڭ, توقىراۋ مەن دامۋدىڭ اراسىنان تاڭداۋ جاسايمىز. بارشاڭىزدى ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ۇيىسۋعا شاقىرامىن. ءبارىمىز بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي بىلسەك, ەشقاشان ادىلدىكتەن اتتاماساق, بەرەكەلى ەل بولامىز. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءىسى ەندى عانا باستالدى. الداعى جولدىڭ قيىندىعى كوپ. بۇل باعدارىمىز ەشقاشان وزگەرمەيدى, ىشكى جانە سىرتقى احۋال قانداي بولسا دا جالعاسا بەرەدى. قول قۋسىرىپ وتىراتىندار مەن قاساقانا كەدەرگى جاسايتىندارعا ورىن جوق». پرەزيدەنتتىڭ ءار ءسوزى ورنىقتى. «كۇشىمىز – بىرلىكتە!» دەپ وتىر. زيالى قاۋىم وسى سوزدەرگە ىجداعاتپەن قۇلاق اسىپ, ەل باسشىسىنىڭ جاڭا باستامالارىن ءبىر كىسىدەي جۇمىلا قولداسا, جىلدار بويعى بۇيىعىلىقتان ارىلىپ, مەملەكەتتىك ماسەلەلەرگە بەلسەنە ارالاسسا قوعامدىق وي-سانا قايتا سەرپىلىپ, سەرگەك سەزىمدەر قايتا تىرىلەر. ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ەلدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم قاسات قاردىڭ استىنان قىلتيىپ شىققان بايشەشەكتەي بولىپ ءار كوكىرەكتە قايتا ءبۇر جارار.
ءماجىلىس سايلاۋى جاقىنداپ كەلەدى. دەپۋتاتتىقتان ۇمىتكەرلەر اراسىندا رۋحانيات پەن مادەنيەت, ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرى قالىڭ ءنوپىر بولماسا دا, بارشىلىق ەكەن. بۇل كوڭىل قۋانتارلىق جايت. پارلامەنتتەگى بەلسەندى قىزمەتىمەن پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ وتىراتىن شەراعاڭ سياقتى دەپۋتاتتار كەرەك-اق. تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تارازدا جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋ راسىمىنەن كەيىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن اڭگىمەلەستى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز دامىپ, وركەندەۋى ءۇشىن الداعى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە دە, ەڭ الدىمەن, اۋىزبىرشىلىك قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. «ەڭ باستى ماسەلە – سايلاۋ ءادىل, اشىق بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ پارلامەنتكە لايىقتى ادامدار كەلسە, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا شىنايى ۇلەس قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. دۇنيە جۇزىندە بولىپ جاتقان جاعدايدى وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. ىشكى ساياسات تا, سىرتقى ساياسات تا سىندارلى, سالماقتى بولۋى كەرەك. ەڭ باستى مىندەتىمىز – مەملەكەتتىلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ. سىن-قاتەرلەر از ەمەس. سوندىقتان ءبارىمىز ءبىر ەل, ءبىر حالىق, ءبىر ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, ەل ءۇشىن قىزمەت ەتەيىك», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزىن ەلىن سۇيگەن باسشىنىڭ جۇرەكتەن شىققان اقجارما تىلەگى دەپ قابىلدادىق.
تەمىرعالي كوپباي,
اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
