كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
«قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. بۇعان دەيىن قازاق ءومىرىنىڭ وتكەن زاماندا قانداي اۋىر دا ازاپتى بولعانىن, حالىقتىڭ تۇرمىسى جوقتىق پەن تارلىقتا وتكەنىن فيلم جاساۋدى قولعا العان سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان توپ جاقسى ءبىلدى
باسقا تۋىندىلارىن بىلاي قويىپ, تەك «قىز جىبەك» ءفيلمىن ەسكە العاننىڭ وزىندە سۇلتان قوجىقوۆ قازاق كينو ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى بولىپ ەسەپتەلەتىنى امبەگە ايان. اعامىز تۋرالى وسى ەستەلىگىمىزدى ەل مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلۋ تاريحىنا ارناعاندى ءجون كوردىك. سەبەبى جاڭا بۋىن جاستار ءوستى جانە مۇنداي وراسان زور تاريحي وقيعالار تۋرالى, وكىنىشكە قاراي, كوپ ايتىلا بەرمەيتىنى دە جاسىرىن ەمەس.
قازاق «قىز جىبەك» جىرىن «ماحاببات گيمنى» دەپ اتايدى. عاسىرلار بويى اۋىز ادەبيەتىنىڭ دامۋىندا ەپوس وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, جەتىلدىرىلىپ, ناعىز كوركەم تۋىندىعا اينالعانى انىق. سولاي بولسا دا قازاق قوعامىندا جەكە باستىڭ بوستاندىعى, سەزىم مەن ماحاببات ەركىندىگى تۋرالى پايىمدار اشىق ايتىلا بەرمەگەن. ەسكى رۋلىق زاماننىڭ نەكە مەن وتباسىنا قاتىستى سالتتارى ۇستەم بولعانى دا بەلگىلى. سولاي بولا تۇرسا دا «قىز جىبەكتىڭ» شىعۋى سول ءداۋىردىڭ وزىندە-اق حالىقتىڭ ەستەتيكالىق پايىم-تۇسىنىگىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاڭالىق بولعانى ۋاقىت تالابىن بىلدىرەدى. تولەگەننىڭ دە, جىبەكتىڭ دە وزىنە لايىق جار ىزدەۋى, سۇيىسپەنشىلىكپەن ۇيلەنۋدى كوزدەۋى – سول كەزەڭدەگى جاستاردىڭ ويىندا, كوكىرەگىندە جۇرگەن ارمانىن, مۇڭىن, تىلەگىن اڭعارتادى. جىردىڭ ەل اراسىندا كەڭ تاراۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا. ۆيكيپەديانى اقتارىپ وتىرعان ءار قازاق «قىز جىبەك – قازاقتىڭ ەڭ كونە مۇرالارىنىڭ ءبىرى, ليرو-ەپوستىق داستان» ەكەنىن بىلەدى. «قىز جىبەك» جىرى – اڭىز ەمەس, تاريحي وقيعا, كەيىپكەرلەرى ومىردە بولعان ادامدار. جىردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى – تولەگەن مەن جىبەك ءبىرىن-ءبىرى شىن سۇيگەن عاشىقتار, بىراق اكە باتاسىنان اتتاپ كەتكەن تولەگەننىڭ ءولىمى مەن جىبەكتىڭ قايعىلى تاعدىرى زامانىندا تالاي جانارعا جاس ۇيىرىلتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جىبەك بەينەسىن سۇلۋلىق پەن اسەمدىكتىڭ نىشانى, جىردى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا قوسىلعان باعا جەتپەس اسىل مۇرا دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
قازاقتىڭ ۇلتتىق ليرو-ەپيكالىق «قىز جىبەك» داستانىنىڭ كينونۇسقاسى 1972 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الەمدىك ەكرانعا جولداما العان. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, 1969-1971 جىلدارى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا تۇسىرىلگەن بۇل ەكى سەريالى كوركەم ءفيلمنىڭ كينورەجيسسەرى سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ تۋعانىنا بۇگىن 100 جىل تولىپ وتىرعانى تىلگە تيەك بولىپ وتىر.
سۇلتان-اقمەت قوجىقوۆ 1923 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا جامبىل قالاسىندا الاش قايراتكەرى – قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ (1880-1938) وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اناسى ءلاتيپا مۇڭايتپاسوۆا-قوجىقوۆا (1893-1960). ولاردىڭ سۇلتان-احمەتتەن ۇلكەن ءۇش ۇلى قوجا-احمەت, قۇلاحمەت, نۇراحمەت وسە كەلە قىلقالامىنان تاماشا دۇنيەلەر تۋعان دارىندى سۋرەتشىلەر بولدى. ولارعا ەلىكتەگەن سۇلتان-احمەت تە سۋرەتكە قابىلەتى بار eكeنىن ەرتە كورسەتە باستادى. وعان سەبەپ بالالاردىڭ اناسى ءلاتيپا قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش تەاتر سۋرەتشىسى, ساحنا بەزەندىرۋشىسى ەدى. سۇلتان-احمەت دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىندا نەگىزىنەن اكەسىنىڭ ىقپالى زور بولدى. ول قازاق مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن شاكىرتتەرى ءۇشىن ءار دىبىستى جەكە ارىپپەن تاڭبالايتىن «الىپپە» جازعان ادام. اعارتۋشىلىقپەن قاتار ۇلتتىق قوزعالىسقا قاتىسىپ, قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسقان. ءتىپتى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ونىڭ تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, بىرنەشە رەت تۇركتسيك مۇشەسى, قوسشى وك باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. مادەنيەت سالاسىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ ءبىرى, 1935-1936 جىلدارى پروفەسسور س.اسفەندياروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ وتكەندەگى تاريحى تۋرالى دەرەكتەر مەن ماتەريالدار» اتتى ەكى تومدىق قۇندى ەڭبەكتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ كوميتەتىن ۇيىمداستىرىپ, قازاقستانداعى باعزى ەسكەرتكىشتەردىڭ اتلاس-كارتاسىن جاساعان قايراتكeر.
سۇلتان-احمەت مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننىڭ وزىندە سۋرەت سالۋعا ماشىقتانا باستاعان. ونىڭ العاشقى سۋرەتتەرى «ارا» جۋرنالى, «يزۆەستيا» گازەتى سياقتى باسىلىمداردا جارىق كورگەن.
1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان-اق ون سەگىز جاسار س.قوجىقوۆ ايگىلى 8-ءشى گۆارديالىق پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسى جاۋىنگەرلەرى قاتارىندا نەمىس-فاشيستەرىنە قارسى سوعىسقان. مايداننان جەڭىسپەن ورالعان سۇلتان-احمەت اعاسى قۇلاحمەتتىڭ كەڭەسىمەن بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ رەجيسسەرلىك بولىمىنە كەڭەس وداعىنىڭ تانىمال كينو شەبەرى الەكساندر دوۆجەنكونىڭ شەبەرحاناسىنا وقۋعا تۇسەدى. ينستيتۋتتى 1953 جىلى بىتىرگەن ول الماتى كوركەمسۋرەتتى جانە دەرەكتى فيلمدەر كينوستۋدياسىندا ەڭبەك ەتە باستايدى. جاس رەجيسسەرگە ونىڭ تاجىريبەلى لەنينگرادتىق كينورەجيسسەر پاۆەل بوگوليۋبوۆپەن بىرگە ەكىنشى رەجيسسەر دارەجەسىندە جۇمىس اتقارعان «شاباندوز قىز» اتتى ءفيلمى وتە قولايلى تاجىريبەلىك اسەر بەرەدى. «انا مەن بالا» دەپ اتالعان العاشقى رەجيسسەرلىك دەبيۋتىن ءوزىنىڭ ستسەناريى بويىنشا تۇسىرەدى. فيلم جاستار تاربيەسىنە ارنالعان ماڭىزدى تاقىرىپتى كوتەرەدى. رەجيسسەر كينو ونەرىنىڭ كوركەمدىك مۇمكىندىكتەرىن يگەرۋدى قورشاعان ورتا مەن ءومىردىڭ قىزىق ساتتەرىن باستان كەشۋدەگى جاس تۇلعانىڭ ورنى جانە ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن كينونىڭ بەينەلەۋ ادىستەمەلەرىمەن سايكەستەندىرۋ ارقىلى ۇتىمدى جولدارعا باعىتتايدى. ءسويتىپ, جاڭا ەكراندىق شەشىمدەرگە جەتۋدى مەڭزەيدى, كينو تىلىنە وزىندىك جاڭالىق ەنگىزگىسى كەلەدى. وسىنداي ىزدەنىستەر مەن تالپىنىستار سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ كەلەسى فيلمدەرى ء«بىز جەتىسۋدانبىز», «ەگەر ءبىز ارقايسىمىز...», «جارتاس ۇستىندەگى شىناردا» مولىنان بايقالادى. ادام ءومىرىنىڭ قوعام دامۋىمەن تىعىز بايلانىسى تۋرالى فيلوسوفيالىق كونتسەپتسيا ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ جاراسىمدى دامۋىنا جول ىزدەۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. ارينە, ءار تاقىرىپتىڭ وزىندىك قايتالانباس ەكراندىق شەشىمى بولاتىنى داۋسىز. ءار شىعارمانىڭ اۆتورى وزىندىك ۇلگى نە بولماسا ستيل قاراستىراتىنى دا بەلگىلى. سوندىقتان سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ رەجيسسەرلىك قولتاڭباسىنىڭ ەرەكشەلىگىن, شىعارماشىلىعىنىڭ شارىقتاعان شىڭىن وزگە تۋىندىلارىنان گورى «قىز جىبەك» فيلمىنەن ىزدەگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. «قىز جىبەك» ءفيلمى دەسەك سۇلتان قوجىقوۆتى, سۇلتان قوجىقوۆ دەسەك «قىز جىبەك» ءفيلمىن ەلەستەتەمىز. بۇل سۇلتان اعامىزدىڭ جۇلدىزدى ءساتى. باسقاشا ويلاۋ دا مۇمكىن ەمەس!
«قىز جىبەك» جىرىندا قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسى, كاسىپ-تىرشىلىكتەرى مەن سالت-ساناسى, ەلدىگى مەن ەرلىك ىستەرى, ار-وجدانى مەن ارمان-ماقساتى جان-جاقتى, تەرەڭ ءارى كوركەم جىرلانعانى قىزىعۋشىلىق پەن كوڭىل كۇيدىڭ ءسۇيسىنۋى مەن شارىقتاۋىنا جول اشادى. جىردى وقىعان وقىرمانعا, ءفيلمدى كورگەن كورەرمەنگە نەبىر اسەرلى اسەم سەزىمدەر سىيلايدى. ەرتەرەكتە ءوزىمىزدىڭ تىڭدارماندار مەن وقىرماندارعا تاماشا كوڭىل كۇي تارتۋ ەتەتىن «قىز جىبەك» جىرى كەيىنگى جارتى عاسىردا الەمنىڭ ميلليونداعان كورەرمەنىنە «قىز جىبەك» (1970 جىلى) ءفيلمى ارقىلى ۇلى دالانىڭ اڭىزعا اينالعان اق ماحابباتىنىڭ سىر-سيپاتى تولىققاندى جەتكىزىلگەنى تالاسسىز.
سول كەزدەگى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى كامال سمايىلوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «... 1967 جىلعى 7 قىركۇيەكتە ءفيلمدى باستاۋ تۋرالى بۇيرىق الىپ, سۇلتان ەكەۋمىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تاۋداعى ساياجايىنا بارعان بولاتىنبىز. سويلەستىك, كەلىستىك. ول كىسى ىسكە كىرىستى. سودان جەمىستى جۇمىس ىستەپ, ستسەناريدى ءبىتىرىپ, اراب ارپىمەن جازعان كۇيىندە ستۋدياعا الىپ كەلدى. عابەڭنىڭ ستسەناريدى كوركەمدىك كەڭەستە شابىتتانا, تولعانا وقىپ شىققانى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. ءفيلمنىڭ باستى يدەياسى مەن پىكىرى – تولەگەننىڭ «سىيماي جۇرسەك ەكەن-اۋ, سىيىسا الماي ءجۇرمىز عوي!» دەگەن سوزدەرىندە بەرىلگەن. سوندىقتان دا ءفيلمنىڭ باسىندا رۋارا, ءوزارا بولعان شايقاستان جەڭسە دە, جەڭىلگەننەن جامان زارداپ شەگىپ, قارا جامىلعان ەلدىڭ قايتا-قايتا جۇرەكتى تىتىركەندىرەتىن «جاۋ-جاۋ... جاۋ التايعا... ارقاعا... كەلىپ قالدى» دەپ ونە بويى اتتاننىڭ استىنا تۇسە بەرۋى دە زاماننىڭ رۋحى مەن زاڭى! وسىنىڭ ءبارى ستسەناريدە جازىلعان...».
فيلم دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كومەگىمەن وداقتىق كينو كوميتەتىنىڭ رۇقساتىمەن ەكى سەريا بولىپ ۇزارتىلىپ جۇرتقا العاش رەت كورسەتىلگەندە, عابيت مۇسىرەپوۆ تەبىرەنە سويلەگەن ەكەن: «بۇگىن مەن وسى ءفيلمدى قويعان سۇلتان قوجىقوۆ الدىندا تىزە بۇگەم. ول عانا ەمەس, بارىڭە دە راحمەت ايتامىن. بۇگىن وسى ءفيلمدى كورۋگە مىنا جازۋشىلاردىڭ ءبارىن ادەيى ەرتىپ كەلدىم. ولارعا الدىن الا «ەگەر فيلم ورتاشا شىققان بولسا, قابىلداماڭدار, ەكى قولدارىڭدى كوتەرىپ, قارسى بولىڭدار» دەگەن ەدىم. ەندى مەن فيلم شىقتى, فيلم ۇنادى دەپ اشىق ايتامىن. سىزدەر سۇلتانعا مەنىڭ قۇتتىقتاۋ العىسىمدى جەتكىزەسىزدەر دەپ ويلايمىن. (فيلم تاپسىرىلعان كۇنى سۇلتان اۋىرىپ, كەلە الماعان ەكەن – اۆتور). مەن ونىمەن ءۇش جىل بويى ايتىسىپ كەلگەن ەدىم. دەگەنمەن وسى ءۇش جىل ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا شىعارماشىلىق ىنتىماق بولىپ كەلدى عوي. بار ۇجىمعا العىس ايتامىن. اۋەل باستا ريزا بولماي, كوڭىلىم تولماعان ەدى. ەندى مەن بارىڭە ريزامىن, بارىڭە راحمەت ايتامىن!..» (ك.سمايىلوۆ, 3 تومدىق شىعارمالار جيناعى, «قازىعۇرت» باسپاسى, 2004 ج. 127-بەت).
وسى رەتتە «قىز جىبەك» فيلمىنە قاتىستى ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار, ول سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمىن تۇسىرۋىنە ونىڭ تۋعان اعاسى قۇلاحمەت نەگىزگى سەبەپكەر بولدى دەلىنەدى كوپ جەردە. جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, سۇلتان-احمەت قوڭىرقوجا وتباسىنىڭ كەنجەسى, ونىڭ ءۇش اعاسى دا سۋرەتشى بولعان, ولاردىڭ ىشىندەگى سۇلتان اعاعا ەتەنەسى, ارينە, قۇلاحمەت, ول تەاتر مەن كينوعا جاقىن ادام. سۇلتان-احمەتتىڭ كينو ينستيتۋتىنا تۇسۋىنە نەگىزگى سەبەپكەر بولعان دا سول اعاسى. قۇلاحمەت اعامىز قازاق كينو ونەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان سۋرەتشى, بىرنەشە ءفيلمنىڭ قويۋشى سۋرەتشىسى بولعان, شاكەن ايمانوۆپەن, ءتىپتى سەرگەي ەيزەنشتەينمەن جۇمىس ىستەگەن. قازاقتا قۇلاننىڭ قاسىنۋى مەن مىلتىقتىڭ باسىلۋى تۋرالى تۇسىنىك بار عوي. سول سياقتى قۇلاحمەت اعا سۇلتاننان ون جاستاي ۇلكەندىگى بولسا دا, ءىنىسىن سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنداعى كينو ونەرىنىڭ شەبەرى الەكساندر دوۆجەنكونىڭ شاكىرتى رەتىندە جوعارى باعالاپ, ونىڭ رەجيسسۋرالىق جوسپارلارى تۋرالى اقىلداسىپ جۇرەتىندىگى ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە قۇلاحمەت اعا سۋرەتشى رەتىندە «قىز جىبەك» ليريكالىق ەپوسىنا ءوز قالاۋىمەن كوپتەگەن ەسكيز بەن گرافيكالىق ىزدەنىستەر جاساعان ادام. جوعارىدا كامال اعانىڭ ماسكەۋ ارقىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ جوسپارىنا «قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, اعايىندىلاردىڭ اراسىندا دا ونداي اڭگىمە بولۋى ابدەن ىقتيمال. ءتىپتى زاڭدىلىق دەسەك تە بولادى. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرلىگىنە سۇلتان اعا بىردەن ۇسىنىلعان. سەبەبى ونىڭ بۇل فيلمگە ون التى جىل دايىندالعانىن كينوستۋديا باسشىلارى جاقسى بىلەتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, قۇلاحمەت ءفيلمنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە قويۋشى-سۋرەتشى مىندەتىن دە اتقارعان. ول جۇمىستى ءارى قاراي نە سەبەپتى جالعاستىرماعانى اعايىندى ەكەۋدىڭ اراسىندا عانا شەشىلگەن اڭگىمە. قۇلاحمەت قوجىقوۆ بار ەسكيزدەرى مەن دايىندالعان گرافيكالىق جۇمىستارىن رەجيسسەر باۋىرىنىڭ قولىنا تاپسىرعان. ءفيلمنىڭ باس سۋرەتشىسى گۇلفايرۋس ىسمايىلوۆا دا ەسكيزدەردى ءوز جۇمىسىندا تولىق پايدالانعانى بۇكىل ءتۇسىرۋ توبىنا بەلگىلى. سۇلتەكەڭ «قىز جىبەك» فيلمىنە دەيىن 28 گۆاردياشىل-پانفيلوۆشىلار تۋرالى تاقىرىپقا ىشتەي دايىندالىپ جۇرگەن ەكەن. ال مۇنداي ءفيلمدى پانفيلوۆشى جاۋىنگەر سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ تۇسىرمەگەندە كىم ءتۇسىرۋى كەرەك ەدى؟! «قىز جىبەك» بىتكەننەن كەيىن دە اتالعان تاقىرىپ كوپ جىل سۇلتان اعانىڭ جوسپارىندا, ستسەنارلىق رەداكتسيالىق القانىڭ قۇجاتتارىندا بولعانى دا داۋسىز.
«قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. بۇعان دەيىن قازاق ءومىرىنىڭ وتكەن زاماندا قانداي اۋىر دا ازاپتى بولعانىن, حالىقتىڭ تۇرمىسى جوقتىق پەن تارلىقتا وتكەنىن فيلم جاساۋدى قولعا العان سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان توپ جاقسى ءبىلدى. سونىمەن قاتار ەپوپەيادا جىر بولىپ ايتىلاتىن قۋانىشتى تويلار (ارينە, ازالى استار دا بولدى), نەبىر عاجاپ سالتاناتتى كەشتەر – وسىنىڭ ءبارى فيلم وقيعاسىنىڭ ءوربيتىن ورتاسى, ءبارىن ەكراندا كورسەتۋ كەرەك. سىرلىباي مەن بازاربايدىڭ اسەمدىككە بولەنگەن باي اۋىلدارى, حالىقتىڭ ءسان-سالتاناتقا نەگىزدەلگەن ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرى ءتورت, التى قاناتتان باستاپ جيىرما ءتورت قاناتقا دەيىن بوي تۇزەيتىن اق شاڭقان ساۋلەتتى كيىز ۇيلەر. اسىل تاستى اشەكەيلەر, وقالى ءساندى كيىمدەر, ات ابزەلدەرى – كۇمىس ەرتوقىمدار, التىن القالار, قىمبات اڭ تەرىلەرىنەن تىگىلگەن كيىمدەر حالىقتىڭ تۇرمىستا قولدانعان بۇيىمدارى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ انا شەتى مەن مىنا شەتىن جاقىنداستىرعان, جاۋمەن ايقاسقاندا جانىڭ ساقتاعان ەر جىگىتتىڭ قاناتى – قازاقتىڭ قازاناتى. قازاق ساحاراسىنىڭ كوركەم تابيعاتى – كۇمىس كولدەرى, مۇنارلى تاۋلارى, گۇل جايناعان كەڭ دالاسى, قارا ورماندارى ءبارى-ءبارى بۇل فيلمدە ورنىن تابۋى كەرەك. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ, ازىرلەپ, دايىنداۋ قاجەت بولعان. وسىنىڭ ءبارىن رەجيسسەر سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان ءتۇسىرۋ توبى ىسكە اسىردى. جارتى عاسىر الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنداعى «قىز جىبەك» ءفيلمى حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى مەن رۋحاني قۇندىلىعىنا اينالدى. كەيىن سىنشىلار, ونەر زەرتتەۋشىلەرى بۇل ءفيلمدى «قازاق تىرشىلىك-تۇرمىسىنىڭ كينوەنتسيكلوپەدياسى, قازاق حالقىنىڭ كينو تولقۇجاتى» دەپ تە اتادى (ك.سمايىلوۆ).
فيلمدە قىز جىبەك بولىپ ويناعان اكتريسا مەرۋەرت وتەكەشەۆانىڭ بۇكىل قازاقستاننىڭ سۇلۋ قىزدارىنىڭ ىشىنەن قالاي ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, رولگە قالاي بەكىتىلگەنى تۋرالى تالاي اڭىزدى ەستىدىك. ول تۋرالى كامال سمايىلوۆ اعامىزدىڭ جازىپ كەتكەن ەستەلىگىنەن تاعى ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «اكتەرلەردى ىرىكتەيتىن ءسات تە كەلىپ جەتتى. ەڭ الدىمەن, ارينە, جىبەكتى دۇرىس, ءدال تاڭداپ-تاۋىپ الۋ قاجەت. بىراق الىستان ىزدەپ جۇرگەن جىبەك ستۋديانىڭ ءدال قاسىنان, الماتىدان تابىلدى. ءبىر كۇنى رەجيسسەر ماعاۋينا عازەل مەرۋەرت وتەكەشەۆانى الىپ كەلدى. ول الماتىنىڭ №66 مەكتەبىندە, 10 سىنىپتا وقيدى ەكەن. «كەلبەتتى, اققۇبا, جۇقا ءوڭدى, كوزى قارا, ءسۇمبىل شاشتى – قالاي قاراسا دا ەكراندا وتە سۇيكىمدى كورىنەدى. ءارى جاس, سوندىقتان دا وتە ۇياڭ, قىسىلىپ وينايدى. وسى جاعى الاڭداتادى. ەرتەڭ درامالىق, تراگەديالىق ساتتەردە ءوزىن-ءوزى كورسەتە الا ما؟ ەرتەڭ «جەڭدىك» دەگەن حاباردى ەستىگەندە «سۇيىنشىلەپ, ات ۇستىندە ەكى قولىن ەكى جاققا جايىپ جىبەرىپ, اققۋداي قانات جايا ۇشاتىن جىبەكتى كورسەتە الا ما؟» دەپ عابيت ماحمۇد ۇلى ورىندى سۇراق قويدى. «قازىر ات تا ولاي زۋلاي المايدى. بىراق كينو ءتۇسىرۋ باستالعانعا دەيىن ۇيرەتەمىز, جاتتىقتىرامىز. وعان ىنتاسى دا, ىڭعايى دا بار», دەدى سۇلتان. اقىرى سۇلتان دەگەنىنە جەتتى. مەرۋەرت جىبەك رولىنە بەكىتىلدى». ءدال سولاي تولەگەن رولىنە قۇمان تاستامبەكوۆ تاڭدالدى.
راس, سۇلتان اعا دەگەنىنە جەتتى. قازاق اكتەرلەرىنىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرىن جينادى: بەكەجان – ءاسانالى ءاشىموۆ, شەگە – ءانۋار مولدابەكوۆ, كەربەز –فاريدا ءشارىپوۆا, قارشىعا – ىدىرىس نوعايباەۆ, بازارباي – كاۋكەن كەنجەتاەۆ, قامقا – ءسابيرا مايقانوۆا. ءبارى دە وتە دارىندى, بەتكەۇستار اكتەرلەر. ايتا كەتۋ كەرەك, ءتۇسىرۋ توبىنىڭ قۇرامى دا وتە بەلگىلى سۋرەتكەرلەردەن قۇرالعان-دى: وپەراتورى – اسحات اشراپوۆ, باس سۋرەتشى – گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا, كومپوزيتورى ءارى ديريجەرى – نۇرعيسا تىلەنديەۆ, رەداكتورى – اسقار سۇلەيمەنوۆ.
ۋاقىت وتە كەلە بۇل جۇمىستىڭ ءبىز, بۇگىنگى كينوگەرلەر ءۇشىن ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى. ءالى دە شىعارماشىلىق جانە وندىرىستىك جاعىنان ارنايى كينوتانۋ ەڭبەكتەرى جازىلاتىنى انىق. ارينە, بەلگىلى سەبەپتەرمەن بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق ءفيلمى بولعاندىقتان, الەمدىك فەستيۆالدار مەن بايقاۋلارعا كەڭەس وداعى كەزىندە قاتىسا الماعانىن, ال قازىر ۋاقىت ءوتىپ كەتتى – كەش, قانداي جۇلدەلەر مەن اتاقتاردان تىسقارى قالعانىن وكىنىشپەن سەزىنەمىز. بىراق قايتالاپ ايتساق تا «قىز جىبەك» – قازاق كينو ونەرىنىڭ ەڭ عاجاپ ۇلگىلەرىنىڭ بىرەگەيى. سەبەبى ول ءوزىنىڭ حالىقتىق فيلم ەكەنىن, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءفيلمى ەكەنىن جارتى عاسىردان بەرى دالەلدەپ كەلەدى, ءالى دە سول قۇرمەتىنەن ايىرىلمايدى دەپ سەنەمىز. فيلممەن بىرگە ونى ومىرگە كەلتىرگەن كينو ونەرىنىڭ حاس شەبەرى سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان ءتۇسىرۋ توبى مەن جىبەك – مەرۋەرت وتەكەشەۆانىڭ, تولەگەن – قۇمان تاستامبەكوۆتىڭ, بەكەجان – ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ, تاعى باسقا شەبەرلەردىڭ ەسىمدەرى قازاق كينو تاريحىنان التىن ارىپپەن جازىلدى.
قازاق كينو ونەرىنىڭ وسى ءبىر كەزەڭى (1964-1971 جىلدارى) ايرىقشا اتاپ ءوتۋدى تالاپ ەتەدى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ وسى جىلداردا شىققان تۋىندىلاردىڭ ىشىندە «تۇلپاردىڭ ءىزى», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قيلى زامان», «ارتىمىزدا موسكۆا», «اتامەكەن», «مانشۇك تۋرالى ءان», «تاقيالى پەرىشتە», «اتاماننىڭ اقىرى» جانە تاعى باسقا كينوەكران ۇلگىلەرىنىڭ بولۋى تاريحي زاڭدىلىق. سەبەبى كينو سالاسىنا جان-تانىمەن بەرىلىپ جۇمىس ىستەگەندەردىڭ قاتارىندا عابيت مۇسىرەپوۆ, شاكەن ايمانوۆ, كامال سمايىلوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, اكىم ءاشىموۆ (تارازي), ءماجيت بەگالين, ابدوللا قارساقباەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, تەلمان جانۇزاقوۆ, ولگا بوندارەنكو جانە كينورەجيسسەر سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى.
سلامبەك تاۋەكەل,
كينورەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
