سۋ تاپشىلىعى: سەبەبى مەن سالدارى

ەلدەگى سۋ رەسۋرسىنىڭ 40% استامىن قۇرايتىن ەرتىس, ىلە, سىرداريا, جايىق, توبىل, ەسىل جانە شۋ سەكىلدى ەلدىڭ باس وزەندەرى كورشى رەسەي, قىتاي, تاجىكستان, قىرعىزستاننان باستاۋ الادى. وعان سىرداريانىڭ تاجىكستان, وزبەكستان اۋماعىنان وتەتىنىن قوسىڭىز. بۇل جالپى سۋ بويىنشا سىرت ەلدەرگە تاۋەلدىمىز دەگەندى بىلدىرمەي مە؟

ءبىر عانا ەرتىس وزەنىن الايىق. قارا ەرتىس بولىپ باستالاتىن وزەننىڭ 40%-عا جۋىق كولەمى شىعىس قازاقستان, اباي جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ اۋماعىنان وتەدى. دەمەك سولتۇستىك پەن شىعىستاعى وندىرىستىك ايماقتاردىڭ دامۋىنا ەرتىستىڭ تىكەلەي اسەرى بار. ءبىرى – اۋىز سۋ رەتىندە, ەكىنشىسى – اياق سۋ, ءۇشىنشىسى – وندىرىستىك سۋ رەتىندە كادەگە جاراتىپ وتىر. ياعني ەرتىستىڭ سۋىنا ەلدىڭ بەس ءىرى ورتالىعى بايلانىپ تۇر.

وڭتۇستىكتەگى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. ماسەلەن, سىرداريا وزەنىنىڭ جاع­دا­يىن قىسقاشا شولايىق. ىشكى نارىق­تى تۇركىستان وبلىسىنىڭ جەتىساي, ماقتا­ارال, شاردارا اۋداندارى ماقتا, جەمىس-جيدەك پەن باقشا داقىلىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىمەن قامتىپ, قىزىلوردا وبلىسى كۇرىشتىڭ 90% ءوندىرىپ وتىر دەسەك, مۇنىڭ ءبارى سىردىڭ ىرىسى ەكەندىگى انىق.

باستاۋىن قىرعىزستاننان الاتىن سىرداريا وزەنى تاجىكستان, وزبەكستان اۋماعىنان ءوتىپ, شىعىستان باتىسقا قاراي ەكپىندەي اعىپ, ارالدان ەنتىگىن باسادى. بۇرىندارى وسىنداي ەدى. ءيا, سىرباز سىردىڭ سۋى ارالدىڭ تولقىندارىمەن قاۋىشىپ, تەڭىز جاعالاعان جۇرتتىڭ قۋانىشى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, قازىر ارال تەڭىزى مەن ارال قالاسىنىڭ اراسى قۇمدى توبەلەرگە اينالىپ, «ۇلكەن ارالدان» ءبىرجولاتا ايىرىلىپ قالدىق. ەندىگى مىندەت – «كىشى ارالدى» ساقتاپ قالۋ.

الايدا كىشى ارالعا جانە ارال ما­ڭىنداعى كولدەرگە سۋدىڭ ءتۇسۋى قالدىق ءپرينتسيپى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى­نا بايلانىستى سوڭعى 12 جىل كولەمىندە تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 27 ملرد تەكشە مەتر­دەن 20 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ازايعان. تەڭىز ءوز جاعاسىنان 15-20 مەترگە شەگى­نىپ كەتتى. ارالدى قالىپتى دەڭگەيدە ساق­تاۋ ءۇشىن جىل سايىن كەم دەگەندە 3 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ قۇيىلۋى قاجەتتى­گىن ەسكەرەر بولساق, سولتۇستىك ارالدىڭ جاعدايى ءولى اۋماققا اينالعان ۇلكەن ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن قايتالاۋى ىق­تيمال. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى كوكارال بوگەتىن جوندەۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ كىشى ارالعا قۇيار اتىرابىن قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن جەدەل ارادا جۇزەگە اسىرماسا, جاعداي كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن.

2021 جىلى ارال تەڭىزىنە قاجەتتى سۋ كولەمىنىڭ تەك 15,6%, ياعني 1,2 ملرد تەكشە مەتر سۋدىڭ 199 ميلليون تەكشە مەترى عانا ءتۇستى. سول جىلى ارال وڭىرىندە قۋاڭشىلىق سالدارىنان جايىلىم­دىق جەرلەر قۇرعاپ, مال شىعىنى ورىن الىپ, توتەنشە جاعداي جاريالانۋىنا سۋدىڭ دەڭگەيى اسەر ەتكەنى انىق. 2022 جىلى سىرداريا وزەنىنەن تەڭىزگە جوسپارلانعان مولشەردىڭ تەك 16% ءتۇستى.

بىلە بىلسەك, سىر ءوڭىرىنىڭ ەكونومي­كالىق جانە ەكولوگيالىق جاعدايى, حال­قىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى سىرداريا وزە­نىنىڭ سۋلىلىعىنا جانە ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى. جىبەك جىپتەي ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان ءوڭىر «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق جولى, ورىنبور – تاشكەنت تەمىر جولى جانە سىرداريا وزەنىن بويلاي ورنالاسقان اۋدانداردى بىرىكتى­رە­دى. ءۇش ماگيسترالدى ارنا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. بۇلارسىز ءوندىرىس پەن اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتىپ, سىرتقا تاسىمالداپ, تابىس تابۋ استە مۇمكىن ەمەس. سونىڭ ىشىندە سىرداريا وزەنىنىڭ ىقپالى تىم جوعارى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز.

بۇل ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ىشكى نارىقتى كۇرىشپەن قامتاماسىز ەتۋدە رەسپۋبليكانىڭ سۋارمالى سۋىنىڭ 30% استامىن تۇتىنىپ وتىر. ال كۇرىشتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – 90 كۇننەن 110 كۇنگە دەيىن سۋدا تۇرىپ ءدان بايلايدى, پىسەدى. ياعني سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىل. سۋ تاپشىلىعىن ازايتۋدا كۇرىشتىكتىڭ كولەمىن ازايتۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەردى ءجيى ەستيمىز. ارينە, سۋدى ۇنەمدەۋ ماڭىزدى. الايدا كۇرىشسىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلاپ, توپىراق تۇزدانىپ, «جارامسىز وازيسكە» اينالادى. ويتكەنى سىر توپىراعىنىڭ قاتتى تۇزدانۋىن كۇرىش ەگۋ ارقىلى شايماسا, اسا تۇزدى توپىراقتا باسقا داقىلداردان ءونىم الۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن. توپىراق­تىڭ تۇزدانۋى ۇزدىكسىز ءجۇرۋى سالدارىنان اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى دە اينالىمنان شىعادى. بۇل – مامانداردىڭ تۇجىرىمى.

كۇرىش القاپتارىنىڭ كولەمىن قازىرگى دەڭگەيدەن كۇرت ازايتۋعا بولمايتىنى جانە كۇرىش وسىرۋگە سۋ ۇنەمدەيتىن تامشىلاتىپ نەمەسە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر جولى – اۋىسپالى ەگىس ءتارتىبىن ساقتاي وتىرىپ, لازەرلىك تەگىستەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى. بۇل – سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ماسەلەن, كۇرىشتى 1 گەكتار اۋماقتا ءوسىرىپ, باپتاۋ كەزەڭىندە 28 – 32 مىڭ تەكشە مەتر ارالىعىندا سۋ جۇمسالاتىن بولسا, لازەرلىك تەگىستەۋدەن وتكەن جەرلەردە سۋ شىعىنى 24 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەيدى.

ارينە, سىر بويىندا جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندار سۋ تاپشىلىعىن ازاي­تۋ باعىتىندا اۋقىمدى شارالار جۇر­گىزۋدە. سۋ نىساندارىن قۇجاتتاندىرۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. سونداي-اق وب­لىستا سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەل­تىرۋ ماقساتىندا 3 جوبا ازىرلەنگەن. ازىرگە ولاردىڭ بىرەۋى (پۋيد-2) ىسكە اسىرىلۋدا. وسى جوبالاردىڭ بارلىعى جۇزەگە اسقان جاعدايدا ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن سۋارمالى جەرلەردىڭ 80% قالپىنا كەلەر ەدى. شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بۇگىنگە دەيىن 60 مىڭ گەكتار جەردى لازەرلىك تەگىستەۋدەن وتكىزدى. بۇل ەگىستىك جەردىڭ 34% قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, ءوڭىردىڭ بۇل جۇمىستى تاياۋ ۋاقىتتا اياقتاپ شىعۋى ءۇشىن قولداۋ قاجەت. سول سەبەپتى, ۇكىمەت شارۋالارعا وسى باعىتتا دەم بەرىپ, سۋبسيديالاۋدى جول­عا قويعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن.

قىزىلوردا وبلىسى وڭىردەگى اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ەلدەگى بارلىق سۋارمالى سۋدىڭ 30%-دان استامىن تۇتىناتىنىن جوعارى­دا ايتتىق. ايماقتا تابيعي وسىرىلىم­دەگى ەگىس اۋماقتارى جوق. سۋارۋ جەلىلەرى­نىڭ قاناعاتتانعىسىز جاعدايىنا بايلانىس­تى وبلىس جىل سايىن شامامەن 2 ملرد تەكشە مەتر سۋ شىعىنىنا ۇشىرايدى ەكەن, بۇل دەگەنىڭىز جالپى رەسپۋبليكاداعى جىل سايىنعى سۋ شىعىنىنىڭ جارتىسى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋى­مەن سۋ تاپشىلىعىن تومەندەتۋگە ناقتى شارالار قابىلداندى. پرەزيدەنتىمىز اتالعان كۇردەلى ماسەلەنى ساياسيلاندى­رۋعا جول بەرمەي, سىرداريا وزەنىنىڭ جو­عارى اعىسىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەرمەن ناتيجەلى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ءتيىستى كو­لەمدەگى سۋدىڭ بولىنۋىنە جاعداي جاسادى. ال ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى ەل اۋماعىنا كەلگەن سۋدى ءتيىمدى پاي­دالانۋدى ۇيلەستىرۋ – ۇكىمەتتىڭ تىكە­لەي جاۋاپكەرشىلىگى.

دەگەنمەن, رەسپۋبليكا بويىنشا سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ شارالارىمەن قامتىلعان 319 مىڭ گەكتار اۋماقتىڭ تەك 15 مىڭ گەكتارى, ناقتىراق ايتقاندا 5% جەتەر-جەتپەس كولەمى عانا سۋدىڭ ەڭ كوپ شىعىنىنا باتىپ وتىرعان قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ ۇلەسىندە. دەمەك ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سۋارمالى جەرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى جوبالارىن قارجىلاندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋعا ءتيىس.

قىسقى-كوكتەمگى مەرزىمدە ارتىق سۋ­دى جيناپ, جازدا ەگىسكە پايدالانۋ دا سىر ءوڭىرى ديقاندارى ءۇشىن ماڭىزدى. مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ول ءۇشىن وڭىردە «قاراوزەك» كولدەر جۇيە­سىندە 775 ملن تەكشە مەترلىك, شيەلى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا 600 ملن تەكشە مەترلىك «كۇمىسكەتكەن», جاڭاقورعان اۋدا­نىنىڭ اۋماعىندا 200 ملن تەكشە مەترلىك «تايپاقكول-قاندىارال» تاسقىن سۋ جيناعىشتارى سالىنعان جاعدايدا سۋارمالى جەرلەردى, كول جۇيەلەرىن, شا­بىندىق-جايىلىمدىق جەرلەردى سۋمەن قامتۋدىڭ مۇمكىندىگى ارتادى. ارينە, جوبادا سۋدىڭ كولەمىن مەيلىنشە ارالعا جىبەرۋ تەتىگى دە قارالعانى ءجون.

تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال, جەتىساي, شاردارا جانە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بارلىق اۋدانىندا تۇراتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ, ەلدىكتىڭ جولىندا ەڭبەك سىڭىرۋىندە سىردىڭ سۋى جەتەكشى رولگە يە ەكەنىن ايتۋعا تىرىستىق. مۇنى شەشۋدە سالا ماماندارى سىرداريانىڭ جوعارى اعىسىندا ورنالاسقان كورشىلەرمەن سۋ ءبولىسۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەندە ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايىن نازاردان تىس قالدىرماي, حالىقارالىق شارتتارعا سۇيەنىپ, وزەننىڭ سۋىن تەڭ پايدالانۋدا تاباندىلىق تانىتۋى كەرەك.

ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ايتقانداي, سۋدىڭ شىعىنىن ازايتۋدا سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىن تولىقتاي تسيفرلاندىرۋعا كوشىرۋ مىندەتى تۇر. سوسىن كانالدار مەن سۋ قاشىرتپالارىن نازاردان تىس قالدىرماي, ۇنەمى تازالاپ, قاجەتتى جاع­دايلاردا, كانالداردىڭ تابانىن بەتونداۋدى قولعا الۋ ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن, تۇتىنۋشىلار ساناسىنا سۋدى ۇنەمدەپ قولدانۋ مادەنيەتىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, افريكاداعى مالي ەلىنىڭ تۇرعىندارى تاۋلىگىنە تەك 2-3 ليتر سۋدى قولدانادى. بۇل – جۋىنىپ-شايىنىپ, اۋىز سۋ رەتىندە پايدالاناتىن مولشەرى. سۋدىڭ ساپاسى ءبىر بولەك اڭگىمە. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇرعىندارى تاۋلىگىنە 150-200 ليترگە دەيىن سۋ شىعىندايدى.

قىسقاسى, كەلەشەكتە كەمەلدى ەلگە اينالۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول سۋ رەسۋرستارىمەن ولشەنەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2015 جىلى 200 مەملەكەتتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋى باع­دارلاماسىن قابىلداپ, وندا سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ – باستى كورسەت­كىش دەپ تارازىلادى. ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ونىمىنە جۇمسالاتىن سۋ شىعىنى مولشەرىن تومەندەتۋ دە كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە. ياعني تاياۋ بولاشاقتا ەلدىڭ دا­مۋىندا سۋ رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدى­لىگى – ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى.

رۋسلان رۇستەموۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى