تەمىربەك قارا ۇلى قازاق اسسر-ىنە 1933 جىلى اعارتۋ حالىق كوميسسارى بوپ كەلگەن-ءتىن. قىسقا دا نۇسقا سويلەپ, كوپ شارۋا تىندىرۋعا داعدىلانعان, العا قويعان بيىك ماقساتىنا جەتۋگە تاباندىلىقپەن ۇمتىلاتىن بۇل ادام كۇللى كۇش-جىگەرىن الاپات اشارشىلىقتان قالجىراعان رەسپۋبليكاداعى مادەني رەۆوليۋتسيا ىسىنە ارنادى. ول الماتىعا اۋىسقانعا دەيىنگى ون جىلىن تۇركىستان ولكەسىندە وتكەرگەن. ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ساگۋ-ءدىڭ) قاتارداعى ستۋدەنتى شاعىنان اتقارعان ءتۇرلى مەملەكەتتىك ىستەردە شىڭدالىپ, 1929 جىلدان تاجىك كسر-ىندە, 1930 جىلدان وزبەك كسر-ىندە ۇكىمەت مۇشەسى – حالىق كوميسسارى بولدى.
ساگۋ-گە ول ورىنبوردا جۇمىسشى فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن سوڭ, 1923 جىلى تۇسكەن ەدى. سول جىلى قازاق اسسر-ءىنىڭ تۇركىستان اسسر-ىندەگى تولىق وكىلەتتى وكىلى قىزمەتىنە تاعايىندالعان. ورتا ازيادا 1924 جىلى جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك جىكتەپ-مەجەلەۋ ناۋقانىندا «ەڭبەكشى قازاق» بەتتەرىندە جاريالاعان وچەركتەرىمەن تۇركىستاننىڭ ەتنوگرافيالىق كارتاسىن جاساۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن زەرتتەۋدى ماقسات ەتكەن كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا جاقسى جاردەم بەردى. ناۋقان بارىسىندا قازرەسپۋبليكا شاڭىراق كوتەرگەلى العا قويىلىپ كەلە جاتقان تۇركرەسپۋبليكاداعى قازاق ايماقتارىن قازاقستانعا قوسۋ ماسەلەسىن تياناقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
ول ارنايى ورتا ءبىلىمدى مۇعالىمدەر دايارلايتىن حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ – ايگىلى كيرينپروستىڭ ورنىنا تۇڭعىش رەت 1926 جىلى تاشكەنتتە اشىلعان قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى رەكتورى بولدى. وسى العاشقى ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى, سول جىلى پەدۆۋز مىندەتتەرى جانە بۇكىلالەمدىك مادەنيەتتى جەرسىندىرۋ, جەرگىلىكتى حالىققا جەتكىزۋ ماسەلەلەرى تۋرالى «سوۆەتسكايا ستەپ» گازەتىنە ماقالا بەردى. 1927 جىلى «قاسسر-ىندە جوعارى وقۋ ورىندارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ناتيجەسى مەن بولاشاعى» دەگەن تاقىرىپتا جاساعان بايانداماسى «قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ءبىر جىلعى جۇمىسى» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپشا بوپ باسىلىپ شىقتى. وسىنداعى تەمىربەك قارا ۇلىنىڭ ۇستامدى, دايەكتى پايىمدارى كەمەل ساراپشىلدىعىمەن تاڭعالدىرادى. ول ورىسشادان قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ساياسي ەكونوميا وقۋلىعىن اۋداردى. ونىڭ بۇل اۋدارماسى ادەبي ءتىل مەن عىلىمي تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋعا, تارجىمە ءىسىنىڭ پراكتيكاسى مەن تەورياسىن بايىتۋعا قوسىلعان ناقتى ۇلەس بولاتىن.
الايدا بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتاازيالىق بيۋروسى (سرەدازبيۋرو) ونى مەملەكەتتىك شارۋالارعا جۇمساۋدى قاجەت دەپ تاپتى. 1929 جىلى ول تاجىك اسسر-ءىنىڭ ستاتيستيكالىق مەكەمەسىن باسقارۋعا جىبەرىلدى. كوپ ۇزاماي وزبەك كسر-ءىنىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق تاجىك رەسپۋبليكاسىن وداقتىق مارتەبەگە كوتەرۋدى كوزدەگەن كوميسسيا مۇشەسى بولدى. سول 1929 جىلدىڭ قازانىندا قۇرىلتايشى سەزىن وتكىزىپ, وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالعان تاجىكستاننىڭ قارجى حالىق كوميسسارى لاۋازىمىنا سايلاندى. بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى تەمىربەك جۇرگەنوۆتى 1930 جىلى وزبەك كسر اعارتۋ حالىق كوميسسارى قىزمەتىن اتقارۋعا جۇمسادى. ول بۇل جۇمىستا 1933 جىلعى جازعىتۇرىم قازاق اسسر-ىنە جىبەرىلگەنگە دەيىن ىستەدى.
جۇرگەنوۆ پارتيادان جاڭا تاپسىرما العان شاقتا قازاق ولكەسى ساياسي باسشىلىقتىڭ سولاقاي رەفورمالارى سالدارىنان ۇلتتىق اپاتقا ۇشىراپ, قاتتى ەسەڭگىرەپ تۇرعان. اسىرا سىلتەۋ زارداپتارىن جويۋ, توز-توز بولعان حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ, كۇيزەلگەن شارۋاشىلىعىن تۇزەۋ, پارتياعا, سوتسياليزمگە دەگەن سەنىمىن جوعالتقىزباي, بەكىتە تۇسەرلىكتەي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەر-ءتىن. الماتىعا كەلگەن بەتتە قازاق اسسر اعارتۋ حالىق كوميسسارى بوپ بەكىتىلگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ ۇزاماي بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە ەنگىزىلدى. ونىڭ باستامالارى قازولكەكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لەۆون ميرزويان مەن قازحالكومكەڭەس توراعاسى وراز يساەۆ, قازاتكوم توراعاسى ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ تاراپتارىنان ءاردايىم قولداۋ تاۋىپ وتىردى. سودان بەرگى ءۇش جىل ىشىندە قازولكەكومنىڭ بيۋرو مۇشەسى, اعارتۋ حالكومى جۇرگەنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا اڭىزعا لايىق ىستەر تىندىرىلدى. حالىقتى بىلىممەن, مادەنيەتپەن باۋىرلاستىرۋ ءىسى شىن مانىندەگى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىسكە ۇشىراپ, رۋحاني ءومىر ەرەكشە قارقىنمەن ءدۇمپي دامىدى. رەسپۋبليكادا مادەني رەۆوليۋتسيانىڭ تاپ سول شاقتا قالاي ورىستەگەنىن كورسەتەتىن ماتەريال بارشىلىق. گازەت تىگىندىلەرىندە ونىڭ سان الۋان ماقالالارى, سوزدەرى مەن بەرگەن سۇحباتتارى ساقتاۋلى. سولارمەن تانىسۋ مىنانداي قورىتىندى جاساۋعا جەتەلەيدى: تەمىربەك جۇرگەنوۆ – «وكتيابر داۋىلى جانىنان زۋ ەتىپ وتە شىققان» قازاق اۋىلىندا «كىشى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىن جاساۋ قاجەت» دەيتىن تۇجىرىمدى ۇرانمەن جاسالعان قىلمىس سالدارىنان قاڭىراپ بوساپ قالعان دالانى, ابدەن توقىراپ, تۇرالاعان مادەني-الەۋمەتتىك ءومىردى ءدۇر سىلكىندىرە وياتىپ, حالىقتى شىن مانىندەگى رۋحاني جاندانۋ جولىنا تۇسىرۋدە ولشەۋسىز كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن اسا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى.
جۇرگەنوۆ جەدەل قولعا العان نەگىزگى شارۋالاردىڭ ءبىرى مەكتەپ ءىسىن جاقسارتۋ ماسەلەسى ەدى. بۇل تاراپتا ونىڭ كۇرت بەتبۇرىس جاساۋعا تاجىريبەسىنىڭ جەتكىلىكتىلىگى ەكەندىگىنە تاشكەنتتە باسىلىپ شىققان «مەكتەپتىڭ ءتۇر كەمشىلىكتەرىن كەتىرۋ ءۇشىن كۇرەس» دەگەن كىتاپشاسى كۋا. ول ناركومپروستا جيناقتالعان اقپارلارمەن قاناعاتتانعان جوق, اۋىل-اۋىلدى ءوزى ارالاپ, وقۋ-اعارتۋدىڭ جاي-كۇيىن كوزىمەن كوردى. تەرەڭ تالداۋعا تولى ماقالالار جازدى. ناركوماتتىڭ القاسىندا تالقىلاۋعا كۇردەلى ماسەلەلەر ەنگىزدى. جاپپاي ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا ارنالعان وقۋلىقتار مەن كومەكشى كۇرالداردىڭ ازىرلەنۋىن ۇيىمداستىرىپ, باستىردى. العا جاپپاي ورتا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن شىعاردى. مۇعالىمدەر دايارلايتىن ارنايى ورتا جانە جوعارى وقۋ مەكەمەلەرىن اشۋدى جۇزەگە اسىردى. مۇعالىمدەردىڭ ءبىرىنشى سەزىن شاقىرىپ, جاعدايدى جان-جاقتى سارالاعان پروبلەمالى بايانداما جاسادى. ونىڭ باستاماشىلىعىمەن ءارى تىكەلەي ارالاسۋىمەن مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىمىن رەتكە كەلتىرۋ, قازاق ورتا مەكتەپتەرىن كوبەيتۋ تۋرالى بك(ب)پ قازولكەكومى مەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن قاۋلىسى قابىلداندى. سول قاۋلىنى باسشىلىققا الۋ بارىسىندا وقۋ-اعارتۋ ءىسى جاڭا ساپالىق بەلەسكە كوتەرىلدى. مەكتەپ قاجەتىنە ءار جانعا شاققاندا 33 سومنان بولىنەتىن قارجى 90 سومعا دەيىن ارتتى. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارىندا مەكتەپ قۇرىلىسىنا باسا نازار اۋدارىلىپ, وقۋشىلارعا جۇزدەگەن جاڭا عيمارات ەسىك اشتى. 1926 جىلى تاشكەنتتەگى العاشقى قازاق پەدۆۋزىن باسقارىپ, جوعارى مەكتەپ قاتارىن كوبەيتۋگە ءوزى ءىزاشار بولعان ءىستىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدى ەندى حالىق كوميسسارى رەتىندە قولعا الدى. ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرگەننىڭ ناتيجەسىندە 1934 جىلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتى, تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتى جانە كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتى شاڭىراق كوتەردى. وبلىستاردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار اشىلا باستادى. ەلگە قاجەت ماماندىقتار الۋ ءۇشىن تالاپكەرلەر كەڭەس وداعىنداعى ءتۇرلى وقۋ ورىندارىنا جىبەرىلىپ تۇردى. تەمىربەك قارا ۇلى ۇلت ءتىلىن دامىتۋ, ونىڭ قوعامدىق فۋنكتسياسىن ارتتىرۋ, قازاقشا تەرميندەر جاساپ, قالىپتاستىرۋ ىستەرىنە كوپ كوڭىل ءبولدى. قازاقستانداعى ءتىل قۇرىلىسى ماسەلەلەرىمەن دە تىكەلەي شۇعىلداندى. ويتكەنى ول ۇلت ءتىلىنىڭ بىلگىرى, وزەكتى ماسەلەلەر حاقىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جازىپ جۇرگەن كوسەمسوز شەبەرى, رەۆوليۋتسيالىق ويدىڭ تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزىلگەندە عانا جەڭىمپاز كۇشكە اينالاتىنىنا كامىل سەنەتىن قايراتكەر-ءتىن.
مادەنيەت مايدانىنداعى, ونەردى دامىتۋداعى كەسەك-كەسەك ىستەرى ونى ەل سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنتىپ, حالىق جۇرەگىنە ايرىقشا بەكەم ۇيالاتقان ەدى. ال مادەنيەت قايراتكەرىنە ءتان قاسيەت ونىڭ بويىنا جاستاي داري باستاعان-تۇعىن. بالا كەزىندە بۇحارا مەدرەسەلەرىنىڭ تۇلەگى, ايگىلى شايىر تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆتەن ءدارىس العان. ۇستازى ونى شىعىس پوەزياسىمەن, وزبەك, تاجىك تىلدەرىمەن جاقىنداستىرعان-دى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاجىكستان مەن وزبەكستاندا ىستەگەن جىلدارى ول جەرگىلىكتى حالىقپەن ءوز تىلدەرىندە قارىم-قاتىناس جاسادى. رەسمي جيىنداردا بايانداما جاساپ, ءسوز سويلەپ ءجۇردى. (كەيىنىرەك, «بۇقارادا وقىعان مولدا» رەتىندە جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەر تەپەرىشىنە تۇسكەن تۇرماعامبەت اقىندى الماتىعا الدىرىپ, شىعىس ءبىلىمپازىنا جان-جاقتى جاردەم بەرۋ جونىندە ۇكىمەت كوميسسياسىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولدى. دەربەس پەنسيا تاعايىنداتتى. ءفيردوۋسيدىڭ «شاھناماسىن» اۋدارۋىنا جاعداي تۋعىزدى. وزىنە جاسالعان قامقورلىق شابىتتاندىرعان اقىن ايگىلى داستاندى ون ايدا تارجىمەلەپ شىقتى...)
1921–1923 جىلدارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ ورىنبور جۇمىسشى فاكۋلتەتىندە وقىدى. بۇل الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچتىڭ سوندا قازاق مۋزىكاسىن جيناپ جۇرگەن كەزى-ءتىن. ونىڭ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» اتتى ايگىلى كىتابى 1925 جىلى شىقتى. ەتنوگراف كىتاپتىڭ تۇسىندىرمەسىندە جۇرگەنوۆتى سىرداريا اندەرىنىڭ عالامات بىلگىرى, وزىنە حيۋا قازاقتارى اندەرىنەن باعالى مالىمەتتەر بەرگەن بايىپتى جاس قازاق-ينتەلليگەنت دەپ اتاپ, ء«وزىمنىڭ سونشا تىرىسقانىما قاراماستان, وسى ادامنىڭ ءوز وتانىنداعى ەجەلگى ءان تۆورچەستۆوسىنان كول-كوسىر حاباردارلىعىن, وكىنىشكە قاراي, مەيلىنشە تولىق پايدالانا المادىم» دەگەن سوزدەرمەن قۇندى پىكىر بىلدىرەدى. سول كەزدەرى 23-24 جاستاعى جۇرگەنوۆ تەك زاتاەۆيچتىڭ ينفورماتور-ءتىلشىسى بولىپ قانا قويماعان. رابفاك وقۋى ءوز الدىنا, ول قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارىن جيناستىردى. وزىندەي وقۋ قۋعاندارمەن كەزدەسىپ تۇرۋعا دا ۋاقىت تاپتى. تاتاردىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىندا وقىعان سەركە قوجامقۇلوۆ ەستەلىگىندە تەمىربەكتىڭ 1920 جىلى «ۇشقىن» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە جاريالانعان «باستىق الدىنداعى ءتىلماش» دەگەن سىقاق ولەڭىن قۋانا-قۋانا جاتتاپ الىپ, ستۋدەنتتىك كونتسەرتتەردە, كەيىن 1926 جىلى قىزىلوردادا, ۇلت تەاترى تۇڭعىش شىمىلدىق كوتەرگەندە ورىنداعانىن ايتادى. ء(«تىلماش-اۋدارماشى» سەركەنىڭ رەپەرتۋارىنان بەكەم ورىن تەپكەن, ءتىپتى 1936 جىلعى ماسكەۋ دەكاداسىنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسىنا دا ەنگىزىلگەن...) جۇرگەنوۆ سىر سۇلەيلەرىنىڭ تۋىندىلارىنان قۇراستىرعان جيناعىن «تەرمە» دەگەن اتپەن 1924 جىلى جاريا ەتتى. كەيىن, 1936 جىلى, كەڭەس وداعىنىڭ استاناسىندا وتپەك ايگىلى ونكۇندىك قارساڭىندا, جيناقتى ەداۋىر تولىقتىرىپ, جاڭادان العىسوز جازدى دا, «قازاق حالىق اقىندارى» دەگەن اتپەن ماسكەۋ مەن الماتىدا ەكى تىلدە باستىردى...
1933 جىلى تەمىربەك قارا ۇلى اعارتۋ حالكوماتىن تەز ارادا مادەنيەت مايدانىنىڭ باس شتابىنا اينالدىردى. قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە دە, ونەر ادامدارىنا دا ءوز يلانىمىن دارىتىپ, ولاردى تىڭ ىستەرگە جۇمىلدىرا ءبىلدى. بارلىق شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى. ءار جاڭا لەپكە مەملەكەتتىك كوزقاراس تانىتىپ, ءمان بەرىپ وتىردى. مادەني رەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا كەزەڭى بارىسىندا جىلت ەتىپ كورىنگەن جاڭالىقتى ولكەلىك پارتيا كوميتەتى مەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارىنا شۇعىل جەتكىزىپ, بىرگە قۋاندى. ول قازاق ونەرىنىڭ كوركەمونەرپازدىق دەڭگەيدە تۇرىپ قالعان ميمىرت تىرشىلىگىن ورتتەي قاۋلاتىپ, لاپىلداتا جاندىردى. كۇللى مادەنيەت جۇمىسىن ورلەۋ جولىنا بەت العان ەلدىڭ رۋحىنا سايكەستەندىرىپ, قايتا قۇردى. 1933 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا حالىقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن مادەنيەتتى وركەندەتۋ قىزمەتىنە جاراتۋدى العا تارتتى دا, سونى بىرتىندەپ شەشۋگە كىرىستى. اۋەلى مۋزىكا-دراما تەحنيكۋمىندا قازاق ءان-كۇيىن زەرتتەيتىن عىلىمي كابينەت اشتى. ۇزاماي سول كابينەتتىڭ جانىنان حالىق مۋزىكا اسپاپتارىن جاسايتىن شەبەرحانا ۇيىمداستىرىپ, وندا ىستەيتىن شەبەرلەردى تابۋعا دا ءوزى تىكەلەي ارالاستى. احمەت جۇبانوۆتىڭ دومبىراشىلاردان وركەستر قۇرۋىنا ۇدايى قامقورلىق كورسەتىپ وتىردى. ۇلتتىق ونەر كادرلارىن باۋليتىن ۇستازداردى ماسكەۋ, لەنينگراد, تاشكەنتتەن شاقىرتتى. مۋزىكا ستۋدياسىن اشىپ, از ۋاقىتتا ونى مۋزىكالىق تەاتر مارتەبەسىنە جەتكىزدى. حورەوگرافيا مەكتەبىن, قۋىرشاق تەاترىن اشتى. تەاترلارعا ارناپ ستسەناري, پەسا, ليبرەتتولار جازدىرۋعا ۇيتقى بوپ, جازىلعان جۇمىستاردى تالقىلاۋعا مىندەتتى تۇردە ءوزى قاتىستى, ءتىپتى تالقىلاۋلاردى ءوزى باسقارىپ, قورىتىپ وتىردى. كوستيۋمەرلەرگە شەيىن نازارىنان تىس قالدىرمادى, سپەكتاكلدەرگە قاجەت كوستيۋم ۇلگىلەرىن قازاق تۇرمىسىنىڭ, ەتنوگرافياسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە ءوزى ءتۇسىندىرىپ, تىگىلگەن كيىمدەردىڭ العاشقى سىنشىسى بولدى. 1934 جىلعى ماۋسىم ايىندا بۇكىلقازاقستاندىق حالىق ونەرپازدارىنىڭ ءبىرىنشى سلەتى وتكەن-ءتىن. ونىڭ قارساڭىندا بەرگەن سۇحباتىندا جۇرگەنوۆ كاسىبي ونەر بايقاۋى رەتىندە سلەت وتكىزۋ يدەياسى 1933 جىلدىڭ كۇزىندە تۋعانىن, سلەتكە رەسپۋبليكا ونەر شەبەرلەرىنىڭ «شۇعا» مۋزىكالى سپەكتاكلى, العاشقى دومبىرا وركەسترىنىڭ, بيشىلەر توبىنىڭ كونتسەرتتەرى سەكىلدى توسىنسىيلار ازىرلەنگەنىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ا.زاتاەۆيچكە قۇرمەت كورسەتىپ, ونىڭ رەسپۋبليكاداعى ون جىلدىق قىزمەتىن تويلاۋ جوبالانىپ وتىرعانىن ايتسا, سلەتتىڭ جابىلۋ راسىمىندە سويلەگەن قورىتىندى سوزىندە قارت اقىن جامبىلدان باستاپ, جاس ءانشى عاريفوللاعا دەيىنگى حالىق تالانتتارىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىمال ەتكەن العاشقى ونەر بايقاۋىنىڭ ماڭىزى مەن ءمان-ماعىناسىنا توقتالدى. مادەنيەت مايدانىنداعى ىستەر جاڭا قارقىنمەن ورىستەي ءتۇستى. جەر-جەردە, كاسىپورىنداردا, اۋىلداردا كوركەمونەرپازدىق ۇجىمدار جاڭادان قۇرىلىپ, نىعايتىلىپ, حال-قادەرلەرىنشە ءوسىپ-وركەندەپ جاتتى. استانادا فيلارمونيا دۇنيەگە كەلدى, ونىڭ قۇرامىندا حالىق اسپاپتار وركەسترى, ۇلتتىق حور مەن بي ءانسامبلى, كازاك-ورىستاردىڭ ءان-بي ءانسامبلى جۇمىس ىستەدى. مۋزىكا تەاترىندا ورىس ترۋپپاسى ۇيىستى. كوركەمسۋرەت گالەرەياسى قۇرىلدى. 1935 جىلعى مامىردا وتكەن مادەني قۇرىلىس قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە كوميسسار جۇرگەنوۆ ۇلكەن بايانداما جاساپ, اتقارىلعان جۇمىستاردى ساراپتادى. رەسپۋبليكاداعى مادەني رەۆوليۋتسيا باعىتتارىن بىلىكتىلىكپەن تالدادى, اعارتۋ ىستەرىمەن قاتار كاسىبي ونەر مەن كوركەمونەرپازدىق سالالارىنا مول كوڭىل ءبولىپ, شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەردى كوتەردى. بايانداما جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى.
قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدەگى ءبىرىنشى ونكۇندىگىنە دايىندىق مادەنيەتشىلەر سەزىنەن كەيىن-اق باستالىپ كەتكەن, مۇنى جۇرگەنوۆتىڭ ۇلت ونەرى, اعارتۋ ءىسى, مادەنيەتى, ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرى جانە پروبلەمالارى جونىندە جازعان كوپتەگەن ماقالاسىنان, بەرگەن سۇحباتىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ونكۇندىككە وراي 1936 جىلى ماسكەۋدە شىققان «قازاقستان» دەگەن كىتاپتا ول: «كلاسسيكتەر مەن سوۆەت جازۋشىلارىن اۋدارۋ قازاق حالقىن وداقتىڭ جانە باتىستىڭ تانداۋلى ادەبي شىعارمالارىمەن باۋىرلاستىرىپ, قازاق جازۋشىلارىنىڭ ينتەرناتسيونالدىق بايلانىستارىن نىعايتتى», – دەپ جازدى. سول جىلعى مامىردا ماسكەۋدە وتكەن دەكادا قازاق مادەنيەتىنىڭ ءارى ايتۋلى مەرەكەسى, ءارى وداقتىق كولەمدە تاپسىرعان اسا ماڭىزدى ەمتيحانى ەدى. كوميسساردىڭ بۇل رەتتەگى ەڭبەگى كوپتەگەن ەستەلىكتەردە ەگجەي-تەگجەي, ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىكپەن باياندالعان. ونكۇندىككە قاتىسۋشىلاردىڭ كرەملدەگى ۇلكەن سارايدا ەل باسشىلارىمەن, استاناداعى ونەر قايراتكەرلەرى جانە ەڭبەكشىلەر وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە جۇرگەنوۆ: «ماسكەۋدە ءبىز كوپ نارسەنى ۇيرەندىك, بىزگە ءوز جۇمىسىمىزدىڭ ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋ, قازاقستانداعى مادەني رەۆوليۋتسيانى كۇشەيتە ءتۇسۋ مىندەتى جۇكتەلەتىنىن ۇعىپ, قابىل الدىق», – دەدى. قازاق مادەنيەتىن دامىتۋدا سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن ول جامبىل, كۇلاش, قۇرمانبەك, ساكەنمەن قاتار ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
ونكۇندىكتەن كەيىن مۋزىكالىق تەاتردى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان-تىن. تەمكەڭ ەندى وعان اتىنا لايىق عيمارات سالعىزۋدى ارماندادى. ماسەلەنىڭ كۇللى رەسمي جاعىن رەتتەپ, عيمارات بوي تۇزەر ورىندى دا ءوزى تاڭدادى. الماتىدا سالىنۋعا ءتيىس مەملەكەتتىك تەاتردىڭ بۇرىنىراقتا وتكىزىلگەن بۇكىلوداقتىق كونكۋرستا بايگە العان العاشقى جوباسىنىڭ اۆتورى, ماسكەۋلىك ارحيتەكتور نيكولاي كرۋگلوۆ قازاق حالكومكەڭەسىندە ايتىلعان پىكىرلەردى ەسكەرىپ, جوبانىڭ تۇزەتىلگەن نۇسقاسىن ۇسىنعان-دى. پرەدسوۆناركوم وراز يساەۆ تا, ناركومپروس تەمىربەك جۇرگەنوۆ تە بەينەلەنگەن نۇسقادا ارحيتەكتۋراداعى اۆانگارد پەن كلاسسيكا تاسىلدەرى ءوزارا ۇتىمدى ۇيلەستىرىلگەنىنە قاراماستان, سىرتقى كورىنىسىنە قاناعاتتانبادى. جۇرگەنوۆ كوپتەگەن ەۋروپالىق, اسىرەسە لەنينگرادتاعى وپەرا ءۇيىنىڭ البوم-كىتاپتاعى سۋرەتىن قاراي كەلە, ارحيتەكتور ءروسسيدىڭ جوباسىمەن سالىنىپ, يمپەراتور ءبىرىنشى نيكولايدىڭ زايىبى الەكساندرا فيودوروۆنانىڭ قۇرمەتىنە الەكساندرا تەاترى اتانعان ونەر وشاعىن ۇناتتى. ديرەكتيۆا ىسپەتتى ءوتىنىش قابىل الىنىپ, كرۋگلوۆ قاسىنا نيكولاي پروستاكوۆ دەگەن ارحيتەكتوردى الدى دا, ەكەۋلەپ قازاق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جوباسىن الەكساندرا تەاترىنا ۇقساتىپ قايتا قاراۋعا كىرىسىپ كەتتى. كوپ ۇزاماي جوبا قابىلداندى. حالكومكەڭەستىڭ قۇرىلىس مەكەمەسى ناقتى جۇمىسقا كىرىستى. كوميسسار جۇرگەنوۆ تەاتردىڭ ىرگەتاسىنا العاشقى كىرپىش قالاۋ ساتىنە ميرزويان باستاعان پارتاكتيۆتى شاقىرىپ, ميتينگ وتكىزدى...
ويداعىداي ورىستەتىلگەن مادەني رەۆوليۋتسيانىڭ ارقاسىندا رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنداعى قازاق ەلى «تاۋەلسىز سوتسياليستىك مەملەكەت» مارتەبەسىنە كوتەرىلدى: 1936 جىلعى 5 جەلتوقساندا سوۆەتتەردىڭ توتەنشە بۇكىلوداقتىق سەگىزىنشى سەزىندە قابىلدانعان كسرو-نىڭ ەكىنشى كونستيتۋتسياسى بويىنشا قازاقستان وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالدى. ناركوم جۇرگەنوۆ سوۆەتتەردىڭ توتەنشە X بۇكىلقازاقتىق سەزىندە قازاق كسر كونستيتۋتسياسى ءماتىنىن اقىرعى وڭدەۋدەن وتكىزۋگە قاتىستى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە ورتالىق كوميتەتكە مۇشە بولىپ سايلاندى. العاشقى ۇيىمداستىرۋ پلەنۋمىندا ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو مۇشەسى بولدى. ۇزاماي سەمەي سايلاۋ وكرۋگىنەن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بوپ ۇسىنىلدى.
...1937 جىلعى 2 تامىزدا كوميسسار جۇرگەنوۆ ءوز كابينەتىندە تۇتقىندالدى. 1938 جىلعى 25 اقپاندا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسى ونى اتۋعا ۇكىم ەتتى (سول كۇنى رەپرەسسيالانعان 59 قايراتكەر تۇگەل ىزىنشە اتىپ تاستالدى).
تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1957 جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە اقتالدى. «وتان وپاسىزى وتباسىنىڭ مۇشەسى» رەتىندە ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە سەگىز جىلعا ايدالعان جارى دامەش امىرحانقىزى ەرمەكوۆا-جۇرگەنوۆا ازاتتىق الىسىمەن ەرىنىڭ ادال ەسىمىن قوعامعا قايتارۋ, ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىمەن تاباندى تۇردە شۇعىلداندى. سودان بەرى مەملەكەت, قوعام, مادەنيەت قايراتكەرى جۇرگەنوۆتىڭ ساياسي رەپرەسسيا ۇمىتتىرعان ىستەرى جايىنداعى دەرەكتەر تىرنەكتەپ جينالا باستادى, كوپتەگەن زەرتتەۋلەر, ەستەلىكتەر جارىق كوردى, دەرەكتى فيلمدەر شىعارىلدى. بۇل كۇندە قايراتكەردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن 125 جىلدىعىنا وراي جۇرتشىلىققا تانىتا ءتۇسۋ ماقساتىمەن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قوعامدىق قور ەلەۋلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. ونى مەيلىنشە تەرەڭ تانىپ, ەڭبەگىن ءادىل باعالاۋ بارشامىزدىڭ پارىزىمىز. جۇرگەنوۆتىڭ ورتاازيالىق رەسپۋبليكالارعا ورتاق تۇلعا بولعانىن مويىنداۋ ءوز الدىنا, بۇگىنگى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزگە داڭعىل جول اشقان كۇرەسكەر ەكەنىن قالتقىسىز تانۋعا مىندەتتىمىز. ول قاراڭعى, مەشەۋ جۇرت ساناتىنداعى حالقىنىڭ بيىك ونەردى مەڭگەرۋگە قابىلەتتى ەكەنىن, وزىق وركەنيەتپەن اياعىن تەڭ باسىپ جۇرە الاتىنىن دالەلدەدى: وتىز التىنشى جىلعى مامىردا قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدەگى دەكاداسى توتاليتارلىق مەملەكەت باسشىلىعىن اڭ-تاڭ قالدىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ اۆتونوميالىق مارتەبەسىن وداققۇرۋشى تاۋەلسىز سوتسياليستىك مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرۋىنە ىقپال ەتتى.
نەگىزگى حالقىنىڭ سانى كۇرت كەمىپ, ءداستۇرلى ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعان ەلىمىز وسى 1936 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ومىرگە كەلگەن كونستيتۋتسيامەن جاڭا ساپاعا جوعارىلاتىلدى, سونىڭ ارقاسىندا 1991 جىلى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاي الدى. سوندىقتان دا ءبىز تەمىربەك جۇرگەنوۆ ارۋاعى الدىندا باس ءيىپ, ەرەكشە ريزاشىلىقپەن قول سوعۋعا ءتيىسپىز.
بەيبىت قويشىباەۆ
