اتىراۋ وبلىسىنىڭ شەكاراسىندا, قاراتوبە اۋدانىمەن جاپسارلاس جاتقان بۇل مەكەن اۋەلدەن باي ۇلىنىڭ الاشا جانە ىسىق رۋلارى قونىس قىلعان قۇتتى مەكەن. تايسويعان مەن بۇيرەك قۇمدارىنىڭ ءبىر پۇشپاعى قىستا جايلى, جازدا شۇيگىن, قۇدىعى سۋلى عاجاپ جەر. 1837 جىلى جەلتوقساندا يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان ۇركەردەي توپ قاسيەتتى قۇم نارىننان ايىرىلىپ جايىقتان وتكەندە, قۇشاق جايا قارسى الىپ, ەتىگىمەن سۋ كەشكەن ەرلەردى تىنىقتىرىپ, قۋعىننان جاسىرىپ, قۇتقارىپ جىبەرەتىن شىعاناق باتىردىڭ قونىسى دا وسى ماڭدا. وسىناۋ تاريحي توپىراقتى ارالاپ جۇرگەندە ەن دالادا, بولار-بولماس بىلىنەتىن ءدوڭ باسىندا الىستان كوز تارتاتىن شوشاق مولانىڭ اسەرى ەرەكشە ەدى.
ءبىزدىڭ جاقتا تاۋ جىنىسى جوق, ءبىر-بىرىنە سوققاندا ۇشقىن شىعارار تاس كەسەكتى ەمگە تاپپايسىز. بارلىق قۇرىلىس توپىراقتى سۋعا شىلاپ جاساعان شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلادى. ارينە, كىرپىشتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن وعان جىلقىنىڭ قىلىن, بيەنىڭ ءسۇتىن ارالاستىرادى دەگەن اڭىز ايتىلادى. كەرىك مازارى دا وسىنداي عاجايىپ دالالىق ساۋلەت ەسكەرتكىشىنىڭ ءبىرى ەدى.
الىستان كورگەندە كوز تارتىپ, جانىنا كەلگەندە باسىڭنان تاقياڭ تۇسكەندەي بيىك, قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر قۇلاش, شىلدەنىڭ شىلىڭگىر اپتابىندا كەلسەڭ دە ءىشى قوڭىرسالقىن مامىراجاي بولىپ تۇراتىن كەرىك مازارى اتى دا, زاتى دا سۋىق مولا ەمەس, كەرىسىنشە ەن دالادا اداسقان جولاۋشى پانا تۇتاتىن, ەڭ اسىل تىلەگىڭدى ءتاڭىرى تاعالادان سۇراپ الۋعا لايىق زياراتحانا ەدى.
اقىلىمەن اڭىزعا اينالعان كەرىك تۋرالى ەل اۋزىندا ايتىلاتىن اڭگىمە دە كەرەمەت.
...وسى ءوڭىردى جايلاعان ىسىق رۋىنىڭ جاقسىباي تايپاسىنان ەلتوق ەلباي ۇلى دەگەن جىگىت كوپكە دەيىن ۇيلەنبەي ءجۇرىپتى. ءوزى ەل ىشىندە بارىمتا قىلىپ, باتىرلىق ءومىر سۇرسە كەرەك. ءبىر كۇنى ەلتوقتىڭ اتا-اناسى كورشى اۋىلداعى سۇلتانسيىقتىڭ قىزى كەرىككە ءسوز سالادى. كەرىك اسا كورىكتى, اقىلدى قىز بولعان كورىنەدى. قىز ايتتىرا بارعان قۇدالارعا بويجەتكەننىڭ اتا-اناسى دا, ءوزى دە قارسى بولماپتى. تەك كەرىك:
– مەنىڭ ەلتوققا ايتارىم بار. وزىمەن كەزدەسىپ, سول ءسوزدى ايتپاي تۇرىپ كەلىسىم بەرمەيمىن, – دەپ شارت قويىپتى.
قۇدالار كەرىك قىزدىڭ سالەمىن جەتكىزگەن سوڭ, ەلتوق ارنايى كەلىپ, قىزبەن كەزدەسەدى. سوندا كەرىك:
– ەكەۋمىزدىڭ اتا-انالارىمىز كەلىسىپ, قۇداندالى بولعالى جاتىر, وعان مەن دە قارسى ەمەسپىن. الايدا مەنىڭ ساعان قويار ءبىر تالابىم بار. سونى ورىنداۋعا ۋادە بەرسەڭ عانا مەن سەنىڭ وتىڭدى جاعارمىن. ەگەر كەلىسپەي, باس تارتساڭ, وندا مەن ساعان جوقپىن, – دەيدى شەشىمدى تۇردە.
– جارايدى, تالابىڭدى ايت, – دەيدى كۇيەۋ جىگىت.
– سەن ءوز اۋىلىڭدا بارىمتاشى مەن ۇرى-قارى ۇستاپ, باسقاراتىن كورىنەسىڭ. بىرەۋدىڭ اق ادال مالىن ۇرلاپ, سورلاتساڭ, ولاردىڭ كوز جاسىنا, قارعىسىنا قالاسىڭ عوي. ونداي ارام جولمەن كەلگەن تاماقتى مەن اس ەتىپ ىشە المايمىن. مەنىڭ ءوز بوساعاڭنان اتتاعانىمدى قالاساڭ, ۇرلىعىڭدى قوي! – دەيدى كەرىك.
قالىڭدىعىنىڭ باتىلدىعىنا, اقىلىنا كوڭىلى تولعان ەلتوق ۋادە بەرەدى. ءسويتىپ, اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ەكى اۋىلدىڭ اراسىنا قۇدا ءجۇرىپ, توي بولادى. كۇيەۋ جىگىت تە بىرازعا دەيىن ۋادەسىندە تۇرىپ, تىنىش جۇرەدى. الايدا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ەلتوق بۇرىنعى كاسىبىن جالعاستىرا باستايدى. سول كۇننەن باستاپ كەرىك داستارقاننان ءدام تاتپاي قويىپتى. ءبىر كۇنى ۇرلىقتان كەلگەن سەمىز تۋ بيەنىڭ ءيىسى بۇرقىراعان قۋىرداعى العا كەلگەندە ەلتوق شىداماي, كەلىنشەگىنە «جە!» دەپ اقىرىپ جىبەرەدى. ءدامدى استان باس تارتقان زايىبىنىڭ قىلىعىن تاسىرلىققا بالاپ, جازالاماق بولادى. جانىنداعى اتقوسشىلارىنا: «قۋىرداقتىڭ ىستىق مايىن مىنا قاتىننىڭ اۋزىنا قۇيىڭدار!» دەپ ءامىر ەتەدى. جىگىتتەر كەرىكتى جىعىپ سالىپ, اۋزىن كۇشتەپ اشىپ, ىستىق مايدى قۇيا بەرەدى. كەرىك بولسا مايدى جۇتپاعان, ىستىق ماي ءبىر ەزۋىنەن اعىپ كەتكەن. كەلىنشەكتىڭ ءبىر ەزۋى كۇلدىرەپ, قاپ-قارا بولىپ كۇيىپ قالعان. اقىرى كەلىنشەگىنىڭ ءداتى بەرىكتىگىن كورگەن ەلتوق رايىنان قايتىپ, جىگىتتەردى توقتاتادى. ويلانىپ وتىرىپ:
– اي, جىگىتتەر, وزدەرىڭ بولعان جايتتى كورىپ وتىرسىڭدار. بۇگىننەن باستاپ مەن ۇرلىقتى قويدىم. ەندى مەنى بۇل ىسكە شاقىرماڭدار. اللا تاعالا قالعان عۇمىرىمدا ادال كاسىپتەن ناپاقا بەرگەي! – دەيدى. ءسويتىپ, كەلىنشەگىمەن تاتۋلاسىپ, ەل قاتارلى, ورتا داۋلەتتى شاڭىراق بولىپ كۇن كورىپتى. جولداستارى دا ۇرلىعىن قويىپ, ادال كاسىپپەن اينالىسۋعا كوشكەن ەكەن.
«كەرىك اق ءوڭدى, اسا سۇلۋ ايەل ەكەن. ءبىر ەزۋىندە قارا داعى بولىپتى. ول باياعى جىعىپ سالىپ, اۋزىنا قۇيعان ىستىق قۋىرداق مايىنىڭ كۇيدىرگەن ءىزى دەۋشى ەدى قاريالار. بۇل اڭگىمەنى كەرىكتى ءوز كوزىمەن كورگەن, قولىنان ءدام تاتقان قۇرامىس دەگەن اقساقال ايتىپتى» دەپ جازادى اقتوبەلىك ءسايدى سىمعاليەۆ «وتكەن كۇندە بەلگى كوپ» كىتابىندا.
كوپ جىل وتكەن سوڭ كەرىك اۋرىپ, دۇنيەدەن وتەرىندە بالالارىنا:
– وسى اۋىلدىڭ ارام كاسىبىن تاستاتتىم. ەرىم ەلتوقتى ادال كاسىپكە كوندىردىم. كەلگەن جەرىمدە ايتقان ءسوزىمدى تىڭداتتىم. اللانىڭ بەرگەنىنە ريزامىن. سەندەرگە ايتارىم, مەنى اناۋ بيىك قىردىڭ باسىنا قويىڭدار. ىلگەرى قاراسام, توركىن جۇرتىم مەن تۋعاندارىمدى, كەيىن قاراسام كەلگەن جەرىمدى – سەندەردى كورىپ جاتايىن, – دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن. ەلگە قادىرى ارتقان كەرىكتىڭ وسيەتىن اۋىل ايماقتاعىلار, ۇرپاقتارى ەكى ەتپەي ورىنداپ, ءوزى نۇسقاعان قىر باسىنا اپارىپ جەرلەپتى, ۇستىنە كۇمبەز بەيىت تۇرعىزىپتى.
...بۇل وقيعاعا دا 160 جىلدان اسقان ەكەن. كەرىك مازارىنىڭ جانىندا بىرنەشە جەرىنەن سىنىپ, قيراعان الىپ قۇلپىتاستىڭ سىنىقتارى جاتىر. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن بارعان ءبىر ساپارىمىزدا وسى ەسكەرتكىشتىڭ كونە جازۋىن تازارتىپ سيپالاپ, سىر سۋىرتپاقتاعانبىز. ءماتىن تولىق وقىلماسا دا «...كەرىك ەلتوق حالالى وفات 75 جاسىندا 1865 جىلدا» دەگەن جازۋدى كوردىك. ەل اۋزىنداعى اڭىزدىڭ اقيقاتتىعىنا كۇمانسىز سەندىك.
ءبىر وكىنىشتىسى, شيكى كىرپىشتەن قالانعان كەرىك مازارى بۇگىندە توزىپ, قۇلاعالى تۇر. سوڭعى بارعان ساپاردا كەسەنەنىڭ توبەسى جۇقارىپ, جاۋىن جەپ, ب ۇلىنە باستاعانىن كوردىك. اينالاسىندا قورشاۋ دا, ەسىگى دە جوق. ىشىنە مال كىرىپ, سۇيكەنىپ, قي-تەزەككە تولىپ قالىپتى. مەملەكەت قورعاۋىنا الىنباعان, تاريحي ەسكەرتكىش تىزىمىنە كىرمەگەن تاعى ءبىر تاريح سىرىن ىشىنە تارتىپ, جوعالىپ بارا جاتىر...
باتىس قازاقستان
