ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى: باعانى تۇراقتاندىرۋ – باسىم باعىت

بيىل قاڭتاردا جىلدىق ينف­لياتسيا 20,7%-دى قۇراپ, ءوسۋ قار­قىنى وتكەن جىلعى جەل­توقسانعا قاراعاندا 0,4% بولدى. بۇل با­عا­نىڭ ءوسۋى ءسال باياۋلاعانىن كورسەتەدى. قازىرگى باستى ماقسات – ينفليا­تسيانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ جە­دەلدەۋىنە جول بەرمەي, بەلگى­لەن­گەن دالىزدە جىل سا­يىن 7,5-9,5% دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ جانە باعانىڭ ءوسۋىن توقتاتۋعا تىرىسۋ.

ءبىر جىل ىشىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رىنىڭ باعاسى – 25,7%-عا, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلارعا – 20,2%-عا, اقىلى قىزمەتتەر 14,2%-عا ءوستى. جەكەلەگەن تاۋارلاردىڭ باعاسى ءبىر جىل ىشىندە 50%-دان اسا ءوستى. ماسەلەن, پياز سياقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋاردىڭ باعاسى – 62,4%-عا, قانت 60,9%-عا قىمباتتادى. ونىم­دەر­دىڭ باسقا ءتۇرى: قيار – 55,6%-عا, كونسەرۆىلەنگەن ءسۇت – 46,4%-عا, بانان – 45,2%-عا, ۇن – 42,8%-عا, ماكارون – 42,3%-عا, ارپا جارماسى – 41%-عا, كۇرىش – 39,6%-عا, قايماق – 38,4%-عا, تۇزدالعان مايشاباق – 38,3%-عا, توقاش جانە ۇن ونىمدەرى 36,2%-عا قىمباتتادى. قىرىققابات باعاسى 26,5%-عا تو­مەن­دەدى.

ارينە, باعانىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ كىرىسى مەن شىعىسىنا تەرىس اسەر ەتەدى. 2022 جىلعى ءىىى توقسانداعى قولدا بار ستاتيستيكاعا سايكەس جان باسىنا شاق­قان­داعى اقشالاي تابىس ورتاشا ەسەپپەن 236 398 تەڭگە بولدى. شىعىندار قۇ­را­مىنىڭ جارتىسىنان كوبى (50,8%) ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بول­عاندىقتان جانە باعانىڭ وسۋى­مەن بۇل كورسەتكىش ءارى قاراي دا ۇلعايا تۇسەتىنىن ەسكەرسەك, نەگى­زىنەن حالىق تەك تاماقتانۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولاتىن جاعداي تۋىندايدى. ال تاماق­تانۋدان باسقا, وقۋعا, دەن­ساۋ­لىق­قا, دەمالۋعا دا قاراجات قاجەت. ولارسىز ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ مۇمكىن ەمەس.

ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە نا­رىق­تى قاجەتتى تاۋار مولشەرى­مەن قانىقتىرۋدى قام­­تاماسىز ەتۋگە قاتىستى. باعانىڭ كوتە­رىلۋ فاكتورى – تاۋاردىڭ تاپشى­لى­عى بولۋى مۇمكىن. بۇل ءسوز بايلاسۋ نەگىزىندە, لو­گيستيكالىق جەتكىزىلىم تىزبە­گى­نىڭ بۇزىلۋىنان نەمەسە ەگىننىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن ورىن الۋى مۇم­كىن. بىراق مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ مىن­دەتى – قانداي بولسىن تاپشىلىقتىڭ, اسىرەسە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەۋ.

سوندىقتان حالىقتىڭ قولاي­لى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەت باعانى تۇراق­تان­­دىرۋعا, تاۋارلاردىڭ قا­جەتتى كولە­مىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, الەۋ­مەتتىك شيەلەنىستى تۋدىرۋى مۇمكىن جاعدايلاردى رەت­تەۋگە باعىتتالعان شارالاردى قول­­­دانادى. مەملەكەتتىڭ بۇل ءىس-شا­­را­­لارىن جەدەل جانە ستراتە­گيا­­لىق دەپ بولۋگە بولادى. جە­دەل ءىس-شارالار قىسقا­ مەرزىمدى كەزەڭدەگى ناقتى ماسەلەنى شەشۋگە قولدانىلسا, ستراتەگيالىق ءىس-شارالار ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا جەتۋگە باعىتتالعان.

ماسەلەن, ستراتەگيالىق ءىس-شارا­لارعا اگروونەركاسىپتىك كەشەن­دى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دە­يىن­گى تۇجىرىمداماسىن جات­قىزۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇجى­رىم­داما سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ وزەكتەندىرىلدى. بۇعان دەيىن 2021 جىلى اگروونەر­كا­سىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلت­تىق جوباسى بەكىتىلدى.

اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – باس­تى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى, ويتكەنى ول جۇمىسپەن قامتۋدا, الەۋمەتتىك جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن نىعايتۋدا ما­ڭىز­دى ءرول اتقارادى. وسى قۇجاتتارعا سايكەس نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ەلدى وتاندىق ءوندىرىستىڭ ونىمىمەن قام­تاماسىز ەتۋ. بۇل رەتتە 80% دەڭگەيىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزۋ ماقساتى قويىلعان. ول ءۇشىن ەلىمىز بويىنشا 70 مىڭعا جۋىق شارۋاشىلىق پەن 400 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانۋدا.

جەدەل ءىس-شارالاردى شارتتى تۇردە ۇلتتىق (وڭىرلىك) جانە جەر­گى­لىكتى دەڭگەي­لەر­گە بولۋگە بولادى. ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىت­تا ۇلتتىق دەڭگەيدە باعانى تۇراق­تان­دىرۋ قۇرالدارى قايتا قارالدى. باعا­نى ۇستاپ تۇرۋ ماق­سا­تىندا جەكە ۇيىم­دارعا قار­جى بولىنگەن كەزدە «اينالىم سحەماسى» شەڭبەرىندە قارىزدار بەرۋ جونىندەگى ءتاسىل قايتا قا­رال­دى. ەندى قاراجات وندىرۋ­شى­لەرگە تىكەلەي جۇمسالادى. تۇراق­تان­دىرۋ قورلارىن قالىپ­تاس­تىرۋ مەحانيزمى دە وزگەرتىلدى – ءونىمدى ساتىپ الۋ ەگىن جيناۋ كەزە­ڭىندە, نا­رىقتا باسەكەلەستىك باعالار بولعان كەز­دە جانە ساتۋ ماۋسىمارالىق كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋ­شى­­لە­رى­نەن ءونىمدى ساتۋ ساتىنە دەيىن ساقتاۋمەن كەلىسىمشارت جاساۋ­عا مۇمكىندىك بەرەتىن فور­ۆارد­تىق ساتىپ الۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. قازىرگى ۋا­قىتتا 2022 جىلعى ەگىن كەلىسىم­شار­تى بويىنشا ناقتى قورلار: پيازعا – 110%-دى, كارتوپقا – 105%-دى, سابىزگە – 87%-دى, قىرىققاباتقا 70%-دى قۇرايدى. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى زاڭ­نا­ماعا الەۋمەتتىك ما­ڭىزى بار تاۋار باعاسىنىڭ ساۋدا ۇستەمەسى 15%-دان اسپاۋعا ءتيىس دەگەن نورما ەنگىزىلدى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى سياقتى سۋبەكتىلەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مىسالى, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانى تۇراق­تان­دىرۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بە­رىندە «ەرتىس» اكك كاسىپ­كەر­لىك سۋبەكتىلەرىنە ەرتە جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قارىز بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدا.