كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇش باعىتتا قاراستىرىلعان ەدى. ەلىمىزدىڭ ەۋروپا بولىگىن – اتوم, ءسىبىر بولىگىن – گيدرو, ال ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىن گيدرو جانە قاتتى وتىنعا ارنالعان ستانسالارمەن قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىردى. ەكىباستۇزداعى جىلۋ ەنەرگەتيكا ورتالىعى سول وزىنەن شىعاتىن كومىرگە ارنالعان. ونىڭ قازاندىق اگرەگاتتارى كەڭەس زامانىندا ورناتىلعان. 50-60 جىلدان بەرى توزىعى جەتكەن تەحنيكالىق جابدىقتار سىن كوتەرمەيتىنىن قىس ماۋسىمى كورسەتىپ بەردى.
كەشەگى الاپات اپات ايتپاي كەلگەن جوق. سوڭعى ون جىل بەدەرىندە قازاندىقتار مەن جىلۋ تاسىمال ماگيسترالدارىنان اقاۋلار شىعىپ, ەسكەرتۋلەر جاسالدى. كومىردىڭ ساپاسىن دا وتە جوعارى دەپ ايتا المايمىن. تازا جانسا ك ۇلى سونشالىق كوپ بولماس ەدى عوي. ونىڭ اينالا قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زيانى قانشاما. سول ەسكىرگەن قازاندىقتاردى ارەڭ جوندەپ, قۇبىرلاردىڭ جارىلعان جەرلەرىن جاماپ, قايتا ىسكە قوسۋمەن بولدى. اكىمدەر مەن ستانسانىڭ قىزمەتكەرلەرى وسىمەن ءىس ءبىتتى دەپ ارقانى كەڭگە سالعان. جوق. بۇل وزدەرىن الداعانمەن بىردەي. ىشكى ميگراتسيا ەسەبىنەن قالالار كولەمى ءوسىپ, جىلۋ قاجەتتىلىگى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. كەلەر جىلدىڭ قىسىندا وسى كەلەڭسىز جايدىڭ قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟! سوندىقتان قازاندىقتاردى بۇگىنگى تالاپقا ساي زاماناۋي جاڭالارىمەن اۋىستىرۋ قاجەت. كەڭەس زامانىندا قازاندىق شىعاراتىن زاۋىتتار بارناۋل مەن پودولسك قالالارىندا ورنالاسقان بولاتىن. ولاردى ىسكە قوسۋ ءۇشىن بىلىكتى ءارى ءبىلىمدى ماماندار قاجەت. مامانداردىڭ ءبىلىمدى بولعانى جاقسى-اۋ. بىراق جىلدارمەن جيناقتاعان ءىس-تاجىريبەسى بولماسا, ءىستىڭ كوزىن تابۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى تاعى بار.
مەن قۇرالپى اعا بۋىن وكىلدەرى كەڭەستىك جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەلەگىنەن وتتىك. ءوزىم اۋەلى شىمكەنت وبلىسىنىڭ ارىس قالاسىندا تەپلوۆوز دەپوسىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى جۇمىسشى جاستاردىڭ كەشكى ورتا مەكتەبىن, ودان كەيىن ۆ.لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن (قازىرگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى) ءتامامداپ, ەڭبەك جولىمدى «كازەنەرگونالادكا» مەكەمەسىندە ينجەنەر بولىپ باستادىم. باسشىمىز كەجەك ىسقاقوۆ ورىس تىلىندە دە ەركىن سويلەيتىن, ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار كىسى ەدى, ماعان قاي جاعىنان دا ۇلگى بولدى. جۇمىس بارىسىندا كاسىبي ءبىلىمىمدى ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىردىم. بۇل رەتتە شەبەرلىگىمىزدى شىڭدايتىن سان الۋان ءىسساپارلار مەن كەزدەسۋلەردىڭ اسەرى وراسان بولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ماسكەۋدەگى سەرگو وردجونيكيدزە اتىنداعى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستىم. سوندا ءجۇرىپ «ەكىباستۇز كومىرىن قولدانۋ اياسىنداعى كەيبىر سۇراقتاردىڭ شەشىمىن ىزدەستىرۋ» تاقىرىبىن ۇسىنىپ, ونى عىلىمي جەتەكشىم ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەۆگەني شتەينگاۋز ءا دەگەندە قابىل الدى. ديسسەرتاتسيامدى ي.پ.كراپچين, ل.ي.البەگوۆا, ي.ي.كونيا, ر.ە.لەششينەر, ب.ل.پەكين سياقتى عالىمدار شۇقشيا قاراپ, سۇراق جاۋدىراتىن. زاۋىتتار ساپالى كومىرگە ارناپ, سول كەزدەگى تەحنولوگيالىق, تەحنيكالىق جەتىستىكتەرگە ساي قازاندىقتاردى شىعارىپ, وندىرىسكە جىبەرگەن. ءبىر قاراعانعا ءمىنسىز-اق. الايدا مەن قازاندىقتىڭ ءالى دە جەتىلمەگەن جاقتارىن ەكىباستۇزدا كورىنىس بەرگەنىن العا تارتتىم. مۇندا قازاندىقتىڭ عىلىمي نەگىزىن جاساعان بۇرىنعى عالىمدار ەكىباستۇز كومىرىنىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەگەنىن, ونىڭ قازاندىقتا جانعان كەزدە 50 پايىزىنا دەيىن كۇلگە اينالاتىنىن, سول قالدىقتىڭ «ابراگيۆتىك» قاسيەتىن قاپەرلەرىنەن شىعارىپ العانىن, قازاندىق ەسكىرگەن سايىن ساپاسىز كومىر ونىڭ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن ودان سايىن قيىنداتىپ, ەكولوگياعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىن اشىپ ايتتىم. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاۋ بارىسىندا وسى كەمشىلىكتەردى انىقتاپ قانا قويماي, قازاندىقتىڭ باسقا دا اقاۋلارىن تۇزەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن كورسەتىپ, ءوزىمنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىمدى دالەلدەپ شىقتىم. كەڭەس مۇشەلەرى ۇزاققا سوزىلعان ايتىس-تارتىستان سوڭ, عىلىمي جاڭالىعىمدى ءبىر كىسىدەي قولداپ «كەلەشەگى بار عىلىمي ەڭبەك» دەپ وڭ باعاسىن بەرگەن بولاتىن.
سوڭعى جىلدارى پەتروپاۆل, قاراعاندى, اقتوبە, سەمەي, بالقاش, تەمىرتاۋ جانە ريددەردەگى جىلۋ-ەنەرگيا ورتالىقتارىنداعى تۋىنداعان ولقىلىقتار مەن كەشەگى ەكىباستۇزداعى اپاتتى جاعداي وسى سالانىڭ مامانى رەتىندە مەنىڭ دە جانىمدى اۋىرتتى. اپاتتى كۇننىڭ ەرتەڭىنە-اق وبلىستاردا قىزمەت ەتكەن ءوزىم قۇرالپى ماماندارمەن حابارلاسىپ, پىكىر الىستىم. بىزگە ەنەرگەتيكانىڭ كاسىپقوي, بىلىكتى ماماندارى جەتىسپەي جاتقانداي كورىندى.
ەنەرگەتيكا – ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ نەگىزگى وزەگى. ول وندىرىستە دە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا پايدالانىلادى. قازىر ەل الدىندا ەنەرگەتيكا سالاسىن تۇبەگەيلى ءارى بۇتىندەي جاڭارتۋدىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى تۇر. مۇنى ناعىز جاناشىر ماماندارسىز ىسكە اسىرا قويۋ قيىن. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەمەكشى, قازىرگى ماماندارعا كوڭىلىم تولا بەرمەيدى. ءبىراز ەنەرگەتيك جاستارمەن سويلەسىپ, بايقاعانىم – كوبىنىڭ ساۋاتى تومەن. ارينە, بارلىعى سونداي دەۋدەن اۋلاقپىن. ىشىندە ءبىلىمدى, بىلىكتىلەرى دە بار. ونداي مامانداردىڭ سانىنىڭ ازدىعى جانعا باتادى. ادەتتە ء«بارىن دە مامان كادرلار شەشەدى» دەيمىز. ال سونداي بىلىكتى ماماندارىمىز بولسا, وسىنداي اپاتقا جول بەرەر مە ەدى؟ ستانسانىڭ جۇمىسىن كۇن سايىن قاداعالاپ وتىرعان جاۋاپتى ەنەرگەتيك-ينجەنەرلەر توزعان قۇبىرلاردىڭ جوعارى قىسىمدى كوتەرە المايتىنىن قازاندىقتى ىسكە قوساتىندارعا قالاي ەسكەرتپەگەن. دەمەك ءوز قىزمەتىنە جەتىك ەمەس دەگەن ءسوز عوي. ال ءبىلىم-بىلىگى جوعارى دەڭگەيدەگى مامانداردى تابان استىندا قالاي دايىنداي الامىز؟
ەكىباستۇز اپاتى ەنەرگەتيك دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا سىن. شاعىن قالالارعا قونىستانۋشىلار سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ, كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي قاتارى بارعان سايىن ۇلعايىپ كەلە جاتقان شاقتا جىلۋ-ەنەرگيا ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى دە ەسەلەپ ءوسىپ جاتىر. بۇل قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن دۇرىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. اسىرەسە, قول جەتە بەرمەيتىن جەراستى جۇمىستارىن انىقتاپ وتىراتىن اۆتوماتتاندىرۋدى رەتتەۋ كۇردەلى ماسەلە بولىپ تۇر. ەگەر وسى ەكىباستۇزداعى تەحنيكالىق اپاتتى بۇگىن دۇرىس شەشىپ, جونگە قويماساق, ەرتەڭ بارماق تىستەيتىنىمىز انىق. بۇل ەلدىگىمىزگە, ەنەرگيا ينجەنەرلەرىنە سىن. ونىڭ ۇستىنە ءدال ەكىباستۇزداعىداي بولماعانىمەن وسكەمەن, سەمەي, قوستاناي, اتىراۋ, ريددەر جانە باسقا قالالاردىڭ جاعدايلارى دا ءماز ەمەس. ولارداعى جىلۋ ورتالىقتارى قۇردىمعا كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي ەكىباستۇز كومىرىنەن شىعاتىن كۇن از ەمەس. سوعان بايلانىستى قازان اگرەگاتىنىڭ ارتقى بولىگى قاتتى مەتالدان جاسالۋى كەرەك. وسىعان بۇگىنگى ەنەرگەتيك-ينجەنەرلەر كوڭىل ءبولىپ ءجۇر مە؟ كۇمانىم بار.
الدىمىزدا توزعان قازاندىقتاردى, جىلۋ تاسىمالى قۇبىرلارىن جاڭالاي مىندەتى تۇر. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى جاعىن قالاي ۇيىمداستىرامىز؟ تىعىرىقتان شىعار جولدى ۇكىمەت تاپسىن دەپ ءبىز قالاي عانا قول قۋسىرىپ وتىرايىق. وندايعا مىنا مەنىڭ ارىم بارمايدى. كەيىنگى ماماندارعا بىلگەنىمدى, ويعا تۇيگەنىمدى ايتپاسام ەلىمە دەگەن جاناشىرلىعىم قايسى؟ جاڭا قازاندىقتى ورناتۋ مەن جەراستى جىلۋ تاسىمال جۇيەلەرىن جۇرگىزۋ كۇردەلى ءارى قيىن جۇمىس. قازاق ء«ىستىڭ كوزىن تاپ» دەيدى. جىلۋدىڭ تەحنيكالىق جابدىقتارىن ءبىر-بىرىنە ماتەماتيكالىق دالدىكپەن جالعاماساڭ, بار ءىسىڭ بوسقا كەتتى دەي بەر. بىرىنشىدەن ۋاقىتتان ۇتىلاسىڭ, ەكىنشىدەن شىعىنعا باتاسىڭ. زەينەتكەر دەپ دارەجەلەمەسە, ءبىزدىڭ دە ءالى كوپ ءىستىڭ كۇرمەۋىن شەشۋ قولىمىزدان كەلەدى. ويىمىز جەتكەن جەرگە قولىمىزدى جەتكىزە الامىز.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, قازاندىقتارعا قاتتى وتىننىڭ ساپاسى ۇلكەن اسەر ەتەدى. ەكىباستۇز اشىق كومىر باسسەينىنىڭ باعاسى ارزان. ويتكەنى ساپاسى تومەن. سونى جاپپاي قازعاننان گورى كەيبىر مامانداردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي شىعىنى بولسا دا تالعاپ, تاڭداپ قازۋ ءتاسىلىنىڭ جانى بار-اۋ دەيمىن. بۇل قازاندىق جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, ەكولوگيالىق احۋالعا وڭ اسەرىن بەرەر ەدى.
ادام دەنساۋلىعىنان قىمبات نە بار؟ نەمەسە ونىڭ ساپاسىن كوتەرەتىن قايتا وڭدەۋ فابريكاسى قاجەت. ۇكىمەت ينۆەستيتسيانىڭ كوزىن تاپسا, بۇل دا شەشىلەتىن ماسەلە.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» ساياساتىن قولدايمىن. ازىرگە تىعىرىقتان شىعار جول سول بولىپ تۇر. تۇپتەپ كەلگەندە ماقساتىمىز جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ عوي. الدىمىزدا ۇلكەن مىندەت تۇر. ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ, وسى شارانى جۇزەگە اسىرۋدا وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قاراستىرساق, وڭ ءىس بولار ەدى.
ساكەن سەيدۋاليەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
