وففشوردان ورالعان قارجى مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىن ساۋىقتىرا الا ما؟

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ وتكەن جىلى جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە 30 جىلدا شەتەلگە كەتكەن قاراجاتتى قايتارۋدىڭ بىرنەشە ءتاسىلى قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتىپ بەرگەن. قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيالار 30 جىل بۇرىن كەلە باستاعانىن, وسى كەزگە دەيىن 400 ميلليارد دوللاردان استام اقشا قۇيىلعانىن ايتقان مينيستر سىرتقا كەتكەن اقشانى دا وسىلاي ەسەپتەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن. «وسى ۋاقىت ارالىعىندا 100 ميلليارد دوللاردان كوپ اقشا كەتتى دەۋگە بولادى. شەتەلگە شىعارىلعان اقشانى قايتارۋدىڭ سالىقتىق جانە سالىقتىق ەمەس دەگەن سەكىلدى بىرنەشە ءتاسىلى بار. ماسەلەن, ءبىز قازىر وسىنداي جاعداي قايتالانباسىن دەپ ءتۇرلى سالىقتىق كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرمىز. بۇدان بىلاي, ادامداردىڭ اقشانى سىرتقا شىعارۋى قيىندايدى. وعان قوسا, ينۆەستورلارعا وسى ۋاقىتقا دەيىن بەرىلگەن ديۆيدەندتەرگە قاتىستى جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستايمىز», دەدى الىبەك قۋانتىروۆ.

سەڭ قوزعالدى. انىعى, شەتەلگە زاڭسىز كەتكەن قارجى از ەمەس ەكەنى ايقىندالىپ قالدى. ساراپ­شى­لار­دىڭ سوزىنە دەن قويساق, «كەرى قايتارىلىپ جاتقان قارجى قايدا جۇمسالادى» دەگەن ساۋالعا تولىققاندى جاۋاپ جوق. ساۋال كوپ. پىكىرلەر دە ءارتۇرلى.

سامميت سپيكەرى – «راكۋرس» ەكونوميكالىق-ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى وراز جان­دو­سوۆ­تىڭ سوزىمەن ايتقاندا, سىرتقا كەتكەن قار­جىنى ينۆەستوردى شوشىتىپ الماي, قايتارۋدىڭ تەتىگىن قاراستىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن مەملەكەت بۇل قار­جىنى اشىق جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى جەكە سەك­تور­عا قايتارۋعا نيەتتى ەكەنىن دەرەۋ كورسەتۋى كەرەك. مەملەكەت ۇستانىمى ارقىلى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ساۋىقتىرۋعا بولادى.

وراز جاندوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت بۇل قادامعا دايىندىقپەن كەلدى. بارلىق ارەكەت كەزەڭ-كەزەڭمەن ءجۇرىپ جاتىر. باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ت.تاشىمباەۆ باستاعان قازاقستان دەلەگاتسياسى اقش-قا بارىپ, اقش ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن, فتب جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. اقش ادىلەت دە­پارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى قىلمىستىق اكتيۆتەردى ىزدەۋگە جانە زاڭسىز شى­عا­رىلعان اقشالاردى اقش-تان قازاقستانعا قاي­تا­رۋعا قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەدى. وتكەن جىلى سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ماقسات رامانقۇلوۆ قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنە وسى ماسەلە بويىنشا جولداعان ساۋالىندا دەپۋتاتتار 10 جىل بويى «پاناما ءتىزىمى», «پاراديس دوسە» سياقتى شۆەيتساريا بانكتەرىندەگى قازاقستاندىق ەسەپشوتتارعا قاتىستى بىرنەشە رەت سۇراق قويدى. Tax Justice Network حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتىن دەرەككوز رەتىندە العا تارتىپ, سوڭعى 25 جىلدا ەلىمىزدەن شەتەلدىك وففشورلارعا شامامەن 140-160 ملرد دوللار شىعارىلعانىن اشىپ ايتتى. بۇل بۇكىل ەلدىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى مەن ونىڭ سىرتقى قارىزىنا تەڭ قارجى.

ال ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سوڭعى 5 جىلدا شەتەلگە كاپيتالدى زاڭسىز شىعارۋ فاكتىلەرى بويىنشا 200-دەن استام ءىس قوزعاعان دەگەن مالىمەت بار. الايدا بۇل جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەلەرى كۇڭگىرت. شەتەلگە ناقتى قانشا قاراجات شىعارىلعانى, ونىڭ ارتىندا كىمدەردىڭ تۇرعانى تۋرالى رەسمي اقپارات جاريالانعان جوق. شەتكە كەتكەن قارجىنى قايتارۋ تاقىرىبى قازاقستان ءۇشىن دە, بارلىق پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار ءۇشىن وتە وزەكتى. وراز جاندوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەگە ءبىر رەتتىك دەپ قاراۋعا بولمايدى. قارجىنى قايتارماستان بۇرىن ىشكى نارىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق جاعدايىن ساۋىقتىرۋ كەرەك.

قوعام كىمدەردىڭ قارجىسىن ءبىرىنشى كەزەكتە قايتارۋ قاجەتتىگىن ءبىلىپ-سەزىپ وتىر. وراز جان­دوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر اكتيۆتەر قايتا­رى­لاتىن بولسا, ونى زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن پروتسەدۋرالار بويىنشا, ناقتى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اشىق تۇردە جانە ۇكىمەتتىك كوميسسيادا قارالعان بارلىق ماتەريالداردى قۇپيا ۇستاماي, جاريا تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك. «ەگەر ەسكى قازاقستاندا مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە زاڭدار بۇزىلعان بولسا, وندا قارجىنى قايتارۋعا مۇمكىندىك بار شىعار. مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, بۇل ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى», دەيدى و. جاندوسوۆ.

ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ەلگە قايتقان قارجىنىڭ قايدا جۇمسالاتىنى تۋرالى ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى قازىر كۇڭگىرتتەۋ بولىپ تۇر. ەلگە قايتقان قار­جىنى ۇكىمەت مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە ەمەس, ونى اشىق جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى جەكە سەكتورعا قايتارۋعا نيەتتى ەكەنىن دەرەۋ كورسەتسە عانا قاي­تارىلعان قارجى بەرەكەلى بولادى. بارىنشا اشىق جۇر­گىزىلگەن ساياسات قانا ينۆەستيتسيالىق كلي­مات­قا وڭ اسەر ەتە الادى. سىرتقا كەتكەن قارجى ارقىلى ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايدى ساۋىقتىرىپ الامىز دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بولمايدى.

 وسى تاقىرىپقا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن حالىق بانكىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ءۇمىت شاياحمەتوۆا دا قايتارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ماسەلەسىنە «وتە مۇقيات قاراۋ كەرەك» ەكەنىنە «ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن بۇزۋدىڭ قاجەتى جوق» ەكەنىنە نازار اۋداردى. «وسىدان 15-20 جىل بۇرىن قولدانىستا بولعان زاڭنامالىق اكتىلەردى رەتروسپەكتيۆتى تۇردە قايتا قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنداي جاعدايدا جەرگىلىكتى ينۆەستورلار مەن كومپانيانىڭ قۇرىلتايشىلارى بيزنەسىنىڭ وبەكتيۆتى باعالاناتىنىنا كۇماندانۋى مۇمكىن. بۇل كەلگەن كاپيتالدىڭ كەرى كەتۋىنە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەلدەگى كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋىنە الىپ كەلەدى. ءبىز الداعى ەكى-ءۇش جىلدا ەكونوميكامىزدىڭ قالاي داميتىنىن بولجاي المايمىز. سول سەبەپتى ءاربىر ينۆەستور قارجىسىنىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ قايتارىمىنا الاڭدايدى. «قازاقستان حالقىنا» قورىنا وتكەن جىلى 130 ملرد تەڭگە ءتۇستى. «بۇل قارجى قاي سالاعا سالىندى» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى ماڭىزدى», دەيدى ءۇ.شاياحمەتوۆا.

الماتى