مونولوگ
ءجۋرناليستىڭ بەس قارۋىنىڭ بىرىندەي تىلسىمى مەن تىنىسىنىڭ تۇڭعيىعىنا تارتىپ, الدىڭداعى جۇمباق كەيىپكەرىڭنىڭ ىشكى سىرىنا دەندەي ەنۋدىڭ سيقىرلى ءارى امبەباپ كىلتىندەي بولعان, ءسويتىپ, الگى ادامنىڭ «وزىندىك» كۇبىر نە دىبىسسىز يشارالى ءسوزىنىڭ ويمەن ورنەكتەلىپ, سانادا سالتانات قۇرۋىن دىتتەيتىن, سونىسىمەن دە جان تەربەرلىك جاسىرىن بۇكپەسىن جاھانعا جەتكىزۋگە سەبەسىنى تيەتىن وسىناۋ بايىرعى شىعارماشىلىق ءتاسىل – مونولوگ كومەگىنە تاعى جۇگىنۋگە اسا ءزارۋ كۇيدە وتىرمىن.
بوگدە بىرەۋدىڭ مونولوگى ارقىلى دا قاھارمان تۇلعاسىن سومداۋعا بولاتىنى نەمەسە ليريكالىق مونولوگتىڭ ومىرگە دەگەن ءانۇرانداي ەستىلەتىندىگى الميساقتان بەلگىلى ەمەس پە؟ قايتكەندە دە نيەت ءتۇزۋ, ماقسات بىرەۋ, وسى ۇتىمدى دا ۇتقىر جولمەن بۇگىنگى سىرلاسىمنىڭ – جالپاق جۇرتقا ەسىمى ەتەنە تانىس ۇستاز, عالىم, جۋرناليست ساعىمباي قاباش ۇلى قوزىباەۆتىڭ تاماشا تاعدىرىن تامسانىپ ەمەس, تابيعيلىعىمەن تاراتىپ بەرۋ ەدى...
«...ءومىر شىركىن, دابىلداتقان دوستارىڭمەن, جانى ەلجىرەپ ەزىلگىش جاقىن-جۋىقتارىڭمەن, ءازىل-قالجىڭعا بوكتىرەتىن قۇرداستارىڭمەن قىمبات قوي! مەنى سونداي مەيىرباندارىم: «ساعى سىنبايتىن ساعىمباي», دەپ الاقاندارىنا سالىپ, ەركەلەتىپ جۇرەتىنى بار. ولار بىردەمەنى ءبىلىپ ايتاتىن شىعار. ويتكەنى, وسى جەتپىس جاستىڭ جەلماياسىن جەلدىرتىپ ءمىنىپ العان كەزەڭدە مەن دارا داراقتاي ەمەس, نۋ ورماندا جايقالىپ, جارىسىپ وسكەن ماۋەلى بايتەرەكتەي تامىرىمدى تەرەڭگە جىبەرگەنىمدى, سول تىلەۋلەستەرىمنىڭ پەرىشتە كوڭىلىنىڭ دارقاندىعىنان توگىلگەن نۇرلى شۋاقتىڭ شاپاعاتىنا بالار ەدىم! و, توبا, و تاۋبە دەيمىن, كەيدە تاماعىما وكسىك تىعىلىپ, دەمىم تارىلىپ... كەلمەسكە كەتكەن كەيبىرى ەسكە تۇسەدى ساعىندىرىپ, ەندى بىرەۋلەرى تاياق تاستام جەردەن-اق قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ قۇيىنىمەن الىستاپ كەتكەندەي جۇرەك شىمىرلاتادى ءبىر كورۋگە اڭسارىڭدى قوزدىرىپ... كىم بولار ەدىم, ولارسىز مەن؟!
قىسقاسى, قالامساپ تابىستىرعان تاعدىرىما رازىمىن شەكسىز. جۋرناليستيكا الەمىنىڭ امبەباپ شەبەرلەرىمەن ءار ماتەريكتىڭ ابىرويلى باسقوسۋلارىندا – مەيلى ول حالىقارالىق سيمپوزيۋم با, دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا ما, الدە قازاق تورىندە جىل سايىن جالاۋىن جەلبىرەتەتىن مەديا-فورۋم با, ايتەۋىر, كاسىبي تۇرعىلاستارىممەن تەرەزەم تەڭدەي سۇحبات قۇرا الاتىنىم, كوكەيكەستى پروبلەمالار قوزعاۋعا ىسىلعانىم, ءوزىمنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمىمنىڭ ادىلدىگى مەن تۇزۋلىگى ءۇشىن تايتالاسىپ بەرىسپەي, شەكىسىپ تە قالاتىنىم... جىرعاي بەرسەم, پۇشپاعى جىرتىلىپ ايىرىلاتىنداي. وسىنىڭ ءبارى قىزىل ءسوز ەمەس, قىزىق ءومىردىڭ قات-قابات بولمىس-بىتىمىنە ءوز قولتاڭباممەن باسىلعان اپ-انىق ءمورىم دەر ەدىم.
ءبىلىمدى ادامنىڭ باقىتتى ەكەندىگىنە كوزىم جەتكەلى قاشان. ولارمەن سىرلاسۋ دا, مۇڭداسۋ دا عانيبەت قوي. شاقىرسام, داۋسىم جەتپەيدى-اۋ, سەندەرگە: ە-ەي-ەە-ەي, ءانۋارىم ء(الىمجانوۆ), ماراتىم (بارمانقۇلوۆ), دۇكەشىم (بايىمبەتوۆ), ت.ب. سەندەرسىز كوپ قىرلى قازاق جۋرناليستيكاسىن كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ءانۋار پايعامبار جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ونى اۋەزوۆتىڭ ءوزى شاكىرت تۇتتى, ماقتان ەتتى. ونىڭ افرو-ازيالىق جازۋشىلار قوزعالىسىنداعى ەرەن تابىسىن بىلاي قويعاندا, گازەتتىڭ ومىرىندەگى وشپەس ءورىمدى تاعىلىمدارى تامساندىرا بەرمەك... ماراتسىز قازاق تەلەۆيدەنيەسى ءدال بۇگىنگى بيىگىنە كوتەرىلە الار ما ەدى دەگەن وي مازالايتىنى راس. ال دۇكەش دوسىم دا سونداي تالانتتار شوعىرىنان ەدى. ءومىرىنىڭ كەيىنگى ماعىنالى جىلدارىندا ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ شەتەلدىك ساپارلارىنا بىرگە شىعىپ, الەمدىك دەڭگەيگە بوي ۇرا باستاعان جاڭا قازاقستان تۋرالى تارتىمدى حابارلار, رەڭكتى رەپورتاجدار ازىرلەگەنى – تاريح قويناۋىنا قىمبات قازىنا رەتىندە قوسىلعانى قۋانتادى. قايسىبىرىن ايتارسىز, دوستار كوپ قوي مەندە. ۇكىلەپ سىيلاي ءبىلدىم تىرشىلىكتە. ۇيرەندىم. ۇقساپ باقتىم. شەكسىز بىلىمدارلىقتىڭ بۇلاعىنا بىرگە باس قويىستىم. قانداي توسىن مەزەتتەردە دە ساعىمدى سىندىرماۋدى, تۇڭىلمەۋدى سونداي مەترلەردەن – ناعىز حاس شەبەرلەردەن بويىما دارىتىپپىن. سول جايساڭدارىم تۇسىمدە ءجيى كورىنەدى دەسەم اسىلىق بولار, ال قىزىقتا نە شىجىقتا قاسىمدا ءتىرى جۇرگەندەي بولىپ اۋىزبا-اۋىز «سىرلاسىپ» قالاتىنىم ءتىپتى دە اسىرەلەگەنىم ەمەستىگىن ءتۇسىن, زامانداس. مىقتى رۋحتىلاردىڭ تالماس تەگەۋرىنى تىنشىمايتىن قاسيەتكە يە ەكەنىن ۇققاندايمىن. جۇرەك جىلۋلارى سول ىستىق تابىمەن ىسىندىرا تۇسەدى, جازعاندارى مەن ايتقاندارى سول اينا-قاتەسىز كۇيىندە ءومىر كۇيىن شەرتىپ جاتادى. «اھ, داۋرەن-اي, سولارعا ۇقساپ باقسام-اۋ!» دەيسىڭ وزەگىڭ جالىنعا شارپىلىپ... ءۇمىت ەتكەن كەيىنگى ۇرپاقتارىم, سەندەر نەتكەن باقىتتى ەدىڭدەر, الدارىڭدا سونداي-سونداي اعىسى قاتتى, تەرەڭ ءيىرىمدى بۇلاق-وزەندەرىڭ بار, ءشاربات سۋىن مەيىر قانعانشا سىمىرۋگە بولادى. بىردە جۇمباق, بىردە اشىق سول تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىنە ىقىلاسىڭ ءتۇسىپ جۇرسە, ءورىسىڭ كەڭگە سالار... سويتىڭدەرشى, ق ۇلىندارىم!
بۇگىنگىنىڭ بەتتى دە بەرەكەلى بەرەن-ءبىرتۋارلارى ءبىر ءبۇيرىمدى تۇرتكىلەپ جۇرەدى ءامان. ءجيى كەزدەسە الماسام, ءجۇنجىپ كەتەم, اۋا قارماپ, الاسۇرىپ قالام. كەزدەسە قالسام شە, گەرا اعاممەن – گەرولد بەلگەرمەن. بار دۇنيەنى ۇمىتام. بولاشاق كۇنگە ۇمتىلام. ونىڭ ءار ماقامى, ويلانۋى, ءتۇيسىنۋى, تەبىرەنىسى – تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىن اياۋسىز تۇيرەيتىن تەڭدەسسىز ءارى تىلسىم ءتاسىل ىسپەتتى. جۋرناليستىك, جازۋشىلىق جاعىن قامتىپ جاتقانىم دا. مەن, ەگەر, قىسقا جازۋدى كىمنەن ۇيرەنگەنىمدى ەسكە السام, ارينە, چەحوۆقا تابىنعانىمدى, پوەزياسىندا قازاق قارا ءسوزىنىڭ قۇدىرەتى سان قۇبىلىپ, ەلىكتىرىپ تۇراتىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ويلىلىعىنا ەلىكتەيتىنىمدى, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وسى گەراعامنىڭ «پلەتەنە چەپۋحي» نەمەسە «شكريابانە پەروم» سەكىلدى ويناقى-وپىرمالى, قولامتادان قولا قىزدىرعانداي قۋاتتى جازبالارىنا دەن قوياتىنىمدى ماقتانىشپەن ايتا الام. وقىرمان ءبارىن سەزىپ, ءبىلىپ وتىرادى عوي. كەيدە تاپ-تۇيناقتاي, ءموپ-ءمولدىر ەتىپ سەزىمگە مالىندىرعان شاپ-شاعىن ەسسەلەرىمدى تۇشىنىپ قابىلداعاندارىن جاسىرماي, مەرەيىمدى اسىرىپ تاستايدى. ايتالىق, «ليكي ۆرەمەني», «ۆزگلياد», «تام, زا گوريزونتوم», «يميا ۆ يستوري», «ەتيۋدى نا پولياح» تسيكلدارىنداعى كولەمى شاعىن دۇنيەلەرىم شىنىندا دا كوپتىڭ كوكەيىن ءدوپ باسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. سونى سەزگەندە جۇرەگىم بۇلقىنىپ كەتەدى, قالامسابىمدى ءسۇيىپ-ءسۇيىپ العانىمدى اڭعارماي قالام-اۋ. كولەمدە ەمەس ەكەن, ماڭىزى جازعانىڭنىڭ. نە ايتا بىلگەنىڭدە ەكەن. سىعىمداپ, سىر تەرەڭىنە سۇڭگىگەنگە نە جەتۋشى ەدى؟!
مەنىڭ ءبىر قۇداي ورايلاستىرعان جان دوسىم – عادىلبەك شالاحمەتوۆ. ەكەۋمىز دە سوعىس جىلدارى دۇنيەگە كەلىپپىز. ول استراحان قازاعى. اقىن, ساياساتكەر, جۋرناليست. ارمانمەن ءومىر سۇرەدى... جانە ارمانى ورىندالعان ۇستىنە ورىندالادى. ەشقاشان مىسە تۇتپايدى, تەك العا... ونىڭ جانىنىڭ نازىكتىگىنە سۇيسىنەم. ءتۇسىن سۋىتىپ, قاتقىلداۋ كەتەتىن تۇستارى دا بار. بىراق جان بالاسىن رەنجىتۋدەن ادا. « ۇلىم, ءبىز رەسەيدە تۇرعانىمىزبەن, تامىرىمىز قازاق جەرىندە, الماتىعا بارىپ وقى», – دەگەن اكە وسيەتىن ورىنداعان ول, ءبىلىمدى, تۇلعالى ازامات بوپ قالىپتاستى. مەملەكەتتىك تەلەراديو توراعاسى بولدى. وعان قوناەۆ ۇلكەن سەنىم ارتتى. نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ەتىپ, قاسىنان تاستامادى. عادىلبەكتىڭ عۇمىرلىق ءبىر تىندىرعان اسا ماڭىزدى شارۋاسى – تمد جانە بالتىق ەلدەرى ايماعىن قامتيتىن «مير» مامانداندىرىلعان تەلەارناسىن ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق ەتۋى ەدى. «ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قانداي دەڭگەيدە دە تولىقتىرىپ تۇراتىن ارىپتەستەرمىز عوي», دەيدى ول وڭاشا سىرلاسقاندا. دەمەك, جان دوسىمنىڭ وسى ءبىر سىرىنان دا ءبىراز جايت اڭعارىلار دەپ كەۋدە كەرىپ قالاتىنىم بار.
مۇمكىن, قايسىبىر وقىرمانىم مەنىڭ وسى ارىپتەس, ۇزەڭگىلەس دوستارىمدى شەتىنەن ماداق ەتىپ, اسقاق سويلەپ, تامسانا اڭگىمەلەپ اعىمنان جارىلعانىما توسىن كۇدىكپەن, الدەبىر تۇسىنىكسىزدىكپەن قاراۋى دا مۇمكىن-اۋ دەگەن ەكىۇداي وي تۋىندايتىنىن كۇنىبۇرىن سەزە وتىرىپ, بۇل بايانداۋ ءتاسىلىمدى ادەيى تەجەمەگەن ەدىم. وقىرماندارىم كەيىن ەسكەرتەردەي, مەن ولاردىڭ تاساسىندا قالماي, قايتا, بارىمەن قاناتتاسىپ, بىرگە ويلاپ, ەسەيىپ, ەرتەڭگە سەنىممەن قادام باساتىنىما سەنەتىن ەدىم. ماسەلەن, الگىلەرگە تاعى قوسىپ قويسام شە: جاناي وماروۆ پەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتى, سەيداحمەت قۇتتىقاداموۆ پەن ۆالەري جانداۋلەتوۆتى, سەيىتقازى ماتاەۆ پەن الەكساندر تاراكوۆتى, ت.ب. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مىقتى جۋرناليست تۇلعالارىن, نەسى ارتىق؟! وسىلارمەن-اق ءورىسىمنىڭ كەڭەيە تۇسەتىنىن اڭداتۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ءبىرىمىزسىز-ءبىرىمىز ولقى سوعىپ جاتاتىندايمىز عوي. تاۋبە, ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز تولىقتىرعانعا نە جەتۋشى ەدى...
ۇستازىم, رەسەي جۋرناليستيكاسىنىڭ ارداگەرى ۆاسيلي پەسكوۆتى ەسىمنەن ۇنەمى شىعارماي, ارداقتاپ جۇرەمىن دەسەم, مۇنىم كۇپىرلىك بولماس. وسى ءبىر اسا قاراپايىم ءارى تالاپشىل قالامگەرمەن ۇزاق جىل دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىمدى تاعدىر سىيى دەپ ەسەپتەيمىن. «ءار ءسوزىڭ مەن سويلەمدەرىڭ ويعا مالىنىپ تۇرۋى ءتيىس», دەپ ەسكەرتەتىن ەدى مارقۇم. شاعىن ەسسەلەر جازۋدىڭ قايتالانباس شەبەرىنىڭ قولتاڭباسىن ءوز ۇدەرىسىمدە دە اجارلاندىرىپ, بايىتۋعا تىرىسقانمىن, دامىتا بەرمەكپىن دەپ تە ويلايمىن. اسىلى, جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ۇزدىك تابىستارى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان پەسكوۆ ءاماندا ماعان: «سەن, تەك جاقسى جازۋعا مىندەتتىسىڭ», دەپ ۇستىمنەن ۇنەمى ءتونىپ تۇراتىنداي حال كەشىپ جۇرەتىنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. ناتيجەسى دە ءبىرشاما كورىنىپ جۇرگەندەي. وعان رەسپۋبليكالىق باق-تاعى جاريالانىمدارىم, تەلەراديو نوۆەللالارىم, جەكە كىتاپتارىم كۋا سەكىلدى. مۇنى اسىرە ءسوز ەمەس, ۇستازىم الدىنداعى ەسەبىم دەپ تۇسىنىڭىزدەر.
...قوستاناي وبلىسى مەڭدىعارا ءوڭىرىنىڭ تۇلەگى رەتىندە مەن تۋعان جەرىمە دەگەن ساعىنىشىمدى ءاردايىم قالام كومەگىمەن باسىپ, پەرزەنتتىك پارىزىمدى وتەپ كەلەمىن. اسىرەسە, قاباش اكەمنىڭ زامانداستارى تۋرالى كەيىنگى ۇرپاققا اڭگىمەلەپ بەرۋگە قۇشتارمىن. ءيا, اكە تۋرالى كىم ساعىنىشپەن ەستەلىك ايتىپ, سارىلىپ وتىرىپ جازعىسى كەلمەيدى دەيسىز؟ وندايدا كوڭىل اۋەنى سان-ساققا شارىقتاپ, اسقار تاۋ – اكەنىڭ اسىل دا ابزال, قىمبات تا ۇمىتىلماس مىنەز-قاسيەتتەرىمەن, اقىل-كەڭەستەرىمەن, ەلدىك نامىس-مۇددەلەرىمەن قايتا تابىستىرىپ, تاريح قويناۋىنا ورالماستاي بوپ سىڭگەن سوناۋ ءبىر قىزىق تا شىجىق كۇندەردى ناقپا-ناق جاۋھار كۇيىندە جاۋدىرەتىپ ەسكە سالىپ, ەڭسەلەندىرەتىنى تاڭىرقارلىق قۇبىلىس قوي. سونداي بالانىڭ اكەگە دەگەن ىڭكارلىگىن, ساۋمال سەزىمىن, سارعايعان ماحابباتىن, تاۋسىلمايتىن تابىنىسىن جۇرەكپەن سەزىپ-بىلگىڭىز كەلسە, 2013 جىلى الماتىداعى «ەدەلۆەيس» باسپا ءۇيى جارىققا شىعارعان «زۆەزدى ۆ نەبە» كىتابىن قولىڭىزعا الىڭىزشى, وقىرمانىم.
بۇل ەڭبەگىمدە قازاقستانداعى كولحوز قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى – اكەم قاباش قوزىباەۆتىڭ (1898-1973) ءومىرى ارقاۋ بولىپ, ۇرپاقتارعا وشپەس ونەگەسى ۇلگى بولىپ تارتىلعانداي. مۇنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. ماعان اكە تاعىلىمى ەرىكسىز قالام العىزعان ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە مەڭدىعارا اۋدانىنىڭ «جاڭا تۇرمىس» كولحوزىن باسقارعان اكەم «قاباش قوزىباەۆ» دەپ اتالاتىن جاۋىنگەرلىك ۇشاقتاردىڭ زۆەنوسىن مايدانعا سىيعا تارتىپ, جونەلتكەنى ءۇشىن ستاليننەن العىس العان دارا تۇلعا بولىپ, حالىق جۇرەگىندە قالعانىن ەل-جۇرت جاقسى بىلەدى. بۇل جەردە «ۇشاقتاردىڭ زۆەنوسىن» دەگەن ءسوزدى جايدان-جاي ايتىپ وتىرعانىم جوق. قاباش اكەمنىڭ ءوزىنىڭ جازىپ كەتكەن تۇسىندىرمەسىن دالمە-ءدال كەلتىرەيىنشى: «...ءبىر ايدان كەيىن مەملەكەتتىك بانككە 190 مىڭ سوم وتكىزدىم. ۋكرايندىق دوسىم يا.ي. ۆەرەششەنكو ەكەۋمىز بىرىگىپ (ول 180 مىڭ سوم بەردى), چكالوۆ قالاسىنا بارىپ 3 اسكەري سامولەت ساتىپ الدىق. ەكى سامولەتتىڭ قاناتىنا ەكەۋمىزدىڭ اتى-ءجونىمىز جازىلدى. ەكەۋمىزگە ورتاق ءۇشىنشى سامولەتتىڭ ءبىر قاناتىنا ونىڭ, ەكىنشى قاناتىنا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى جازدى. بۇل سامولەتتەرىمىزدى بولات سۇڭقارلارىمىزعا ءوز قولىمىزدان تابىس ەتتىك».
ءيا, قاراپايىم قازاق ۇلىنىڭ مۇنداي پاتريوتتىق قادامى تاريحىمىزدان وشپەستەي بوپ ورىن الارى كادىك. وشپەس ونەگە دەپ وسىنى ايت! بەلگىلى اقىن عابباس جۇماباەۆ «قوزىباي سامولەتى» دەرەكتى پوەماسىندا: «قاباش تۇردى شاتتىق جاسى تامشىلاپ, ساتىر-سۇتىر بولىپ كەتتى قارسى جاق. سۇڭقار كەنەت كوك اسپانعا اتىلدى, سامولەتىن قارا بۇلتقا شانشىپ اپ», دەپ, قاباش قوزىباەۆ سىيلاعان سامولەتتىڭ العاشقى ايقاسىن جان تەربەرلىك ەتىپ سۋرەتتەپ بەرگەن ەدى.
اكەسىز ۋاقىت تا سىناپتاي جىلجىپ وتە بەرەدى ەكەن... بىراق اكە اقىلى, وسيەتى, اماناتى جۇرەكتەن ەش وشپەيتىنىن وسى كىتابىمنان ايقىن اڭعارارسىز. اكەم ەلىنىڭ ادال ۇلى بولىپتى. بۇگىندە ءونىپ-وسكەن ۇرپاقتارى بار. ءبارى دە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەرىك ۋىعى بوپ شانشىلىپ, حال-قادەرىنشە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سول سەبەپتى دە مەن اكە اۋلەتىمەن ماقتانا الامىن. تۋعان اعام ماناش اكادەميك, ەل تاريحىن تەرەڭ تاڭبالاپ, بەدەرلى ءىز قالدىرىپ كەتكەن عۇلاما عالىم ەدى... قوزىبايدىڭ ءبىر بالاسى ابىلدەن تۋعان ورازالى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى. بۇل تۇلعالار جونىندە دە كىتابىمدا كەڭىنەن ورىن بەرىلگەن. جالعىز اعاش ورمان بولمايتىنى سەكىلدى, قوزىباەۆتار اۋلەتى قوساقتالىپ, قوسارلانعاندا عانا, ولاردىڭ وشپەس ىزدەرىنىڭ ونەگەسى جالپىۇلتتىق ۇلگىگە اينالارىن ايقىن سەزىنەرسىز وسى كىتاپتان. ەلىمىزدىڭ وسى سەكىلدى وردالى دا ابىرويلى وتباسىلارى كوپ بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شاڭىراعى شايقالمايتىنىنا, نىعايىپ, بولاتتاي بەرىك بولا تۇسەتىنىنە بەك سەنىمدىمىن».
ديالوگ
كەيىپكەرىم جۋرناليستيكا جىلىگىنىڭ مايىن شاعىپ ىشكەن مايتالمان ءارى اۋىزەكى ءسوزدىڭ تايپالعان جورعاسى بولعان سوڭ, وسى ديالوگتىق تاسىلگە قايىرا جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ەسىمە تالاي ءسوز تارلانبوزدارىنىڭ ايتقاندارى, قىسىلعاندا قىسپاقتان شىعارار ەمەۋرىندەرى تۇسەدى. سونىڭ ءوزى دەمەۋ ەكەن. ماۋجىراتىپ, قالعىتپايدى. ماقالانى باستار الدىندا تۇڭىلدىرمەيدى. تۇلەتە تۇسەدى. ءسوز كۇزەتتىرەدى. قايىرىلعانداي قاناتىڭدى قايىرا ءبىر قايراتتانا قاعىپ, العا ۇمسىناسىڭ. ءبالى, سول ايتقىشتارعا قۇلاق تۇرەلىك. ديالوگ – ەكى نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ەكەنىنە توقتالا كەلىپ, ق.جۇماليەۆ: «ديالوگ درامالىق شىعارمالاردىڭ نەگىزگى قۇرالى», دەپ مويىنداسا, «تەاتر ونەرىن تىم جاقىن سانايتىندىقتان, اڭگىمەنى ديالوگ ارقىلى بەرۋدى ماقۇل كوردىم», دەپ ب.تاجىباەۆ سىر بولىسەدى. ال كلاسسيك ب.مايلين ديالوگ جاساۋداعى اسقان شەبەرلىگىن شاعىن پەسالارىندا تانىتىپ, دالەلدەگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. امسە, اڭگىمەشىل-جازعىش ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ رومان-ديالوگىنسىز ب.مومىش ۇلى تۇتاستاي تۇلعالانار ما ەدى؟!
سونىمەن, ماعان ەندى ديالوگتىڭ جاردەمى كەرەك بوپ تۇرعانى... وسى ءتاسىلدى اتتاي قالاپ, عالامات قۇزىرەتىن تاعى ءبىر مويىندادىم ەندى. ساعىمباي قاباش ۇلىنىڭ كەيبىر قامتىلماعان قاسيەت-قادىرىن, ءومىر-ورنەگىن, ۇستانىم-ۇلاعاتىن, جوعالتقانى-تاپقانىن, ءسۇيىپ-سۇيمەگەنىن, ەمىنىپ تۇرىپ ەلەمەي كەتكەنىن, ت.ب. ازاماتتىق اسقاقتىعىن ءدال وسى ديالوگ كومەگىمەن كومكەرە, كوركەيتە تۇسسەم-اۋ! ءاي, ارمانشىل, اسەرشىل, جۇرەك-اي دەسەڭشى! كۇپتى بولا بەرمەي, كومبەنىڭ بەتىن اشۋعا كىرىسسەڭشى, سول!.. كوپ كۇتكەننىڭ, بوسقا زارىقتىرعاننان باسقا بەرەرى شامالى ەمەس پە, ءتايىرى!
اۆتور: سۇر پيدجاگىنىڭ ويما ومىراۋىنان موينىن بىلەۋلەي جاپقان قارا فۋتبولكاسىنىڭ جاعاسىز جيەگى اسەم كورىنىپ, جالپى تۇرپاتىن اشاڭداۋ ەتىپ كولبەتكەن, جەتپىسكە جەتسە دە ءجۇزى بوزبالاداي نۇرلى, ءاجىمسىز, جۇپ-جۇمساق بەتىنەن جاستىقتىڭ جالىنى, ويلى كوزىنەن ومىرگە دەگەن وتتى قۇمارلىق, قوماعاي قۇشتارلىق ەسىپ تۇرعان ساعىمباي قاباش ۇلىنا ءسۇيسىنىپ قارايمىن. شاشى سەلدىرلەنگەن. كەرەقارىس ماڭدايى سەرگەك, سەزىمتال سيپاتىن ودان ءارى بايىتا, بايىپتاندىرا تۇسكەندەي. كەڭ مىنەز, تەرەڭ اقىل, كوپ ءبىلىم يەسى, اقجارقىن دا جايلى كىسى ەكەندىگى اڭعارىلادى. ۇستازعا ءتان سابىرلىلىعى سوزىنەن دە, ءبىتىم-بولمىسىنان دا بايقالادى. لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن, ەڭ ءبىر ەلەۋلىسى, وسى ماماندىقتاعى العاشقى قازاق ءبىراز جىل ءباسپاسوز, تەلەراديو سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, مىنە, 40 جىل بويى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ بارلىق ساتىلارىنان ءوتتى, فاكۋلتەت دەكانى بولدى, شيرەك عاسىر بەدەرىندە – كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.
اڭگىمەنى نەدەن باستاسام, العاشقى سۇراقتى قالاي قويسام ەكەن دەپ نەداۋىر الگىندەي ويلارعا بەرىلىپ وتىردىم دا سۇحباتتاسىمنىڭ كىسىگە جۇعىسقىش جايلى مىنەزىنە قانىق قالپىممەن ەركىنسي ءتۇسىپ, ىلە ءسوز-تامىرىن باستىم.
– قۇرمەتتى ساكە! قولپاش ءسوزىم ەمەس, كوپ نارسە تىندىرىپ ۇلگەردىڭىز عوي! بارلىق ەڭبەكتەرىڭىزدى كوڭىل سۇزگىسىنەن وتكىزۋگە تىرىسامىز, ءاماندا. وتىزدان استام تاريحي-تانىمدىق, كوسەمسوز كىتاپتارىنىڭ اۆتورى رەتىندە دە تانىمالسىز. وتاندىق جۋرناليستيكاعا قوسىپ جۇرگەن ايرىقشا ۇلەسىڭىزدى ەل بىلەدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بىرنەشە مارتەبەلى اتاقتار مەن پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ يەگەرىسىز. اسىرەسە, قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى پرەزيدەنتى رەتىندە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىڭىز ءبىر توبە. ايتىڭىزشى, وسى سالالىق اكادەميانى قۇرۋعا قانداي وي تۇرتكى, سەبەپ بولدى؟
س.ق.: – تاۋەلسىزدىكتىڭ اڭساتىپ اتقان التىن تاڭى رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تۇلەپ, تۇرلەنىپ ءوز كادەمىزگە بۇرىنعىدان دا بەتەر بار اجار-كوركىمەن, ءنارلى دامىمەن جاراي باستاعانىنا كۋا بولدىق قوي. تەك, ءتۇيىنىن ايتسام, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورتامىزعا «قايتا ورالىپ», مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزدى, ونەرىمىزدى كۇرت بايىتىپ, كۇردەلى بەتبۇرىستارعا باستاعان ءساتى نەبىر يدەيالارعا مۇرىندىق بولعانى بەلگىلى. مىنە, سونداي ەل ەگەمەندىگى اسەرىمەن قاناتتانعان كەزەڭدە جىلدار بويى كوكەيدە ءپىسىپ جۇرگەن ويلارىمىزدىڭ تۇمىلدىرىعىن بىرتىندەپ اعىتا باستاعان ەدىك. دالىرەك ايتقاندا, 2001 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جۋرناليستيكا, باق جانە جارناما سالاسىنداعى جەتەكشى بەدەلدىلەردى بىرىكتىرەتىن قوعامدىق ۇيىم – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جۋرناليستيكا اكادەمياسى قۇرىلدى. بۇل – ەل ومىرىندەگى ەرەكشە جاڭالىق رەتىندە قابىلداندى. سودان... ارمانشىل ارمانجان بايتاسوۆ 1994 جىلدان بەرى («31 كانال» ترك كومەگىمەن) تاپسىرىلىپ كەلگەن «التىن جۇلدىز» سىيلىعىنا ۇمىتكەرلەردى انىقتاپ, ماراپاتتاۋدى بىزگە – اكادەميا قۇزىرىنا يكەمدەگەن ەدى. بۇل يدەيانى ىلە داريعا نازارباەۆا دا قولدادى. ءسويتىپ, «التىن جۇلدىز» (2001 ج.) بەن «التىن سامۇرىق» (2002 ج.) سىيلىقتارى ۇجىمدارمەن قاتار جەكە تۇلعالارعا جۇيەلى تاپسىرىلىپ كەلەدى. ارينە, سىي-ماراپات جۇرگەن جەردە سىپايىلاپ ايتقاندا, ىشتەي باسەكەلىك, تارتىس, داۋ-داماي دا قىلاڭ بەرمەي قالمايدى.
ساعىمبايدىڭ سوزدەن ءسال كىدىرىسىنەن, جەڭىل كىربىڭ جۇگىرگەن جۇزىنەن ءبىراز بۇكپە سىرى كىرەۋكەلەنگەندەي ەدى... ءيا, شاقشاداي باسى شاراداي بولعان ساتتەر دە كەزدەسىپ تۇرادى. ۇمىتكەرلەر سىيلىققا ىلىكپەي قالسا, بار كىنانى بۇعان ارتادى. ال شىندىعىندا بۇل ماسەلە جاريالى تۇردە شەشىلەتىن ەدى. كەيدە بيىك دارەجەلى لاۋازىم يەلەرى دە پەندەشىلىككە سالىنىپ, دامەتىپ جاتادى. نەگىزگى, باستى ەرەجەگە سايكەستەنبەسە دە بەلدەن باسقىسى كەلەدى. ارينە, مۇنداي تىعىرىقتان پرەزيدەنت رەتىندە ساعىمبايدىڭ تالاپشىلدىعى قۇتقارىپ كەتىپ جۇرەدى.
اۆتور: ءسىزدىڭ ءازىل-قالجىڭعا شەبەر, ۇتقىر سويلەيتىنىڭىزدى بىلەمىز. قاسىڭىزعا جاناسا قالعان ادام جان جىلۋىنا كەنەلىپ, اسەرلى اڭگىمەڭىزگە ەلىتىپ, كادىمگىدەي ءبىر جاساپ قالاتىنى قۇپيا ەمەس. سونداي ەجىل-قوجىل ەمىرەنىستى ساتتەردە جونىمەن, تاۋىپ ايتقان قاناتتى سوزدەرىڭىزدىڭ ءوزى نە تۇرادى دەسەيشى. جانە دە وي تەرەڭىنەن, اعىستى يىرىمىنەن سۋىرىلىپ شىققان ءسوز بولسا, ۋاقىت تەزىندە قۇرىشتاي شىڭدالىپ, بولاتتاي بەرىكتەنە تۇسپەي مە؟ مىسالى, «باس اۋىرعاندا – دارىگەرگە كورىنەسىڭ, جان اۋىرعاندا جۋرناليسكە جۇگىنەسىڭ» دەپسىز. اپ-انىق, تۇپ-تۇنىق تىركەس! سوسىن...
وسى تۇستا ساعىمباي راحاتتانا كۇلە ءتۇسىپ: «ەسلي نەت يسكرى ۆ موزگۋ, نە پوموگۋت ي گارۆارد, ي كازگۋ», – دەگەن ءافوريزمىمدى ەستىپ پە ەدىڭ, دەدى اڭتارىلىپ. ءبىز باسىمىزدى يزەدىك. جۇلگەلەي ءتۇسەر مە ەدىك, ءوزى قوس ساۋساعىن ەرنىنە تيگىزە تەجەپ, ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ق ۇلىقسىزدىعىن اڭعارتتى...
ءبىز ەندى ونىڭ جۇيەلى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن «وتاندىق جۋرناليستيكا» اۆتورلىق سەرياسىمەن جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتارىنىڭ وقىرمانداردىڭ ۇنەمى ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەنى تۋرالى ايتا باستادىق. ماسەلەنكي, 2013 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان «كوگدا بوليت دۋشا...» دەگەن اتپەن وسى سەريانىڭ سەگىزىنشى كىتابى جارىق كورگەن ەدى. مۇنىڭ الدىڭعىلارىنىڭ ءبارى دە وقىرماندارىنان جوعارى باعا العانىن بىلەمىز.
س.ق.: – توعىزىنشى كىتابى دا جۋىردا وقىرماندارمەن تابىسىپ قالار...
اۆتور: – ءبىز ازىرگە قولىمىزعا تيگەن سەگىزىنشى كىتاپتىڭ قامتىعان ماسەلەلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەندىگىن ايتپاقپىز. ونىمەن تانىسىپ شىققاندا جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ ءارلى-بەرى تاريحىنان مولىنان حاباردار بولدىق. بۇل اۆتورلىق عىلىمي-وقۋلىق ءارى كوسەمسوزدىك سەريا قوعام ومىرىندەگى جۋرناليست پەن باق-تىڭ, دۇنيەجۇزىلىك اقپارات كەڭىستىگىندەگى قازاقستان ءباسپاسوزىنىڭ ورنى مەن مىندەتتەرىنە, وزگەرمەلى الەمدەگى كوسەمسوزشىنىڭ كاسىبي ءرولىنىڭ جوعارى ۇستانىمدى ميسسياسىنا ارنالىپتى. مۇنىڭ الدىنداعى بارلىق سەريا كىتاپتارى سياقتى بۇل جولعىسى دا انىقتامالىق-ەنتسيكلوپەديالىق ەرەكشەلىگىمەن سيپاتتالادى.
كىتاپ «تامىرلار», «ولشەۋسىز سۇيىسپەنشىلىكپەن ورىلگەن», «ءومىر ۇزەڭگىسىندە», «كىتاپتىڭ دا تاعدىرى بار», «جۋرناليست پاتريوت بولۋى كەرەك», «ۋاقىت جەلىمەن» جانە «اي جارىعى» دەپ اتالاتىن جەتى بولىمنەن تۇرادى. ارقايسىسىنا توپتاستىرىلعان ءتۇرلى جانرداعى جاريالانىمداردىڭ ءوزى شاعىن ايدارلارمەن ايقىندالىپ, سالماقتى جۇك كوتەرىپ تۇرۋىمەن قۇندى ەكەن. مىسالى, «تاريحتاعى ەسىم» دەپ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ جارقىن وكىلى قاسىم ءشارىپوۆ تۋرالى تىڭ دەرەكتەر باياندالسا, «ۋاقىت تىلسىمىندا» وتاندىق ءباسپاسوزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنەن سىر تارقاتىلادى. ال ءتۇرلى باق مەرەيتويلارىنىڭ ساليقالى ساباقتارى, راديو-تەلەۆيدەنيەنىڭ قالىپتاسۋىنان ورلەۋگە دەيىنگى تاعىلىمدى ساتىلارى جايلى وي قوزعالۋى بۇل كىتاپتىڭ ماڭىزىن تىپتەن ارتتىرىپ تۇر.
س.ق.: – ماقتاۋ كىمگە جاقپايدى دەيسىڭ, قايسار. بىراق كوزىمشە... جۇمسارتىڭقىراساڭ قايتەدى؟ وتىنەمىن...
اۆتور: – ساكە, وسى ەكپىنىم وزىمە ۇناپ تۇرعانى... (كەيىپكەرىم قارقىلداپ ك ۇلىپ الدى). كىتاپتىڭ انىقتامالىق سيپاتىنا ۇڭىلسەك, ءبىراز تىڭ ماعلۇماتتارعا كەنەلەمىز. «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ اراعا ءبىراز جىلدارعى ۇزىلىستەن سوڭ قايتا جارىق كورە باستاۋى تۇرعىسىندا تۇسىنىك, تالدامالى ماقالالار الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىنا دەگەن ادالدىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ورنىقتىرا ءتۇسىپتى. ال «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ مەرەيتويلىق نەمەسە قوعام, زامان وزگەرىسىندەگى اتقارعان جىلنامالى, تاريحي تاعىلىمدىق تۇرعىداعى ءتۇرلى جاريالانىمدارىنان ۇلگى-ۇزىندىلەر بەرىلۋى دە قۇپتارلىق ءىس. مۇنداي ماقالالاردى تەرەڭ زەردەلەگەندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن قيىن دا بەرەكەلى جولدارىنان باي مازمۇن تۇزىلەدى ەكەن.
س.ق.: – كىتاپ تۇگىلى, ءبىر پروبلەمالىق ماقالادا كوتەرىلگەن باتپانداي جۇكتىڭ سوڭىرا وڭدى شەشىمى تابىلىپ جاتسا, ونى اۆتور باقىتى دەپ ەسەپتەر ەدىم. ونداي جايتتار باسىمىزدان ءجيى ءوتىپ كەلەدى عوي. ەسىمە 1991 جىلى كۋرچاتوۆتان جازعان «پروششانيە س پوليگونوم» دەگەن رەپورتاجدىق ەڭبەگىم ءتۇسىپ وتىر. كۇردەلى تاقىرىپ قوزعالعان ەدى. اتوم پوليگونىن جابۋدىڭ بۇكىلحالىقتىق تولقىنىنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – تاجال سىناعىن قۇردىمعا جىبەرۋ بولعان! ال ايتايىن با, سول ماتەريال اراعا ەكى جىل سالىپ, سارعايتىپ بارىپ باسپاسوزدە جاريالاندى عوي...
بۇدان ءارى ساعىمبايدىڭ ويىنا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە تۇسكەنىن, ونىڭ ماڭدايداعى ۇساق اجىمدەرىن جيىلەتىپ, جانارىن قىسىڭقىراپ قويىپ ءسوزىن جالعاۋعا بەكىنگەنىنەن اڭعارىپ ەدىك. ىشكى وي قاجاۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى – قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تۋعان كۇنىنە قاتىستى ايتىپ, جازىپ جۇرگەن ءوزىنىڭ باعالى ۇسىنىستارى حاقىندا بوپ شىقتى. پاتشا بيلىگىنىڭ ادىلەتسىز ۇزىن قۇرىعى قىل مويىندى قىلعىندىرىپ, وتارلىق جۇيەنىڭ اياققا تاپتاعان ەزگىسى وڭەشتەن تۇنشىقتىرىپ تۇرعان سوناۋ 1870 جىلدىڭ 10 مامىرىندا «تۇركىستان ءۋالاياتى» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كورگەنى ايان... ويلانارلىق, قۇپ الارلىق بەلەس سەكىلدى-اۋ! جۋرناليستەردىڭ ءتول مەرەكەسىنىڭ توبەسى دە وسى تۇستان قىلتيىپ تۇرعانداي ەكەن. ارينە, تاريحي مىقتى نەگىز عانا عاسىرلارعا سولقىلداقسىز, مىعىم كۇيدە اپارا الاتىنى بەلگىلى عوي. تاريح پەن جۋرناليستيكا تىزگىنىن مىعىم ۇستاعان ساعىمباي بۇل ورايداعى پىكىرلەرىنىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەسكەرىلەتىنىنەن دە دامەلى.
اۆتور: – وسىنداي مايەكتى سوزدەردى ەستي وتىرىپ, ءبىزدىڭ ويىمىزدا دا وي تامىزىعى تۇتانىپ جۇرە بەرگەن... ارينە ءبارى-ءبارى كەيىپكەرىمىز تۋرالى عوي.
ونىڭ جۋرناليستىك جولىنان بەدەرلەنگەن ءبىراز دەرەكتەر دە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ جىلنامالىق تاجىريبەسىنەن تۇعىرلى وي تولعاۋىمەن اسەرلى ەكەندىگىنە قانىقپىز. ساعىمبايدىڭ ءارتۇرلى جانرداعى وزەكتى ماقالالارىن بىلاي قويعاندا, ەپيگراف رەتىندە بەرىلگەن نۇسقالى دا ءتۇيىندى سوزدەرى ويعا شىم باتىرادى. «شىندىقتى جازام دەسەڭ جولعا شىق. ول پويىزدا, اۆتوبۋستا, جول ۇستىندە, الىستاعى قويشىنىڭ قاراشا ۇيىندە, دالا قوسىندا, قوناق بولعان بەيتانىس جاننىڭ داستارقانىنىڭ باسىندا كەزدەسۋى مۇمكىن. تەك كورە بىلسەڭ بولعانى»,– دەيدى اۆتور. سونداي-اق, «قوعام وزگەرگەن كەزدە حالىقتىڭ قامىن جەيتىن, قورعايتىن ءبىرىنشى – جۋرناليستەر. ونى ۋاقىت دالەلدەپ وتىر», – دەۋىندە دە شىمىر شىندىق جاتقان جوق پا؟
...ەستيمىسىڭ, جۋرناليست؟! جاسىڭ بار, جاسامىسىڭ بار, جۇرەكپەن جازاتىن كۇندەرىڭ كۇتىپ تۇر عوي الدا! قامدان, قاپى قالما!.. ساعىمبايعا تەڭەلسەڭشى!.. ونىڭ كەزىندە كەمەل قاناتتاندىرعان شاكىرتتەرىنىڭ ءوزى تەگەۋرىندى جاساقتاي بوپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە قالامساپ بۋىمەن جەلپىنىپ ءجۇر ەمەس پە؟
باقىتتى جان ەكەن ساعىمباي! كەلەشەككە حات قالدىرعان عالىم, جۋرناليست, ۇستاز رەتىندە وسى قاستەرلى ۇعىمدى ىستىق جۇرەگىندە ايالاپ, ماپەلەي بىلگەن ونىڭ تاعدىرىنا قىزىعا, قۇمارتا قارايمىز.
...ءوزى ايتپاقشى, ونىڭ نەسىبى – جولدا! ءوزى ايتپاقشى, ءالى قىرىققا ىلىنبەگەن «جاس قاتىنى» سالتاناتى مەن قىزى ارۋجانىن ەرتىپ جاپونياعا اتتانار ءساتتى اسىعا كۇتۋدە ساياحاتشى ساعىمباي! الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ءجيى جولى تۇسەتىن ونىڭ ۇيدە قول قۋسىرىپ وتىرعىسى جوق. ۋاقىت تار, ماقساتى ۇشان-تەڭىز!.. ءاپ, بارەكەلدى, جورىتقاندا جولىڭىز بولسىن, جولداسىڭىز قىدىر بولسىن!
...ساعىمبايدىڭ ومىردەگى ءىزى ايقىن ءارى اجارلى ەكەن! ناعىز انىق ءىز دەسەكشى!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
«...ءومىر شىركىن, دابىلداتقان دوستارىڭمەن, جانى ەلجىرەپ ەزىلگىش جاقىن-جۋىقتارىڭمەن, ءازىل-قالجىڭعا بوكتىرەتىن قۇرداستارىڭمەن قىمبات قوي! مەنى سونداي مەيىرباندارىم: «ساعى سىنبايتىن ساعىمباي», دەپ الاقاندارىنا سالىپ, ەركەلەتىپ جۇرەتىنى بار. ولار بىردەمەنى ءبىلىپ ايتاتىن شىعار. ويتكەنى, وسى جەتپىس جاستىڭ جەلماياسىن جەلدىرتىپ ءمىنىپ العان كەزەڭدە مەن دارا داراقتاي ەمەس, نۋ ورماندا جايقالىپ, جارىسىپ وسكەن ماۋەلى بايتەرەكتەي تامىرىمدى تەرەڭگە جىبەرگەنىمدى, سول تىلەۋلەستەرىمنىڭ پەرىشتە كوڭىلىنىڭ دارقاندىعىنان توگىلگەن نۇرلى شۋاقتىڭ شاپاعاتىنا بالار ەدىم! و, توبا, و تاۋبە دەيمىن, كەيدە تاماعىما وكسىك تىعىلىپ, دەمىم تارىلىپ... كەلمەسكە كەتكەن كەيبىرى ەسكە تۇسەدى ساعىندىرىپ, ەندى بىرەۋلەرى تاياق تاستام جەردەن-اق قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ قۇيىنىمەن الىستاپ كەتكەندەي جۇرەك شىمىرلاتادى ءبىر كورۋگە اڭسارىڭدى قوزدىرىپ... كىم بولار ەدىم, ولارسىز مەن؟!
قىسقاسى, قالامساپ تابىستىرعان تاعدىرىما رازىمىن شەكسىز. جۋرناليستيكا الەمىنىڭ امبەباپ شەبەرلەرىمەن ءار ماتەريكتىڭ ابىرويلى باسقوسۋلارىندا – مەيلى ول حالىقارالىق سيمپوزيۋم با, دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا ما, الدە قازاق تورىندە جىل سايىن جالاۋىن جەلبىرەتەتىن مەديا-فورۋم با, ايتەۋىر, كاسىبي تۇرعىلاستارىممەن تەرەزەم تەڭدەي سۇحبات قۇرا الاتىنىم, كوكەيكەستى پروبلەمالار قوزعاۋعا ىسىلعانىم, ءوزىمنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمىمنىڭ ادىلدىگى مەن تۇزۋلىگى ءۇشىن تايتالاسىپ بەرىسپەي, شەكىسىپ تە قالاتىنىم... جىرعاي بەرسەم, پۇشپاعى جىرتىلىپ ايىرىلاتىنداي. وسىنىڭ ءبارى قىزىل ءسوز ەمەس, قىزىق ءومىردىڭ قات-قابات بولمىس-بىتىمىنە ءوز قولتاڭباممەن باسىلعان اپ-انىق ءمورىم دەر ەدىم.
ءبىلىمدى ادامنىڭ باقىتتى ەكەندىگىنە كوزىم جەتكەلى قاشان. ولارمەن سىرلاسۋ دا, مۇڭداسۋ دا عانيبەت قوي. شاقىرسام, داۋسىم جەتپەيدى-اۋ, سەندەرگە: ە-ەي-ەە-ەي, ءانۋارىم ء(الىمجانوۆ), ماراتىم (بارمانقۇلوۆ), دۇكەشىم (بايىمبەتوۆ), ت.ب. سەندەرسىز كوپ قىرلى قازاق جۋرناليستيكاسىن كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ءانۋار پايعامبار جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ونى اۋەزوۆتىڭ ءوزى شاكىرت تۇتتى, ماقتان ەتتى. ونىڭ افرو-ازيالىق جازۋشىلار قوزعالىسىنداعى ەرەن تابىسىن بىلاي قويعاندا, گازەتتىڭ ومىرىندەگى وشپەس ءورىمدى تاعىلىمدارى تامساندىرا بەرمەك... ماراتسىز قازاق تەلەۆيدەنيەسى ءدال بۇگىنگى بيىگىنە كوتەرىلە الار ما ەدى دەگەن وي مازالايتىنى راس. ال دۇكەش دوسىم دا سونداي تالانتتار شوعىرىنان ەدى. ءومىرىنىڭ كەيىنگى ماعىنالى جىلدارىندا ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ شەتەلدىك ساپارلارىنا بىرگە شىعىپ, الەمدىك دەڭگەيگە بوي ۇرا باستاعان جاڭا قازاقستان تۋرالى تارتىمدى حابارلار, رەڭكتى رەپورتاجدار ازىرلەگەنى – تاريح قويناۋىنا قىمبات قازىنا رەتىندە قوسىلعانى قۋانتادى. قايسىبىرىن ايتارسىز, دوستار كوپ قوي مەندە. ۇكىلەپ سىيلاي ءبىلدىم تىرشىلىكتە. ۇيرەندىم. ۇقساپ باقتىم. شەكسىز بىلىمدارلىقتىڭ بۇلاعىنا بىرگە باس قويىستىم. قانداي توسىن مەزەتتەردە دە ساعىمدى سىندىرماۋدى, تۇڭىلمەۋدى سونداي مەترلەردەن – ناعىز حاس شەبەرلەردەن بويىما دارىتىپپىن. سول جايساڭدارىم تۇسىمدە ءجيى كورىنەدى دەسەم اسىلىق بولار, ال قىزىقتا نە شىجىقتا قاسىمدا ءتىرى جۇرگەندەي بولىپ اۋىزبا-اۋىز «سىرلاسىپ» قالاتىنىم ءتىپتى دە اسىرەلەگەنىم ەمەستىگىن ءتۇسىن, زامانداس. مىقتى رۋحتىلاردىڭ تالماس تەگەۋرىنى تىنشىمايتىن قاسيەتكە يە ەكەنىن ۇققاندايمىن. جۇرەك جىلۋلارى سول ىستىق تابىمەن ىسىندىرا تۇسەدى, جازعاندارى مەن ايتقاندارى سول اينا-قاتەسىز كۇيىندە ءومىر كۇيىن شەرتىپ جاتادى. «اھ, داۋرەن-اي, سولارعا ۇقساپ باقسام-اۋ!» دەيسىڭ وزەگىڭ جالىنعا شارپىلىپ... ءۇمىت ەتكەن كەيىنگى ۇرپاقتارىم, سەندەر نەتكەن باقىتتى ەدىڭدەر, الدارىڭدا سونداي-سونداي اعىسى قاتتى, تەرەڭ ءيىرىمدى بۇلاق-وزەندەرىڭ بار, ءشاربات سۋىن مەيىر قانعانشا سىمىرۋگە بولادى. بىردە جۇمباق, بىردە اشىق سول تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىنە ىقىلاسىڭ ءتۇسىپ جۇرسە, ءورىسىڭ كەڭگە سالار... سويتىڭدەرشى, ق ۇلىندارىم!
بۇگىنگىنىڭ بەتتى دە بەرەكەلى بەرەن-ءبىرتۋارلارى ءبىر ءبۇيرىمدى تۇرتكىلەپ جۇرەدى ءامان. ءجيى كەزدەسە الماسام, ءجۇنجىپ كەتەم, اۋا قارماپ, الاسۇرىپ قالام. كەزدەسە قالسام شە, گەرا اعاممەن – گەرولد بەلگەرمەن. بار دۇنيەنى ۇمىتام. بولاشاق كۇنگە ۇمتىلام. ونىڭ ءار ماقامى, ويلانۋى, ءتۇيسىنۋى, تەبىرەنىسى – تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىن اياۋسىز تۇيرەيتىن تەڭدەسسىز ءارى تىلسىم ءتاسىل ىسپەتتى. جۋرناليستىك, جازۋشىلىق جاعىن قامتىپ جاتقانىم دا. مەن, ەگەر, قىسقا جازۋدى كىمنەن ۇيرەنگەنىمدى ەسكە السام, ارينە, چەحوۆقا تابىنعانىمدى, پوەزياسىندا قازاق قارا ءسوزىنىڭ قۇدىرەتى سان قۇبىلىپ, ەلىكتىرىپ تۇراتىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ويلىلىعىنا ەلىكتەيتىنىمدى, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وسى گەراعامنىڭ «پلەتەنە چەپۋحي» نەمەسە «شكريابانە پەروم» سەكىلدى ويناقى-وپىرمالى, قولامتادان قولا قىزدىرعانداي قۋاتتى جازبالارىنا دەن قوياتىنىمدى ماقتانىشپەن ايتا الام. وقىرمان ءبارىن سەزىپ, ءبىلىپ وتىرادى عوي. كەيدە تاپ-تۇيناقتاي, ءموپ-ءمولدىر ەتىپ سەزىمگە مالىندىرعان شاپ-شاعىن ەسسەلەرىمدى تۇشىنىپ قابىلداعاندارىن جاسىرماي, مەرەيىمدى اسىرىپ تاستايدى. ايتالىق, «ليكي ۆرەمەني», «ۆزگلياد», «تام, زا گوريزونتوم», «يميا ۆ يستوري», «ەتيۋدى نا پولياح» تسيكلدارىنداعى كولەمى شاعىن دۇنيەلەرىم شىنىندا دا كوپتىڭ كوكەيىن ءدوپ باسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. سونى سەزگەندە جۇرەگىم بۇلقىنىپ كەتەدى, قالامسابىمدى ءسۇيىپ-ءسۇيىپ العانىمدى اڭعارماي قالام-اۋ. كولەمدە ەمەس ەكەن, ماڭىزى جازعانىڭنىڭ. نە ايتا بىلگەنىڭدە ەكەن. سىعىمداپ, سىر تەرەڭىنە سۇڭگىگەنگە نە جەتۋشى ەدى؟!
مەنىڭ ءبىر قۇداي ورايلاستىرعان جان دوسىم – عادىلبەك شالاحمەتوۆ. ەكەۋمىز دە سوعىس جىلدارى دۇنيەگە كەلىپپىز. ول استراحان قازاعى. اقىن, ساياساتكەر, جۋرناليست. ارمانمەن ءومىر سۇرەدى... جانە ارمانى ورىندالعان ۇستىنە ورىندالادى. ەشقاشان مىسە تۇتپايدى, تەك العا... ونىڭ جانىنىڭ نازىكتىگىنە سۇيسىنەم. ءتۇسىن سۋىتىپ, قاتقىلداۋ كەتەتىن تۇستارى دا بار. بىراق جان بالاسىن رەنجىتۋدەن ادا. « ۇلىم, ءبىز رەسەيدە تۇرعانىمىزبەن, تامىرىمىز قازاق جەرىندە, الماتىعا بارىپ وقى», – دەگەن اكە وسيەتىن ورىنداعان ول, ءبىلىمدى, تۇلعالى ازامات بوپ قالىپتاستى. مەملەكەتتىك تەلەراديو توراعاسى بولدى. وعان قوناەۆ ۇلكەن سەنىم ارتتى. نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ەتىپ, قاسىنان تاستامادى. عادىلبەكتىڭ عۇمىرلىق ءبىر تىندىرعان اسا ماڭىزدى شارۋاسى – تمد جانە بالتىق ەلدەرى ايماعىن قامتيتىن «مير» مامانداندىرىلعان تەلەارناسىن ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق ەتۋى ەدى. «ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قانداي دەڭگەيدە دە تولىقتىرىپ تۇراتىن ارىپتەستەرمىز عوي», دەيدى ول وڭاشا سىرلاسقاندا. دەمەك, جان دوسىمنىڭ وسى ءبىر سىرىنان دا ءبىراز جايت اڭعارىلار دەپ كەۋدە كەرىپ قالاتىنىم بار.
مۇمكىن, قايسىبىر وقىرمانىم مەنىڭ وسى ارىپتەس, ۇزەڭگىلەس دوستارىمدى شەتىنەن ماداق ەتىپ, اسقاق سويلەپ, تامسانا اڭگىمەلەپ اعىمنان جارىلعانىما توسىن كۇدىكپەن, الدەبىر تۇسىنىكسىزدىكپەن قاراۋى دا مۇمكىن-اۋ دەگەن ەكىۇداي وي تۋىندايتىنىن كۇنىبۇرىن سەزە وتىرىپ, بۇل بايانداۋ ءتاسىلىمدى ادەيى تەجەمەگەن ەدىم. وقىرماندارىم كەيىن ەسكەرتەردەي, مەن ولاردىڭ تاساسىندا قالماي, قايتا, بارىمەن قاناتتاسىپ, بىرگە ويلاپ, ەسەيىپ, ەرتەڭگە سەنىممەن قادام باساتىنىما سەنەتىن ەدىم. ماسەلەن, الگىلەرگە تاعى قوسىپ قويسام شە: جاناي وماروۆ پەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتى, سەيداحمەت قۇتتىقاداموۆ پەن ۆالەري جانداۋلەتوۆتى, سەيىتقازى ماتاەۆ پەن الەكساندر تاراكوۆتى, ت.ب. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مىقتى جۋرناليست تۇلعالارىن, نەسى ارتىق؟! وسىلارمەن-اق ءورىسىمنىڭ كەڭەيە تۇسەتىنىن اڭداتۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ءبىرىمىزسىز-ءبىرىمىز ولقى سوعىپ جاتاتىندايمىز عوي. تاۋبە, ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز تولىقتىرعانعا نە جەتۋشى ەدى...
ۇستازىم, رەسەي جۋرناليستيكاسىنىڭ ارداگەرى ۆاسيلي پەسكوۆتى ەسىمنەن ۇنەمى شىعارماي, ارداقتاپ جۇرەمىن دەسەم, مۇنىم كۇپىرلىك بولماس. وسى ءبىر اسا قاراپايىم ءارى تالاپشىل قالامگەرمەن ۇزاق جىل دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىمدى تاعدىر سىيى دەپ ەسەپتەيمىن. «ءار ءسوزىڭ مەن سويلەمدەرىڭ ويعا مالىنىپ تۇرۋى ءتيىس», دەپ ەسكەرتەتىن ەدى مارقۇم. شاعىن ەسسەلەر جازۋدىڭ قايتالانباس شەبەرىنىڭ قولتاڭباسىن ءوز ۇدەرىسىمدە دە اجارلاندىرىپ, بايىتۋعا تىرىسقانمىن, دامىتا بەرمەكپىن دەپ تە ويلايمىن. اسىلى, جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ۇزدىك تابىستارى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان پەسكوۆ ءاماندا ماعان: «سەن, تەك جاقسى جازۋعا مىندەتتىسىڭ», دەپ ۇستىمنەن ۇنەمى ءتونىپ تۇراتىنداي حال كەشىپ جۇرەتىنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. ناتيجەسى دە ءبىرشاما كورىنىپ جۇرگەندەي. وعان رەسپۋبليكالىق باق-تاعى جاريالانىمدارىم, تەلەراديو نوۆەللالارىم, جەكە كىتاپتارىم كۋا سەكىلدى. مۇنى اسىرە ءسوز ەمەس, ۇستازىم الدىنداعى ەسەبىم دەپ تۇسىنىڭىزدەر.
...قوستاناي وبلىسى مەڭدىعارا ءوڭىرىنىڭ تۇلەگى رەتىندە مەن تۋعان جەرىمە دەگەن ساعىنىشىمدى ءاردايىم قالام كومەگىمەن باسىپ, پەرزەنتتىك پارىزىمدى وتەپ كەلەمىن. اسىرەسە, قاباش اكەمنىڭ زامانداستارى تۋرالى كەيىنگى ۇرپاققا اڭگىمەلەپ بەرۋگە قۇشتارمىن. ءيا, اكە تۋرالى كىم ساعىنىشپەن ەستەلىك ايتىپ, سارىلىپ وتىرىپ جازعىسى كەلمەيدى دەيسىز؟ وندايدا كوڭىل اۋەنى سان-ساققا شارىقتاپ, اسقار تاۋ – اكەنىڭ اسىل دا ابزال, قىمبات تا ۇمىتىلماس مىنەز-قاسيەتتەرىمەن, اقىل-كەڭەستەرىمەن, ەلدىك نامىس-مۇددەلەرىمەن قايتا تابىستىرىپ, تاريح قويناۋىنا ورالماستاي بوپ سىڭگەن سوناۋ ءبىر قىزىق تا شىجىق كۇندەردى ناقپا-ناق جاۋھار كۇيىندە جاۋدىرەتىپ ەسكە سالىپ, ەڭسەلەندىرەتىنى تاڭىرقارلىق قۇبىلىس قوي. سونداي بالانىڭ اكەگە دەگەن ىڭكارلىگىن, ساۋمال سەزىمىن, سارعايعان ماحابباتىن, تاۋسىلمايتىن تابىنىسىن جۇرەكپەن سەزىپ-بىلگىڭىز كەلسە, 2013 جىلى الماتىداعى «ەدەلۆەيس» باسپا ءۇيى جارىققا شىعارعان «زۆەزدى ۆ نەبە» كىتابىن قولىڭىزعا الىڭىزشى, وقىرمانىم.
بۇل ەڭبەگىمدە قازاقستانداعى كولحوز قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى – اكەم قاباش قوزىباەۆتىڭ (1898-1973) ءومىرى ارقاۋ بولىپ, ۇرپاقتارعا وشپەس ونەگەسى ۇلگى بولىپ تارتىلعانداي. مۇنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. ماعان اكە تاعىلىمى ەرىكسىز قالام العىزعان ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە مەڭدىعارا اۋدانىنىڭ «جاڭا تۇرمىس» كولحوزىن باسقارعان اكەم «قاباش قوزىباەۆ» دەپ اتالاتىن جاۋىنگەرلىك ۇشاقتاردىڭ زۆەنوسىن مايدانعا سىيعا تارتىپ, جونەلتكەنى ءۇشىن ستاليننەن العىس العان دارا تۇلعا بولىپ, حالىق جۇرەگىندە قالعانىن ەل-جۇرت جاقسى بىلەدى. بۇل جەردە «ۇشاقتاردىڭ زۆەنوسىن» دەگەن ءسوزدى جايدان-جاي ايتىپ وتىرعانىم جوق. قاباش اكەمنىڭ ءوزىنىڭ جازىپ كەتكەن تۇسىندىرمەسىن دالمە-ءدال كەلتىرەيىنشى: «...ءبىر ايدان كەيىن مەملەكەتتىك بانككە 190 مىڭ سوم وتكىزدىم. ۋكرايندىق دوسىم يا.ي. ۆەرەششەنكو ەكەۋمىز بىرىگىپ (ول 180 مىڭ سوم بەردى), چكالوۆ قالاسىنا بارىپ 3 اسكەري سامولەت ساتىپ الدىق. ەكى سامولەتتىڭ قاناتىنا ەكەۋمىزدىڭ اتى-ءجونىمىز جازىلدى. ەكەۋمىزگە ورتاق ءۇشىنشى سامولەتتىڭ ءبىر قاناتىنا ونىڭ, ەكىنشى قاناتىنا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى جازدى. بۇل سامولەتتەرىمىزدى بولات سۇڭقارلارىمىزعا ءوز قولىمىزدان تابىس ەتتىك».
ءيا, قاراپايىم قازاق ۇلىنىڭ مۇنداي پاتريوتتىق قادامى تاريحىمىزدان وشپەستەي بوپ ورىن الارى كادىك. وشپەس ونەگە دەپ وسىنى ايت! بەلگىلى اقىن عابباس جۇماباەۆ «قوزىباي سامولەتى» دەرەكتى پوەماسىندا: «قاباش تۇردى شاتتىق جاسى تامشىلاپ, ساتىر-سۇتىر بولىپ كەتتى قارسى جاق. سۇڭقار كەنەت كوك اسپانعا اتىلدى, سامولەتىن قارا بۇلتقا شانشىپ اپ», دەپ, قاباش قوزىباەۆ سىيلاعان سامولەتتىڭ العاشقى ايقاسىن جان تەربەرلىك ەتىپ سۋرەتتەپ بەرگەن ەدى.
اكەسىز ۋاقىت تا سىناپتاي جىلجىپ وتە بەرەدى ەكەن... بىراق اكە اقىلى, وسيەتى, اماناتى جۇرەكتەن ەش وشپەيتىنىن وسى كىتابىمنان ايقىن اڭعارارسىز. اكەم ەلىنىڭ ادال ۇلى بولىپتى. بۇگىندە ءونىپ-وسكەن ۇرپاقتارى بار. ءبارى دە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەرىك ۋىعى بوپ شانشىلىپ, حال-قادەرىنشە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سول سەبەپتى دە مەن اكە اۋلەتىمەن ماقتانا الامىن. تۋعان اعام ماناش اكادەميك, ەل تاريحىن تەرەڭ تاڭبالاپ, بەدەرلى ءىز قالدىرىپ كەتكەن عۇلاما عالىم ەدى... قوزىبايدىڭ ءبىر بالاسى ابىلدەن تۋعان ورازالى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى. بۇل تۇلعالار جونىندە دە كىتابىمدا كەڭىنەن ورىن بەرىلگەن. جالعىز اعاش ورمان بولمايتىنى سەكىلدى, قوزىباەۆتار اۋلەتى قوساقتالىپ, قوسارلانعاندا عانا, ولاردىڭ وشپەس ىزدەرىنىڭ ونەگەسى جالپىۇلتتىق ۇلگىگە اينالارىن ايقىن سەزىنەرسىز وسى كىتاپتان. ەلىمىزدىڭ وسى سەكىلدى وردالى دا ابىرويلى وتباسىلارى كوپ بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شاڭىراعى شايقالمايتىنىنا, نىعايىپ, بولاتتاي بەرىك بولا تۇسەتىنىنە بەك سەنىمدىمىن».
ديالوگ
كەيىپكەرىم جۋرناليستيكا جىلىگىنىڭ مايىن شاعىپ ىشكەن مايتالمان ءارى اۋىزەكى ءسوزدىڭ تايپالعان جورعاسى بولعان سوڭ, وسى ديالوگتىق تاسىلگە قايىرا جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ەسىمە تالاي ءسوز تارلانبوزدارىنىڭ ايتقاندارى, قىسىلعاندا قىسپاقتان شىعارار ەمەۋرىندەرى تۇسەدى. سونىڭ ءوزى دەمەۋ ەكەن. ماۋجىراتىپ, قالعىتپايدى. ماقالانى باستار الدىندا تۇڭىلدىرمەيدى. تۇلەتە تۇسەدى. ءسوز كۇزەتتىرەدى. قايىرىلعانداي قاناتىڭدى قايىرا ءبىر قايراتتانا قاعىپ, العا ۇمسىناسىڭ. ءبالى, سول ايتقىشتارعا قۇلاق تۇرەلىك. ديالوگ – ەكى نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ەكەنىنە توقتالا كەلىپ, ق.جۇماليەۆ: «ديالوگ درامالىق شىعارمالاردىڭ نەگىزگى قۇرالى», دەپ مويىنداسا, «تەاتر ونەرىن تىم جاقىن سانايتىندىقتان, اڭگىمەنى ديالوگ ارقىلى بەرۋدى ماقۇل كوردىم», دەپ ب.تاجىباەۆ سىر بولىسەدى. ال كلاسسيك ب.مايلين ديالوگ جاساۋداعى اسقان شەبەرلىگىن شاعىن پەسالارىندا تانىتىپ, دالەلدەگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. امسە, اڭگىمەشىل-جازعىش ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ رومان-ديالوگىنسىز ب.مومىش ۇلى تۇتاستاي تۇلعالانار ما ەدى؟!
سونىمەن, ماعان ەندى ديالوگتىڭ جاردەمى كەرەك بوپ تۇرعانى... وسى ءتاسىلدى اتتاي قالاپ, عالامات قۇزىرەتىن تاعى ءبىر مويىندادىم ەندى. ساعىمباي قاباش ۇلىنىڭ كەيبىر قامتىلماعان قاسيەت-قادىرىن, ءومىر-ورنەگىن, ۇستانىم-ۇلاعاتىن, جوعالتقانى-تاپقانىن, ءسۇيىپ-سۇيمەگەنىن, ەمىنىپ تۇرىپ ەلەمەي كەتكەنىن, ت.ب. ازاماتتىق اسقاقتىعىن ءدال وسى ديالوگ كومەگىمەن كومكەرە, كوركەيتە تۇسسەم-اۋ! ءاي, ارمانشىل, اسەرشىل, جۇرەك-اي دەسەڭشى! كۇپتى بولا بەرمەي, كومبەنىڭ بەتىن اشۋعا كىرىسسەڭشى, سول!.. كوپ كۇتكەننىڭ, بوسقا زارىقتىرعاننان باسقا بەرەرى شامالى ەمەس پە, ءتايىرى!
اۆتور: سۇر پيدجاگىنىڭ ويما ومىراۋىنان موينىن بىلەۋلەي جاپقان قارا فۋتبولكاسىنىڭ جاعاسىز جيەگى اسەم كورىنىپ, جالپى تۇرپاتىن اشاڭداۋ ەتىپ كولبەتكەن, جەتپىسكە جەتسە دە ءجۇزى بوزبالاداي نۇرلى, ءاجىمسىز, جۇپ-جۇمساق بەتىنەن جاستىقتىڭ جالىنى, ويلى كوزىنەن ومىرگە دەگەن وتتى قۇمارلىق, قوماعاي قۇشتارلىق ەسىپ تۇرعان ساعىمباي قاباش ۇلىنا ءسۇيسىنىپ قارايمىن. شاشى سەلدىرلەنگەن. كەرەقارىس ماڭدايى سەرگەك, سەزىمتال سيپاتىن ودان ءارى بايىتا, بايىپتاندىرا تۇسكەندەي. كەڭ مىنەز, تەرەڭ اقىل, كوپ ءبىلىم يەسى, اقجارقىن دا جايلى كىسى ەكەندىگى اڭعارىلادى. ۇستازعا ءتان سابىرلىلىعى سوزىنەن دە, ءبىتىم-بولمىسىنان دا بايقالادى. لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن, ەڭ ءبىر ەلەۋلىسى, وسى ماماندىقتاعى العاشقى قازاق ءبىراز جىل ءباسپاسوز, تەلەراديو سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, مىنە, 40 جىل بويى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ بارلىق ساتىلارىنان ءوتتى, فاكۋلتەت دەكانى بولدى, شيرەك عاسىر بەدەرىندە – كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.
اڭگىمەنى نەدەن باستاسام, العاشقى سۇراقتى قالاي قويسام ەكەن دەپ نەداۋىر الگىندەي ويلارعا بەرىلىپ وتىردىم دا سۇحباتتاسىمنىڭ كىسىگە جۇعىسقىش جايلى مىنەزىنە قانىق قالپىممەن ەركىنسي ءتۇسىپ, ىلە ءسوز-تامىرىن باستىم.
– قۇرمەتتى ساكە! قولپاش ءسوزىم ەمەس, كوپ نارسە تىندىرىپ ۇلگەردىڭىز عوي! بارلىق ەڭبەكتەرىڭىزدى كوڭىل سۇزگىسىنەن وتكىزۋگە تىرىسامىز, ءاماندا. وتىزدان استام تاريحي-تانىمدىق, كوسەمسوز كىتاپتارىنىڭ اۆتورى رەتىندە دە تانىمالسىز. وتاندىق جۋرناليستيكاعا قوسىپ جۇرگەن ايرىقشا ۇلەسىڭىزدى ەل بىلەدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بىرنەشە مارتەبەلى اتاقتار مەن پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ يەگەرىسىز. اسىرەسە, قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى پرەزيدەنتى رەتىندە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىڭىز ءبىر توبە. ايتىڭىزشى, وسى سالالىق اكادەميانى قۇرۋعا قانداي وي تۇرتكى, سەبەپ بولدى؟
س.ق.: – تاۋەلسىزدىكتىڭ اڭساتىپ اتقان التىن تاڭى رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تۇلەپ, تۇرلەنىپ ءوز كادەمىزگە بۇرىنعىدان دا بەتەر بار اجار-كوركىمەن, ءنارلى دامىمەن جاراي باستاعانىنا كۋا بولدىق قوي. تەك, ءتۇيىنىن ايتسام, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورتامىزعا «قايتا ورالىپ», مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزدى, ونەرىمىزدى كۇرت بايىتىپ, كۇردەلى بەتبۇرىستارعا باستاعان ءساتى نەبىر يدەيالارعا مۇرىندىق بولعانى بەلگىلى. مىنە, سونداي ەل ەگەمەندىگى اسەرىمەن قاناتتانعان كەزەڭدە جىلدار بويى كوكەيدە ءپىسىپ جۇرگەن ويلارىمىزدىڭ تۇمىلدىرىعىن بىرتىندەپ اعىتا باستاعان ەدىك. دالىرەك ايتقاندا, 2001 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جۋرناليستيكا, باق جانە جارناما سالاسىنداعى جەتەكشى بەدەلدىلەردى بىرىكتىرەتىن قوعامدىق ۇيىم – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جۋرناليستيكا اكادەمياسى قۇرىلدى. بۇل – ەل ومىرىندەگى ەرەكشە جاڭالىق رەتىندە قابىلداندى. سودان... ارمانشىل ارمانجان بايتاسوۆ 1994 جىلدان بەرى («31 كانال» ترك كومەگىمەن) تاپسىرىلىپ كەلگەن «التىن جۇلدىز» سىيلىعىنا ۇمىتكەرلەردى انىقتاپ, ماراپاتتاۋدى بىزگە – اكادەميا قۇزىرىنا يكەمدەگەن ەدى. بۇل يدەيانى ىلە داريعا نازارباەۆا دا قولدادى. ءسويتىپ, «التىن جۇلدىز» (2001 ج.) بەن «التىن سامۇرىق» (2002 ج.) سىيلىقتارى ۇجىمدارمەن قاتار جەكە تۇلعالارعا جۇيەلى تاپسىرىلىپ كەلەدى. ارينە, سىي-ماراپات جۇرگەن جەردە سىپايىلاپ ايتقاندا, ىشتەي باسەكەلىك, تارتىس, داۋ-داماي دا قىلاڭ بەرمەي قالمايدى.
ساعىمبايدىڭ سوزدەن ءسال كىدىرىسىنەن, جەڭىل كىربىڭ جۇگىرگەن جۇزىنەن ءبىراز بۇكپە سىرى كىرەۋكەلەنگەندەي ەدى... ءيا, شاقشاداي باسى شاراداي بولعان ساتتەر دە كەزدەسىپ تۇرادى. ۇمىتكەرلەر سىيلىققا ىلىكپەي قالسا, بار كىنانى بۇعان ارتادى. ال شىندىعىندا بۇل ماسەلە جاريالى تۇردە شەشىلەتىن ەدى. كەيدە بيىك دارەجەلى لاۋازىم يەلەرى دە پەندەشىلىككە سالىنىپ, دامەتىپ جاتادى. نەگىزگى, باستى ەرەجەگە سايكەستەنبەسە دە بەلدەن باسقىسى كەلەدى. ارينە, مۇنداي تىعىرىقتان پرەزيدەنت رەتىندە ساعىمبايدىڭ تالاپشىلدىعى قۇتقارىپ كەتىپ جۇرەدى.
اۆتور: ءسىزدىڭ ءازىل-قالجىڭعا شەبەر, ۇتقىر سويلەيتىنىڭىزدى بىلەمىز. قاسىڭىزعا جاناسا قالعان ادام جان جىلۋىنا كەنەلىپ, اسەرلى اڭگىمەڭىزگە ەلىتىپ, كادىمگىدەي ءبىر جاساپ قالاتىنى قۇپيا ەمەس. سونداي ەجىل-قوجىل ەمىرەنىستى ساتتەردە جونىمەن, تاۋىپ ايتقان قاناتتى سوزدەرىڭىزدىڭ ءوزى نە تۇرادى دەسەيشى. جانە دە وي تەرەڭىنەن, اعىستى يىرىمىنەن سۋىرىلىپ شىققان ءسوز بولسا, ۋاقىت تەزىندە قۇرىشتاي شىڭدالىپ, بولاتتاي بەرىكتەنە تۇسپەي مە؟ مىسالى, «باس اۋىرعاندا – دارىگەرگە كورىنەسىڭ, جان اۋىرعاندا جۋرناليسكە جۇگىنەسىڭ» دەپسىز. اپ-انىق, تۇپ-تۇنىق تىركەس! سوسىن...
وسى تۇستا ساعىمباي راحاتتانا كۇلە ءتۇسىپ: «ەسلي نەت يسكرى ۆ موزگۋ, نە پوموگۋت ي گارۆارد, ي كازگۋ», – دەگەن ءافوريزمىمدى ەستىپ پە ەدىڭ, دەدى اڭتارىلىپ. ءبىز باسىمىزدى يزەدىك. جۇلگەلەي ءتۇسەر مە ەدىك, ءوزى قوس ساۋساعىن ەرنىنە تيگىزە تەجەپ, ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ق ۇلىقسىزدىعىن اڭعارتتى...
ءبىز ەندى ونىڭ جۇيەلى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن «وتاندىق جۋرناليستيكا» اۆتورلىق سەرياسىمەن جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتارىنىڭ وقىرمانداردىڭ ۇنەمى ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەنى تۋرالى ايتا باستادىق. ماسەلەنكي, 2013 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان «كوگدا بوليت دۋشا...» دەگەن اتپەن وسى سەريانىڭ سەگىزىنشى كىتابى جارىق كورگەن ەدى. مۇنىڭ الدىڭعىلارىنىڭ ءبارى دە وقىرماندارىنان جوعارى باعا العانىن بىلەمىز.
س.ق.: – توعىزىنشى كىتابى دا جۋىردا وقىرماندارمەن تابىسىپ قالار...
اۆتور: – ءبىز ازىرگە قولىمىزعا تيگەن سەگىزىنشى كىتاپتىڭ قامتىعان ماسەلەلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەندىگىن ايتپاقپىز. ونىمەن تانىسىپ شىققاندا جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ ءارلى-بەرى تاريحىنان مولىنان حاباردار بولدىق. بۇل اۆتورلىق عىلىمي-وقۋلىق ءارى كوسەمسوزدىك سەريا قوعام ومىرىندەگى جۋرناليست پەن باق-تىڭ, دۇنيەجۇزىلىك اقپارات كەڭىستىگىندەگى قازاقستان ءباسپاسوزىنىڭ ورنى مەن مىندەتتەرىنە, وزگەرمەلى الەمدەگى كوسەمسوزشىنىڭ كاسىبي ءرولىنىڭ جوعارى ۇستانىمدى ميسسياسىنا ارنالىپتى. مۇنىڭ الدىنداعى بارلىق سەريا كىتاپتارى سياقتى بۇل جولعىسى دا انىقتامالىق-ەنتسيكلوپەديالىق ەرەكشەلىگىمەن سيپاتتالادى.
كىتاپ «تامىرلار», «ولشەۋسىز سۇيىسپەنشىلىكپەن ورىلگەن», «ءومىر ۇزەڭگىسىندە», «كىتاپتىڭ دا تاعدىرى بار», «جۋرناليست پاتريوت بولۋى كەرەك», «ۋاقىت جەلىمەن» جانە «اي جارىعى» دەپ اتالاتىن جەتى بولىمنەن تۇرادى. ارقايسىسىنا توپتاستىرىلعان ءتۇرلى جانرداعى جاريالانىمداردىڭ ءوزى شاعىن ايدارلارمەن ايقىندالىپ, سالماقتى جۇك كوتەرىپ تۇرۋىمەن قۇندى ەكەن. مىسالى, «تاريحتاعى ەسىم» دەپ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ جارقىن وكىلى قاسىم ءشارىپوۆ تۋرالى تىڭ دەرەكتەر باياندالسا, «ۋاقىت تىلسىمىندا» وتاندىق ءباسپاسوزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنەن سىر تارقاتىلادى. ال ءتۇرلى باق مەرەيتويلارىنىڭ ساليقالى ساباقتارى, راديو-تەلەۆيدەنيەنىڭ قالىپتاسۋىنان ورلەۋگە دەيىنگى تاعىلىمدى ساتىلارى جايلى وي قوزعالۋى بۇل كىتاپتىڭ ماڭىزىن تىپتەن ارتتىرىپ تۇر.
س.ق.: – ماقتاۋ كىمگە جاقپايدى دەيسىڭ, قايسار. بىراق كوزىمشە... جۇمسارتىڭقىراساڭ قايتەدى؟ وتىنەمىن...
اۆتور: – ساكە, وسى ەكپىنىم وزىمە ۇناپ تۇرعانى... (كەيىپكەرىم قارقىلداپ ك ۇلىپ الدى). كىتاپتىڭ انىقتامالىق سيپاتىنا ۇڭىلسەك, ءبىراز تىڭ ماعلۇماتتارعا كەنەلەمىز. «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ اراعا ءبىراز جىلدارعى ۇزىلىستەن سوڭ قايتا جارىق كورە باستاۋى تۇرعىسىندا تۇسىنىك, تالدامالى ماقالالار الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىنا دەگەن ادالدىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ورنىقتىرا ءتۇسىپتى. ال «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ مەرەيتويلىق نەمەسە قوعام, زامان وزگەرىسىندەگى اتقارعان جىلنامالى, تاريحي تاعىلىمدىق تۇرعىداعى ءتۇرلى جاريالانىمدارىنان ۇلگى-ۇزىندىلەر بەرىلۋى دە قۇپتارلىق ءىس. مۇنداي ماقالالاردى تەرەڭ زەردەلەگەندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن قيىن دا بەرەكەلى جولدارىنان باي مازمۇن تۇزىلەدى ەكەن.
س.ق.: – كىتاپ تۇگىلى, ءبىر پروبلەمالىق ماقالادا كوتەرىلگەن باتپانداي جۇكتىڭ سوڭىرا وڭدى شەشىمى تابىلىپ جاتسا, ونى اۆتور باقىتى دەپ ەسەپتەر ەدىم. ونداي جايتتار باسىمىزدان ءجيى ءوتىپ كەلەدى عوي. ەسىمە 1991 جىلى كۋرچاتوۆتان جازعان «پروششانيە س پوليگونوم» دەگەن رەپورتاجدىق ەڭبەگىم ءتۇسىپ وتىر. كۇردەلى تاقىرىپ قوزعالعان ەدى. اتوم پوليگونىن جابۋدىڭ بۇكىلحالىقتىق تولقىنىنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – تاجال سىناعىن قۇردىمعا جىبەرۋ بولعان! ال ايتايىن با, سول ماتەريال اراعا ەكى جىل سالىپ, سارعايتىپ بارىپ باسپاسوزدە جاريالاندى عوي...
بۇدان ءارى ساعىمبايدىڭ ويىنا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە تۇسكەنىن, ونىڭ ماڭدايداعى ۇساق اجىمدەرىن جيىلەتىپ, جانارىن قىسىڭقىراپ قويىپ ءسوزىن جالعاۋعا بەكىنگەنىنەن اڭعارىپ ەدىك. ىشكى وي قاجاۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى – قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تۋعان كۇنىنە قاتىستى ايتىپ, جازىپ جۇرگەن ءوزىنىڭ باعالى ۇسىنىستارى حاقىندا بوپ شىقتى. پاتشا بيلىگىنىڭ ادىلەتسىز ۇزىن قۇرىعى قىل مويىندى قىلعىندىرىپ, وتارلىق جۇيەنىڭ اياققا تاپتاعان ەزگىسى وڭەشتەن تۇنشىقتىرىپ تۇرعان سوناۋ 1870 جىلدىڭ 10 مامىرىندا «تۇركىستان ءۋالاياتى» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كورگەنى ايان... ويلانارلىق, قۇپ الارلىق بەلەس سەكىلدى-اۋ! جۋرناليستەردىڭ ءتول مەرەكەسىنىڭ توبەسى دە وسى تۇستان قىلتيىپ تۇرعانداي ەكەن. ارينە, تاريحي مىقتى نەگىز عانا عاسىرلارعا سولقىلداقسىز, مىعىم كۇيدە اپارا الاتىنى بەلگىلى عوي. تاريح پەن جۋرناليستيكا تىزگىنىن مىعىم ۇستاعان ساعىمباي بۇل ورايداعى پىكىرلەرىنىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەسكەرىلەتىنىنەن دە دامەلى.
اۆتور: – وسىنداي مايەكتى سوزدەردى ەستي وتىرىپ, ءبىزدىڭ ويىمىزدا دا وي تامىزىعى تۇتانىپ جۇرە بەرگەن... ارينە ءبارى-ءبارى كەيىپكەرىمىز تۋرالى عوي.
ونىڭ جۋرناليستىك جولىنان بەدەرلەنگەن ءبىراز دەرەكتەر دە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ جىلنامالىق تاجىريبەسىنەن تۇعىرلى وي تولعاۋىمەن اسەرلى ەكەندىگىنە قانىقپىز. ساعىمبايدىڭ ءارتۇرلى جانرداعى وزەكتى ماقالالارىن بىلاي قويعاندا, ەپيگراف رەتىندە بەرىلگەن نۇسقالى دا ءتۇيىندى سوزدەرى ويعا شىم باتىرادى. «شىندىقتى جازام دەسەڭ جولعا شىق. ول پويىزدا, اۆتوبۋستا, جول ۇستىندە, الىستاعى قويشىنىڭ قاراشا ۇيىندە, دالا قوسىندا, قوناق بولعان بەيتانىس جاننىڭ داستارقانىنىڭ باسىندا كەزدەسۋى مۇمكىن. تەك كورە بىلسەڭ بولعانى»,– دەيدى اۆتور. سونداي-اق, «قوعام وزگەرگەن كەزدە حالىقتىڭ قامىن جەيتىن, قورعايتىن ءبىرىنشى – جۋرناليستەر. ونى ۋاقىت دالەلدەپ وتىر», – دەۋىندە دە شىمىر شىندىق جاتقان جوق پا؟
...ەستيمىسىڭ, جۋرناليست؟! جاسىڭ بار, جاسامىسىڭ بار, جۇرەكپەن جازاتىن كۇندەرىڭ كۇتىپ تۇر عوي الدا! قامدان, قاپى قالما!.. ساعىمبايعا تەڭەلسەڭشى!.. ونىڭ كەزىندە كەمەل قاناتتاندىرعان شاكىرتتەرىنىڭ ءوزى تەگەۋرىندى جاساقتاي بوپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە قالامساپ بۋىمەن جەلپىنىپ ءجۇر ەمەس پە؟
باقىتتى جان ەكەن ساعىمباي! كەلەشەككە حات قالدىرعان عالىم, جۋرناليست, ۇستاز رەتىندە وسى قاستەرلى ۇعىمدى ىستىق جۇرەگىندە ايالاپ, ماپەلەي بىلگەن ونىڭ تاعدىرىنا قىزىعا, قۇمارتا قارايمىز.
...ءوزى ايتپاقشى, ونىڭ نەسىبى – جولدا! ءوزى ايتپاقشى, ءالى قىرىققا ىلىنبەگەن «جاس قاتىنى» سالتاناتى مەن قىزى ارۋجانىن ەرتىپ جاپونياعا اتتانار ءساتتى اسىعا كۇتۋدە ساياحاتشى ساعىمباي! الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ءجيى جولى تۇسەتىن ونىڭ ۇيدە قول قۋسىرىپ وتىرعىسى جوق. ۋاقىت تار, ماقساتى ۇشان-تەڭىز!.. ءاپ, بارەكەلدى, جورىتقاندا جولىڭىز بولسىن, جولداسىڭىز قىدىر بولسىن!
...ساعىمبايدىڭ ومىردەگى ءىزى ايقىن ءارى اجارلى ەكەن! ناعىز انىق ءىز دەسەكشى!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
