قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ءى سەزى بولدى
مۇنىمەن بىرگە, وتكەن جىلى ۇكپ جانىنان كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلىپتى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى, باس پروكۋراتۋرا, قارجى پوليتسياسى, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى مۇشەلىك ەتەتىن كەڭەستە 45 كاسىپكەردىڭ ءوتىنىش-ارىزى قارالىپ, ناقتى كومەك كورسەتىلىپتى. سونداي-اق, بيزنەس-قاۋىمداستىقتا ءبىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. باسقارما توراعاسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇكپ-عا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىنا بايلانىستى 595 ءوتىنىش كەلىپ, ونىڭ 372-ءى قارالىپ, ناقتى كومەك كورسەتىلىپ, كەدەرگىلەر جويىلعان. سوڭعى ەكى ايدا بيزنەسمەندەردەن تۇسكەن ارىز-شاعىم سانى ەكى ەسەگە ارتىپتى.
كاسىپكەرلەردىڭ ءىس جۇرگىزۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى انىقتاۋعا جانە ولاردى شەشۋ ماقساتىندا ۇكپ كاسىپكەرلەردىڭ ءوتىنىشتەرى مەن ماسەلەلەرىنىڭ ءتىزىلىمىن ءتۇزىپ شىققان. ءسويتىپ, بيزنەسمەندەردىڭ قىزمەتىنە كەرەعار بولاتىن 372 جۇيەلى ماسەلە تىركەلىپتى. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ەلدە بيزنەس-ومبۋدسمەن قىزمەتىن دامىتۋ جونىندەگى باستاماسى قولداۋ كورىپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر ەكەن.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك جاعداي, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بيزنەس-قوعامداستىق مۇددەسىن تەك ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە قورعاۋعا ىنتالى بولىپ وتىر ەكەن. وعان ۇكپ-نىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى ءازىرلەۋگە قاتىسۋى دالەل بولا الادى. ەسكە سالساق, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وداق تۋرالى شارت جوباسىنا 120-دان استام ۇسىنىس ەنگىزىپ, ونىڭ 90 پايىزى تاراپتاردان قولداۋ تاپقان ەدى. ءسويتىپ, وتاندىق كاسىپكەرلەر مۇددەسى كەلىسىمشارت جوباسىندا انىق ەسكەرىلىپتى. ال قازىرگى ۋاقىتتا ۇكپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن كودەكسى جوباسىن ازىرلەۋگە اتسالىسۋدا, دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.
قاۋىم قۇپتارلىق تاعى ءبىر باستاما, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ەلدەگى بيزنەس وكىلدەرىن كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىك ساياساتىن ۇستانۋعا شاقىرىپ وتىر. پالاتا «ورتالىق ازيا ەۋرازيا قورى» كورپوراتيۆتىك قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تمد اۋماعىندا العاشقى بولىپ قازاقستانداعى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك-كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات قازىر ۇكىمەت قاراۋىنا جىبەرىلگەن. مۇنىمەن قاتار, كاسىپكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى دە ءتۇزىلىپتى.
سەزدە قابىلدانعان باستى شەشىم – ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ 2017 جىلعا دەيىنگى قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋى. بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ دامۋ جوسپارىندا ۇزاق مەرزىمدى, سونداي-اق, قىسقا كەزەڭگە قۇرىلعان ماقسات-ءمىندەتتەر ايقىندالىپتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى ارقىلى ەلدىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى, تابىسى تولايىم بولادى. سوندىقتان, پالاتا الدىندا تۇرعان ۇزاق مەرزىمدى مىندەت – 2030 جىلعا قاراي ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن 40 پايىزعا جەتكىزۋ. قاۋىمداستىق اتقاراتىن قىسقا مەرزىمدى مىندەتتىڭ بىرەگەيى – كاسىپكەرلىك باستامالاردى كوبەيتىپ, بيزنەستىڭ كۇش-جىگەرى مەن قارجىسىن وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جۇمساۋ.
بايانداماشىلاردى تىڭداپ بولعان سوڭ ت.ق ۇلىباەۆ «ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – كاسىپكەرلەرگە جاعداي جاساۋ ارقىلى ەلدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ», دەدى. ءسويتىپ, قۇتتىقتاۋ جانە سەزدىڭ قورىتىندىلاۋ ءسوزىن پرەمەر-مينيستر ك.ماسىموۆكە ۇسىندى. «قۇرمەتتi دەلەگاتتار جانە سەزد قوناقتارى! سiزدەردi ۇلتتىق كاسiپكەرلەر پالاتاسىنىڭ I سەزiمەن قۇتتىقتايمىن. تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ العاشقى كۇنiنەن باستاپ مەملەكەت باسشىسى وتاندىق بيزنەستiڭ ءمانi مەن ءرولiن ەرەكشە اتاپ كورسەتiپ كەلەدi. ءناتيجەسىندە, ەلباسىمىزدىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق كاسiپكەرلەر پالاتاسى قۇرىلدى», دەدi ۇكىمەت باسشىسى.
پرەمەر-مينيستر ۇكپ ءمۇشەلەرiنە وتاندىق بيزنەستi دامىتۋ مەن قولداۋ بويىنشا ۇلكەن مiندەتتەر قويىلىپ وتىرعانىن دا اتاپ ايتتى. «قىسقا ۋاقىت iشiندە بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, ەڭ باستىسى, ماڭىزدى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردi تالقىلاۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ جاتقاندارىڭىز كوڭiل قۋانتادى. ۇكiمەتتەگi ماڭىزدى ءماجiلiستەر مەن وتىرىستار سiزدەردiڭ قاتىسۋلارىڭىزبەن وتۋدە. ويتكەنi, سiزدەردiڭ پiكiرلەرiڭiز بiزگە وتە ماڭىزدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسi, ۇكiمەتتiڭ جانىنداعى بiرىڭعاي ۇيلەستiرۋ ورتالىعى, ءاربiر مەملەكەتتiك ورگاندارداعى ساراپتاما كەڭەستەرi وسى ءۇشiن قۇرىلعان بولاتىن», دەپ جالعادى ول ءسوزىن.
«ەكونوميكا مينيسترلiگiنە ۇكپ جانە مۇددەلi ورگاندارمەن بiرلەسە وتىرىپ, بiر ايدىڭ iشiندە ۇلتتىق پالاتادا اككرەديتتەلگەن ۇيىمدار مەن قاۋىمداستىقتاردى سالالىق زەرتتەۋلەر جۇرگiزۋ, ستاندارتتار مەن رەگلامەنتتەردi ازiرلەۋ ۇدەرiستەرiنە بەلسەندi تارتۋ مۇمكiندiكتەرi تۋرالى ۇسىنىستار ازiرلەپ, ۇكiمەتكە ەنگiزۋدى تاپسىرامىن. سونداي-اق, ستارتاپ جوبالار بويىنشا اۋىلدىق جەرلەردەگى بيزنەسكە قارجى قۇرالداردىڭ قولجەتiمدi بولۋ ماسەلەسi بۇرىنعىداي وڭتايلى شەشىلىپ كەلەدى. بۇل, اسiرەسە, اگارارلىق سالاعا قاتىستى بولىپ وتىر. باقىتجان ءابدiر ۇلى (پرەمەر-مينيستردiڭ بiرiنشi ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ), سiزگە دامۋ ينستيتۋتتارى نەسيەلiك رەسۋرستارىنىڭ قولجەتiمدiلiگi بويىنشا ءمۇددەلi تاراپتاردىڭ بارلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن جەكە جينالىس وتكiزۋدi جانە بiر اي iشiندە ۇكiمەتكە بۇل ءماسەلەنi شەشۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگiزۋدى تاپسىرامىن», دەپ ءبىر تۇيىندەدى ك.ءماسiموۆ.
ۇكiمەت باسشىسى, سونىمەن قاتار, ساۋدا جاساۋ ماسەلەسiن دە كوتەردi. «بازارلار 90-جىلداردان باستاپ قۇرىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتiپ وتىر. ول كەزدە تاۋار جەتiسپەۋشiلiگi سەزىلىپ, بازارلاردا ساۋدا جاساۋدان باسقا امال بولمادى. بۇل ماسەلەنi بiز قاراستىرىپ, تالقىلاپ, تيiستi شەشiم قابىلداۋىمىز كەرەك. سالانى ءتارتiپكە كەلتiرە وتىرىپ, وركەنيەتكە قاراي باعىتتاۋعا ءتيىسپىز. باقىتجان ءابدiر ۇلى, ءسىز وسى ماسەلەنi ساراپتاپ, ۇكiمەت وتىرىسىنا شىعارىڭىز», دەپ اياقتادى ول ءسوزىن.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ تاجىريبەسى مەن بەدەلى ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ يگىلىگىنە پايدالانىلادى. مۇنى سەزدە پالاتا تورالقاسىنىڭ توراعاسى ت.ق ۇلىباەۆ ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇلتتىق پالاتا شەشىمدەر قابىلداۋ دەڭگەيىنە دەيىن ءوسۋى ءتيىس. بۇل ونىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇزىرەتى بولعاندا, ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇرىلىمدارى دۇرىس قالىپتاستىرىلعاندا جانە كەلىسسوزدەردى ساۋاتتى جۇرگىزە العاندا عانا مۇمكىن بولماق. «سىزدەردىڭ ءتاجىريبەلەرىڭىزدى, بىلىمدەرىڭىزدى, بەدەلدەرىڭىزدى ءبىز ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ يگىلىگىنە پايدالانامىز. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ الدىندا 2050 جىلعا قاراي ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى 50 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپشىلىق كەڭەستە ءبىز وسى ماسەلەنى تالقىلاي كەلە, ۇكپ-نىڭ ماڭىزدى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ساپالى ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ەكەندىگى تۋراسىندا تۇسىنىككە كەلدىك. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بۇل تۇرعىدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بولادى», دەدى تورالقا توراعاسى.
سوڭعى ونىمگە ارنالعان ءبىر سۋبسيديا بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن دە ايتتى ول. «قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە 20-دان استام سۋبسيديا بار. ەندى بۇعان قوسىمشا سوڭعى ونىمگە دە ارنالعان ءبىر سۋبسيديا بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ قاجەت. سونداي-اق, اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلەر ءۇشىن اكىمشىلىك شىعىنداردى جەڭىلدەتۋگە, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. كەلەسى ءبىر پروبلەما – شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىنىڭ بولماۋى. ماسەلەن, بۇگىندە فەرمەرلەر سۋبسيديانىڭ قانداي تۇرلەرى بار ەكەنىن, ۇسىنىلۋ شارتتارىن بىلمەيدى. پالاتا پايىمىنشا, بۇل دا شاعىن جانە ورتا بيزنەس قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قوسىمشا دايەك بولىپ سانالادى», دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.
سەزدە وسى ۇيىمنىڭ باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى زاڭعار نوعايباي پالاتاعا مۇشە كاسىپكەرلەردىڭ مىندەتتى جارنالىق تولەمدەرىنە قاتىستى بايانداي كەلە, الداعى ايلاردا جارنالىق تولەمدى تولەۋ ءتۇرىن وزگەرتۋدى قاراستىراتىندىقتارىن مالىمدەدى. «ءبىز الداعى كۇندەرى مىندەتتى جارنالىق تولەمدى تولەۋ ءتۇرىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن قولعا الاتىن بولامىز. ونىڭ ءۇش ءتۇرلى نۇسقاسىن قاراستىرماقپىز. العاشقىسى – بۇگىنگى تاڭدا قولدانىستاعى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر ءمولشەردى ناقتىلاپ, سول بويىنشا بىرىڭعاي تولەم جيناپ وتىرۋ. ال ودان كەيىنگى نۇسقالاردىڭ ءبىرى – كاسىپكەردىڭ قازىناعا تولەگەن سالىعىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەردە پايىزدىق ۇلەسىن الۋ جانە سوڭعىسى – كاسىپكەر تابىسىنىڭ كولەمىنە قاراي, پايدانىڭ پايىزىن تولەيتىن جۇيەگە كوشىرۋ. ءبىز وسى جىلدىڭ كۇز ايلارىنا دەيىن وسى ءۇش نۇسقانى ەل كاسىپكەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جان-جاقتى تالقىلايتىن بولامىز. ال ناقتى شەشىم قابىلداۋدى وسى جىلدان قالدىرماعانىمىز ءجون», دەدى ز.نوعايباي.
وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتالارى مەن ۇكپ ورتالىق اپپاراتىنىڭ بيۋدجەتتى ورىنداۋى 24,1 پايىزدى عانا قۇراپتى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق پالاتا تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ن.قۇدايبەرگەنوۆ ايتتى. ونىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اعىمداعى جىلدىڭ 31 ناۋرىزىنان تەكسەرۋ كوميسسياسى استانا قالاسىنىڭ, اقمولا, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جانە ۇكپ ورتالىق اپپاراتىنىڭ قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىنە باقىلاۋ جۇرگىزگەن. جۇرگىزىلگەن ساراپتاما وتكەن جىلدىڭ 4-ءشى توقسانىندا بەكىتىلگەن بيۋدجەت پەن بولىنگەن قارجى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار 36,6 پايىزدى قۇراعانىن كورسەتىپتى. وعان مۇشەلىك جارنالاردىڭ 2014 جىلدان باستاپ تولەنۋى سەبەپ بولىپتى. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 توقسانىندا بۇل كورسەتكىش 24,1 پايىزعا ورىندالعان. وسى جاعدايلاردان كەيىن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مۇشەلىك جارنا جينايتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىپ وتىر ەكەن. «مۇشەلىك جارنالاردىڭ ناشار جينالۋى قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل پالاتانىڭ السىزدىگىن بايقاتىپ وتىر», دەپ ءتۇيدى ءسوزىن.
سەزدە ۇكپ تورالقاسىنىڭ جانە باسقارماسىنىڭ جاڭا مۇشەلەرى سايلاندى.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
