زيارات ءتۋريزمى تۇركىستاننان باستالادى

مۇنىڭ ءبىر سەبەبىن قىسقارتۋ­عا ءجيى ۇشىرايتىن وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ ءتيىس­تى دەڭگەيدە جۇمىستى ۇيلەستىرە الماي وتىرعاندىعىمەن دە بايلا­نىس­­تىرۋعا بولار. باسقارما بۇعان دە­يىن تالاي مارتە رەت قۇرىلىپ, تا­لاي رەت باسقا مەكەمەلەرگە قوسىل­دى. ول بىردە سپورت, ەندى بىر­دە كاسىپكەرلىك, مادەنيەت باس­قار­ما­لارىنىڭ قۇرامىنا كىردى. تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى اتانعان تۇركىستاندى ءتۋريزمنىڭ مەككەسىنە اينالدىرامىز دەپ جا­تقان تۇستا باسقارمانىڭ دەر­بەس­تىگىنەن ايىرىلۋى نەنى بىلدى­رەدى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن تۋريزم سالاسىنداعى كۇتىلگەن ناتي­جە­لەردىڭ بولماۋى سەبەبىنەن بە؟ ميللياردتاعان تەڭگە جۇمسالعان «كەرۋەن ساراي», باسقا دا نىساندار, ورتا­لىقتار, قوناقۇيلەر, مەيرامحانالار, فورۋمدار مەن جيىن­دار تۇركىستاننىڭ تۋريستىك تار­تىمدىلىعىنا جوعارى دەڭگەيدە اسەر ەتپەگەن سياقتى.

دەسەك تە, تاريحي تۋريزم وشاق­تارى كوپ تۇركىستان وبلىسىندا تابيعاتى اسەم, شەجىرەلى مەكەندەر دە جەتەرلىك. يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, كونە وتىرار, ساۋران قالاشىقتارى, وتى­رار اۋدانىنداعى ارىستان باب كەسەنەسى, بايدىبەك اۋدانىنداعى دومالاق انا كەسەنەسى مەن اقمەشىت ۇڭگىرى, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ قايتالانباس اسەم تابيعاتى, اقسۋ-جاباعىلى, قاراتاۋ قورىقتارى, ساي­رام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى, قازىعۇرت تاۋى, اقبۋرا بۇ­لاعى, قىرىق شىلتەن جىراسى, ماشات شات­قالى ەل تۇرعىندارىن جانە شەتەلدىك تۋريس­تەردى قىزىقتىرىپ, ساياحات جاساۋلارىنا نە­گىز بولىپ جاتىر. ارينە, وڭىرگە كەلۋ­شى­لەر اتتىڭ باسىن اۋەلى تۇركىستانعا بۇرادى.

كيەلى شاھار وڭىرلىك جانە حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن زور الەۋەتكە يە. وسى ورايدا قا­لادا تۋريس­تىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا, سونىڭ ىشىندە قوناقۇيلەر مەن تۋريستىك كەشەندەر سالۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 14-سامميتىندە قازاقستان تۋريستىك سالانىڭ ۇلەسىن 2025 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 8 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن كۇللى تۇركى الەمى ءۇشىن قاسيەتتى سانا­لاتىن تۇركىستان قالاسىن بەلسەندى دامىتىپ جاتىرمىز. تەك 2020 جىلدىڭ وزىن­دە قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىنا, تۇركىستاننىڭ ءتۋريزمى مەن لوگيستيكاسىنا قۇيىلعان ىشكى ينۆەستيتسيا شامامەن 1 ملرد دوللاردى قۇرادى. تۇركىستان قازاقستاننىڭ توپ-10 تۋريس­تىك باعىتىنا كىردى. بۇل سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ ينۆەس­تورلارى مەن تۋريس­تەرى ءۇشىن تارتىمدى ءوڭىر بولماق», دەدى پرەزيدەنت.

تۇركىستان قالاسىندا ءتۋريزمدى دا­مىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان قالالىق ماقساتتى باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. وسى جىلدارى تۋريزم سالاسىنا تارتىلاتىن جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى 20700,0 ملن تەڭگە بولىپ, بىرقاتار جوبانى جۇ­زە­گە اسىرۋ كوزدەلگەن. مىسالى, 2023 جىلى قۇنى 4000,0 ملن تەڭگە بولاتىن 2 نى­سان سالىنباق.

قالاعا كەلۋشىلەر سانى دا ارتا تۇ­سۋدە. كەيىنگى 3 جىلدا تۋريستەر سانى 25%-عا ارتقان. بىلتىر 1 كۇندىك كەلۋشى جانە تۋريستەر سانى 1451,5 مىڭ ادام بولىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2,4%-عا ارتتى. ىشكى تۋريس­تەردىڭ سانى 43,3%-عا, ورنالاستىرۋ ورىندارى 31,1%-عا, نومىرلەر سانى 42,8%-عا, توسەك-ورىن سانى 34,1%-عا ۇلعاي­دى. سونداي-اق وت­كەن جىلدىڭ ءىىى توقسانى بويىنشا ورنا­لاستىرۋ ورىندارىنان كورسەتىلگەن قىز­مەت كولەمى 2,134 ملرد تەڭگە بولىپ, ءوسىم 145,6%-دى قۇراپ وتىر. وبلىس ورتالىعى بول­عالى قالادا مادەني-رۋحاني, رەكرەا­تسيالىق ورتالىقتار, پاركتەر سالىنىپ جاتىر. تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاي­تا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تۇراقتى تۇردە جۇر­گىزىلۋدە. مىسالى, 2021-2022 جىلدارى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ كۇمبەزى, «سۇل­تان بەگىم» كەسەنەسىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى بولىكتەرى, «جۇما» مەشىتى تۋريستىك نىساندارىنا رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. بيىل جوسپار بويىنشا ورتاعاسىرلىق «جەتى اتا» كوشەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالادى. تۋريستەردىڭ كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ جاتقان تۇركىستان قالاسىنىڭ اۋەجايى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جوبالانعان. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ 13 قالاسىنان بولەك ىستانبۇل باعىتىندا تۇراقتى رەيس­تەر قويىلعان. ونىڭ ىشىندە 11 قالاعا سۋبسيديالانعان رەيستەر اشىلعان. قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا 5 اۆتوۆوكزال قىزمەت كورسەتەدى. تۋريستىك ورىن­دارعا اپاراتىن بارلىق اۆتومو­بيل جولدارى كۇردەلى جوندەۋدەن وت­كى­زىلىپ, ارنايى اۆتوتۇراقتارمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. تەمىر جول كولىگىن دامىتۋ ماقساتىندا 2024-2026 جىلدارعا تاشكەنت – شىم­كەنت – تۇركىستان باعىتىندا جوعارى جىل­دامدىقتى تەمىرجول جوباسىن ىس­كە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. قالادا ەم­دىك, وقيعالى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا ۇيىمداستىرىلماق. تۇر­كىستان قالاسىنىڭ ءشاۋىلدىر تاسجو­لى­نىڭ بويىندا مينەرالدى سۋ كوزى ور­نا­لاسقان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 1 300 مەتر تەرەڭدىكتەگى سۋدىڭ قاسيەتتەرى «ەسسەنتۋكي», «ترۋسكاۆەتس», «ۆىتاۋتاس» ساناتوريلەرىنىڭ جانە ۋدمۋرتياداعى نوۆويجەۆسك مينەرالدى بۇلاقتارىنىڭ سۋلارىمەن بىردەي. بەيرەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك, قالاعا كۇنىنە 10 مىڭعا تارتا ادام كەلىپ-كەتەدى ەكەن.

«ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ سىرتقى تۋريزممەن قاتار ءجۇرۋى ماڭىزدى. ول تەك بۇقا­لانىڭ سىرتقى كورىنىسىمەن عانا ەمەس, ەل تاريحىمەن تانىسۋعا, بىلۋگە جول اشادى. مۇنى قالا حالقىنىڭ مادە­نيەتى مەن ەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. سەبەبى قالانى تاماشالاۋ كەزىندە تاسىمالداۋشى تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى, ساۋدا جاساۋشىلاردىڭ, قوناقۇي قىزمەتىنە سۇرانىس ارتادى. قالا ءتۋريزمىنىڭ دامۋى جاڭاشا تىنىس الىپ, دامىتۋ باعىتىندا اتقارىلار شارۋالار ءالى كوپ», دەيدى تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆ.

تۋريزم سالاسىنداعى كادرلاردى دايار­لاۋ دا جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. مىسالى, 2020 جىلى اشىل­عان حالىق­ارالىق تۋريزم جانە مەي­ماندوستىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە 1 810 ستۋدەنت ءتالىم الىپ, بىلىكتىلىگىن شىڭ­داۋدا. سونداي-اق قالادا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە 200-گە جۋىق جانە تۇركىستان جوعارى كوپسالالى, قولونەر كوللەدجىندە تۋريزم سالاسىندا 100-گە تارتا كادر دايارلايدى. بىلتىر نۇس­قاۋشى-اۋدارماشى كۋرسى ارقىلى 32 گيد ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تۋريستىك-ەكس­­كۋرسيالىق ۇيىمداردا قىزمەت كور­سەتىپ جاتىر. تۋريستەردى تارتۋ, كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋ عانا ەمەس, مادەني مۇ­رانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا قالادا قولونەرشىلەر شەبەرحاناسى بار كەشەن سالىنباق. قول­ونەرشىلەر قالاشىعىنىڭ جالپى اۋماعى – 9 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى شاھاردىڭ ورتا­لىعىندا ورنالاساتىن جاڭا قالاشىقتىڭ جوباسى ەرەكشە. الداعى ۋاقىتتا وڭىردە قولونەرشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن اشۋ, ءتۋريزمدى دامىتۋ كوزدەلۋدە. سونداي-اق 2023 جىلى «ساۋران», «گاۋ­حار-انا» جانە «ورداب­اسى» ۆيزيت-ور­تالىقتارىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

تۇركىستان وبلىسى اۋماعىندا 1 754 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى, ونىڭ ىشىندە 1 حالىقارالىق ماڭىزى بار نىسان, 31 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار, 421 جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىش بار. سونداي-اق وڭىردە 225 ورنالاستىرۋ ورىندارى جانە 68 ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا 4 ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي وبەكت – يۋنەسكو بيوسفەرالىق وبەك­تىلەرىنىڭ تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن «اق­سۋ-جاباعىلى» جانە «قاراتاۋ» قو­رىقتارى, سونداي-اق «سايرام-وگەم» ۇلتتىق تابيعي پاركى جانە «سىرداريا – تۇركىستان» وڭىرلىك تابيعي پاركى ور­نالاسقان. وتكەن جىلى ءبىر كۇندە «ازى­رەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە – 805 383, «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۇراجايىنا 420 064 ادام كەلگەن. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق­تارعا كەلۋشىلەر سانى 74 970 ادامعا جەتتى.

بىلتىر جالپى سوماسى 22,86 ملرد تەڭگەگە 19 تۋريستىك نىسان سالىنىپ, پاي­دالانۋعا بەرىلدى. «وتى­رار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق مۋزەي-قورى­عىنىڭ ديرەك­تورى جانگەلدى ماحا­شوۆتىڭ مالى­مەتىنشە, ارىستان باب كەسەنەسىنە جىلىنا 350 مىڭنان اسا ادام كەلەدى ەكەن.

«وسى كورسەتكىش 1 ميلليونعا جەتسە, بىزگە سەرۆيستىك قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەتىن قانشاما جۇمىس ورىندارى قاجەت بولادى. بۇل دەگەنىمىز – ارىس­تان باب كەسەنەسىنە ءبىر كۇندە 3 مىڭ­نان اسا ادام كەلسە, ولارعا جاتىن ورىنعا, ىشەر اس پەن سۋسىنعا, كادەسىي ونىمدەرى مەن قولونەر بۇيىمدارىنا سۇرانىس ارتادى. وسىنداي سۇرانىس پايدا بولعان جەردە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. سونىمەن قاتار وتىرار ولكەسىندە اگروتۋريزمدى, سەلفيتۋريزمدى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن, سۋ ءتۋريزمىن, گاسترونوميالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. ولكەدە وسى اتالعان تۋريزم سالالارىن دامىتۋدى قول­عا الىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنسە, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتەر ەدى», دەيدى ج.ماحاشوۆ.

ءيا, زيارات ءتۋريزمى كوپتەگەن مۇسىل­مان ەلدە جاقسى دامىعان. قاجىلىققا با­رۋدىڭ ءوزى – زيارات ءتۋريزمىنىڭ ءبىر ءتۇرى. مۇسىلمان ەلدەرىندەگى زيارات ءتۋريزمى – مەملەكەتتىڭ جانە ءدىني باسقارمالاردىڭ تىكەلەي قامقورلىعىندا. قازىرگى تاڭدا ءمىناجات ەتۋدى دامىتۋ قۇرالى رەتىندە ءدىني تۋريزمگە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. بۇل ورايدا تەولوگ ماماندار تۇركىستان وبلىسى كولەمىندە زيارات ەتۋ ورىندارىندا ينتەرنەت جانە بايلانىس ناشار, شەتەلدىك تۋريستەر كەيدە سول زيارات ورنىنان سۋرەت, ۆيدەو, ەستەلىك, سالەمدەمە جول­داۋعا مۇمكىندىك تاپپاي جاتاتىنىن ايتادى. زيارات, تاريحي-مادەني ورىنداردىڭ ەلەكتروندى نۇسقادا گيد انىقتاماسى جاسالعانىن قالايتىندار دا از ەمەس. اتالعان قۇرىلعى قازىرگى تاڭ­دا تەك ق.ا.ياساۋي جانە ارىستان باب كەسەنەلەرىندە عانا قولجەتىمدى ەكەن. سونداي-اق كەسەنە, قابىر, كيەلى ورىن­­دار­داعى شىراقشى, گيد قىزمەتى وكىل­دەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن, تۋريزم, زيارات مادە­نيەتىن قالىپتاستىراتىن سەمينارلار ۇيىم­داستىرۋ ارقىلى ساپانى ارتتىرۋ قاجەت.

زيارات ەتۋ ماقساتىندا وڭىرگە كەلۋ­شىلەر كوپ, دەگەنمەن تاماشا تابيعات اياسىندا دەمالۋدى قالايتىندار دا از ەمەس. مىسالى, تابيعاتى ەرەكشە تولەبي اۋدانىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا شاڭعى بازاسى, 4 ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ورنى, 71 دەمالىس ايماعى جۇمىس ىستەۋدە. اۋدانعا 34 552 دەمالۋ­شى كەلىپ, جالپى 662 ملن 416,0 مىڭ تەڭگەگە قىزمەت كورسەتىلدى. دەمالىس ورىندارى نەگىزىنەن جىل مەزگىلدەرىنە وراي, تىنىعۋشىلارعا تاۋدا تىنىعۋ, اتتا سەرۋەندەۋ, شاڭعى تەبۋ, سىرعاناۋ سەكىلدى قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنادى. تاۋدىڭ اسەمدىگىن تاماشالاپ, تازا اۋامەن تىنىستاپ, شاڭعى تەبۋدى قا­لاي­تىندارعا «تاۋ سامالى» دەمالىس ايماعىنىڭ «الاتاۋ» تاۋ شاڭعى بازاسى قىزمەت كورسەتەدى. ال دەمالىپ قانا قويماي, دەنساۋلىعىن تۇزەيتىندەر «بىركولىك» ساناتورياسىنا, ساۋمالمەن ەمدەلۋشىلەر ارنايى «ديحان تاۋ» ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنا بارادى. تاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ ماقساتىندا «قاسقاسۋ تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق كەشەنىنىڭ» قۇ­رىلىسى جۇرگىزىلىپ جاىر. كەشەن ىسكە قوسىلعان كەزدە اۋدان اۋماعىنان ەكىنشى شىمبۇلاق ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. ايتا كەتەلىك, تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019-2022 جىلدارى وبلىستىڭ تۋريستىك سالاسىنا ينۆەستيتسيا 324 ملرد تەڭگە بولعان, ونىڭ 78 ملرد تەڭگەسى – مەملەكەتتىك.

تۇركىستان وبلىسى