توپىراقتان ءومىر ءيىسى شىعادى

پايدالى قازبالاردى اشىق ادىسپەن ءوندىرۋ توپىراق جابىندىسىنا جانە قورشاعان ورتاعا ورنى تولماس زالال كەلتىرەدى. مۇنداي ءادىستىڭ سالدارىنان پايدا بولعان كارەرلەر مەن ۇيىندىلەر ەروزيا ۇردىستەرىنىڭ ورتالىعىنا اينالىپ وتىر. قورشاعان ورتاعا اۋىر مەتالدار مەن باسقا دا لاس­تاۋشى دۇنيەلەردى شىعارۋ ار­قىلى كەن بايىتۋ فابريكالارى مەن زاۋىتتارىنىڭ ماڭىنداعى توپىراق جابىندىسى ەروزياعا ۇشىرايدى. اۋىر مەتالدار توپىراققا شوگەدى دە, وسىمدىك جامىلعىسىنا زيانىن تيگىزەدى. كەي جاعدايدا وسىمدىكتەردى جويىپ, ەروزيانىڭ ەتەك الۋىنا جول اشادى. مۇنىڭ سوڭى ءتۇرلى اپات­تىق جاعدايعا اكەلىپ سوعادى. سون­دىقتان بۇل ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. كوپتەگەن ەلدە تەحنوگەندىك-ب ۇلىنگەن, لاستانعان جەرلەر قالپىنا كەلتىرىلەدى.

قاراتاۋعا جاقىن جامبىل جانە ءىشىنارا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا فوسفوريت كەن ورىندارى شوعىرلانعان. قازاقستان الەمدىك فوسفور قورىنىڭ 90 پايىزىنا يە الەمدەگى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. قاراتاۋدىڭ 12 كەن ورنىنىڭ ىشىندە ەڭ ىرىلەرى – جاڭاتاس, كوكجون, كوكسۋ, شۇلاق­تاۋ جانە اقساي. قاراتاۋ فوسفوريت كەن ورىندارى نەگىزىندە قا­زاق­ستاندا فوسفور ونەركاسىبى قۇرىلدى. ول رەسپۋبليكامىزدا حيميا ونەركاسىبىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى جانە قاراتاۋ-جامبىل اۋماقتىق-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. كەشەننىڭ قۇرامىنا «قاراتاۋ» جانە «حيمپروم» فوس­فوريت ءوندىرۋ جانە قايتا وڭ­دەۋ وندىرىستىك بىرلەستىكتەرى, جام­بىل سۋپەرفوسفات جانە جاڭا جام­بىل فوسفور زاۋىتتارى, وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «فوسفور» وندىرىستىك بىرلەستىگى كىرە­دى. ەلدەگى توپىراق توڭىرە­گىن­دەگى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدە ءار ايماقتىڭ تابيعات زاڭدىلىقتارىن جانە تابيعي-كلي­ماتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتى­رىپ ازىرلەنگەن ءارى عىلىمي تۇر­عىدان نەگىزدەلگەن ادىستەر كەرەك.

قازاقستاننىڭ جەر قورى 261 173,8 مىڭ گەكتار. رەسپۋب­لي­كادا ب ۇلىنگەن جەرلەردىڭ جالپى اۋدانى 184 693,0, قاز­بالانعان جەرلەر 51 912,5, قالپىنا كەلتىرىلگەن جەرلەر 2 923,5 گەكتاردى قۇرايدى. قازىرگى كۇنى جام­بىل وبلىسى اۋماعىندا 67 ملن توننادان استام ونەركاسىپتىك قالدىق جينالعان. ونىڭ ىشىندە راديواكتيۆتى قالدىقتار 33,1 ملن توننا, حيميالىق ۋىتتى قال­دىقتار 14,1 ملن توننا, تاۋ-كەن ونەركاسىپتىك قالدىقتار 14 ملن توننا, شلامدى قالدىقتار 1 ملن توننانى قۇراپ, وبلىستاعى جەر كولەمىنىڭ 3,3 مىڭ گەكتارىن الىپ جاتىر. وبلىس بويىنشا 6 388 گەكتاردان استام جەر ب ۇلىنگەن جەرلەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ولاردىڭ 2 008 گەكتاردان استامى قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن.

وكىنىشتىسى, 1996 جىلدان باستاپ جامبىل وبلىسىندا ب ۇلىنگەن جەرلەر قالپىنا كەل­تىرىلمەگەن. وڭىردەگى مۇنداي جەرلەردىڭ كولەمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. ورتا ەسەپپەن ءبىر جىلدا وڭىردەگى جەر كو­لەمىنىڭ 0,004 پايىزى ب ۇلىنەدى. ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا كودەكسىندە پايدالى قازبالاردى يگەرۋ كەزىندە ب ۇلىنگەن جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جەردى پايدالانۋشى مىندەتتى ەكەنى, سونداي-اق بەتكى قاباتىنان قازىپ الىنعان قۇنارلى توپىراقتى ساقتاۋ, ونى دۇرىس پايدالانۋ جانە جەردى قورعاۋ مەملەكەتتىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىندا بولاتىنى جازىلعان. الايدا قازىرگى كەزدە تاۋ-كەن جۇمىستارى بارىسىندا جەر استىنداعى قازبا بايلىقتى يگەرۋشىلەر كەن ورىندارىنداعى ب ۇلىنگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرمەيدى. سالدارىنان ب ۇلىنگەن جەرلەردىڭ اۋماعى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.

ءشول جانە شولەيتتى ايماق­تارداعى اشىق تاۋ-كەن جۇمىس­تا­رىنىڭ ارەكەتىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. كوكجون فوسفوريت كەن ورىندارى تابيعي كليماتتىق جاع­دايى قاتال شولەيتتى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, ب ۇلىنگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تەوريالىق مىندەتتەرى تۋرالى ماسەلە العاش رەت كۇن تارتىبىنە قو­يىلىپ وتىر. اتقارىلعان جۇ­مىستار العاش رەت شولەيتتى جاع­دايدا مۇنداي جۇمىستاردى عى­لى­مي نەگىزدەۋگە جانە اۋماقتاردى ءتيىمدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءىس-شارا ۇسىنۋعا جاعداي جاسايدى. 2009 جىلدان باستاپ ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى توپىراق ەكولوگياسى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور فاريدا قوزىباەۆا­نىڭ جەتەك­شىلىگىمەن قاراتاۋ فوسفو­ريت كەن ورنىنىڭ تەحنوگەندىك ب ۇلىن­گەن جەرلەرى عىلىمي زەرتتەلىپ كەلەدى. ينس­تيتۋتتىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ با­سىم باعىتى – توپىراق پەن توپى­راق جامىلعىسىنىڭ جاع­دا­يىن با­عا­­لاۋدىڭ عىلىمي نەگىز­دەرى; انترو­­پوگەندىك جۇكتەمە جاع­داي­لا­رىن­دا ولاردىڭ قالىپتاسۋ زاڭدى­لىق­تارى; توپىراق رەسۋرستارىن ءتيىم­دى پايدالانۋ جانە بيولو­گيا­لىق ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ; توپى­راق ۇردىس­تەرىن باسقارۋ نەگى­زىندە توپى­راق قۇنارلىعىن جاڭ­عىرتۋ جانە ەكو­لوگيالىق تازا ءارى ەكو­نو­ميكا­لىق نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالار.

جاڭاتاس كەن ورىندارىنىڭ ۇيىندىلەرىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى 2009-2017 جىلدارى «ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى», «عىلىمي زەرتتەۋلەردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ» بيۋد­جەتتىك باع­دارلامالارى اياسىندا جۇرگىزىلدى. بەكىتىلگەن جوباعا سايكەس زەرتتەۋ جۇمىستارى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن رەسەي عىلىم اكادە­مياسى ءسىبىر ءبولىمىنىڭ تو­پى­راقتانۋ جانە اگرو­حيميا ينس­تي­تۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىر­لەس­كەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت شەڭبەرىن­دە ورىندال­دى. بارلىق رەسۋرس نەگىزىنەن ءون­دىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ قولىندا ەكەنى بەل­گىلى. سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەس بۇرىن, ەڭ الدىمەن, مۇنداي كاسىپ­ورىندار­دىڭ اۋماعىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقسات الۋ كەرەك.

ول ءۇشىن «قازفوس­فات» جشس باسشىلىعىن عىلىمي جوبانىڭ ماقسات-مىن­دە­تىمەن جانە الىناتىن ناتي­جە­مەن تانىستىردىق. كومپا­نيا­­نىڭ سول كەزدەگى باس ديرەكتورى م.يسكانديروۆ, جاڭاتاس قا­لاسىندا ورنالاسقان «قاراتاۋ» تاۋ-كەن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى م.سارسەنوۆ, «قاراتاۋ» تاۋ-كەن ءون­دىرۋ كەشەنىنىڭ سول كەزدەگى باس ەكولوگى ج.ءشا­رىپوۆ ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, كومەكتەرىن اياماي, عىلىمي جوبانىڭ ورىندالۋىنا اتسالىستى. «كوكجون» كەن ورنىنىڭ ۇيىندىلەرىندە بيو­­لوگيالىق قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سەنبىلىك ۇيىم­داستى­رىپ, ەكى گەكتار جەرگە اعاش جانە شوپتەسىن وسىمدىك­تەر وتىرعىزۋعا كومەكتەستى. وتىر­عىزىلعان اعاش­تاردى سۋارۋعا ار­نايى كولىك ءبولىپ, عىلىمي زەرت­تەۋ جۇمىستارىنا بار­لىق جاعداي جاسادى. جۇ­مىستارىنىڭ كوپتىگىنە قارا­ماستان, ءبىزدىڭ شارۋامىزعا كو­ڭىل ءبولىپ, قامقورلىق كورسەتتى. زەرتتەۋ جۇمىستارى ءارى قاراي جالعاسادى جانە ەكو­لو­­گيالىق جاعدايى تۇراق­سىز ايماقتاعى توپىراق-ەكولو­گيا­لىق پروبلەمالاردى شەشۋ­دە جەر­گىلىكتى اكىمدىكپەن, «قاز­فوس­فات» باس­شىلىعىمەن ىنتىماق­تاستى­عى­مىز ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ ۇمىت­تەنەمىز.

2022 جىلدىڭ كۇزىندە «قاز­فوسفات» جشس باس ديرەكتورى ەۆگەني شيبانوۆ مىرزا ءبىز­دىڭ وسى ايماقتاعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى­مىز­بەن جەكە تانىسىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتتى. تاراز قالاسى ماڭىنداعى فوسفوگيپس ۇيىندىلەرىنە تەحنيكا­لىق جانە بيولوگيالىق قالپىنا كەل­تىرۋ جايىن اقىلداسىپ, عالىمداردىڭ ۇسى­نىستارىمەن تانىستى. فوس­فوگيپستi كادەگە جاراتۋ پروبلەماسى الەمدiك كەڭiستiكتە وزەك­تi. قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تاراز قالاسىن­دا تۇرعىنداردىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ناقتى iس-شارالاردىڭ بiرi – فوسفوگيپس ۇيiندiلەرiن قالپىنا كەلتiرۋ. وسى جىلدان باستاپ فوسفوگيپس ۇيىندىلەرىنە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ «قازفوسفات» جشس باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدەمىز.

تۋعان ولكەمىزدىڭ تابيعاتىن قورعاۋعا جۇدى­رىقتاي جۇمىلۋ – پارىز. اقىن وتەباي تۇرمان­جانوۆتىڭ «توپىراقتان ءومىر ءيىسى شىعادى, ونى دەنەڭ ءتيىپ كەت­سە, ۇعادى. ەڭبەگىڭدى ەسەسىمەن بەرە­تىن, جاقسىلىق تا توپىراقتان شى­عادى» دەگەنىن ۇنەمى قاپەردە ۇستايىق, اعايىن.

گۇلجان بەيسەەۆا,

ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى توپىراق ەكولوگياسى ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى