كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
قازىر الەمدىك نارىقتا بۇل تاقىرىپتىڭ ءباسى اسپانداپ تۇر. ورتالىق بانكتەردىڭ تسيفرلىق ۆاليۋتاسىن CBDC (Central Bank Digital Currency) قولدانىسقا ەنگىزۋ تسيفرلاندىرۋ ءداۋىرىنىڭ زاڭدىلىعىنا اينالىپ بارادى. finprom.kz سايتىندا جاريالانعان اقپاراتقا سۇيەنسەك, الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 95 پايىزىن باۋىرىنا باسىپ وتىرعان 105 مەملەكەت قارجى نارىعىن تسيفرلىق قارجىمەن ينتەگراتسيالاۋعا ءازىر. تاعى 15 ەل تسيفرلىق ۆاليۋتانى ىسكە قوسۋ كەزەڭىندە تۇر. قازاقستان وسى 15 ەلدىڭ قاتارىندا. ۇلتتىق بانك ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەڭگە ۇلتتىق تولەم ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى بولا الادى. ويتكەنى بۇل – باعدارلامالاۋ مۇمكىندىكتەرى مەن وفلاين تولەمدەردىڭ جاڭا فۋنكتسياسىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىمدى قۇرال. اتالعان فۋنكتسيالار ءوز كەزەگىندە ينتەرنەتكە قوسىلۋ دەڭگەيى تۇراقسىز وڭىرلەردە قارجى قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ۇلەس قوسپاق.
تسيفرلىق تەڭگە – قازاقستانداعى قولما-قول جانە قولما-قول ەمەس اقشا تۇرىندەگى تولەمدەردى الماستىرادى دەگەن ءسوز ەمەس
تسيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا ۇلتتىق بانك تولەم قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تۇپكىلىكتى ناتيجە قانشالىقتى ءتيىمدى بولاتىنىنا ءمان بەرمەك. بۇل تۋرالى اپتا باسىندا قارجى ينستيتۋتتارى باس قوسقان سەمينار-كەڭەستە ايتىلدى. بۇل ءىس-شارانىڭ ماقساتى – تسيفرلىق تەڭگەنى تانىستىرۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە قارجى سەكتورىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن ديالوگ قۇرۋ.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا قولما-قول اقشامەن بىرگە قولدانىلاتىن تولەمنىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى قولما-قول اقشاسىز قاراجات تۋرالى, بۇل جوبانىڭ قارجى نارىعىنا اسەرى تۋرالى ايتىپ بەردى. اگەنتتىك پەن ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن بىرلەسىپ پىسىقتاپ جاتقان تاۋەكەلدەرگە دە توقتالدى.
م.ابىلقاسىموۆا ايتىپ وتكەندەي, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن كيبەرشابۋىلدارعا بايلانىستى تسيفرلىق ۆاليۋتالاردىڭ وپەراتسيالىق تاۋەكەلدەرى جولدى بايلاۋى مۇمكىن. ساراپشىلار قارجىنى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى اعىمداعى شوتتار مەن ەلەكتروندىق ءامياندار اراسىندا قاراجاتتى قايتا ءبولۋ كەزىندە بانكتەردىڭ وتىمدىلىككە قاتىستى تۋىنداۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەرىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە باستادى. وسىعان وراي, اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ ەلەكتروندى امياندارداعى قاراجاتتىڭ ساقتالۋىن جانە ترانزاكتسيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اقپاراتتىق جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك شارالارىمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. بارلىق وسى باعىتتار بويىنشا اگەنتتىك ۇلتتىق بانكپەن, قارجى قوعامداستىعىمەن جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ, تسيفرلىق تەڭگە جوباسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا كەشەندى ءىس-شارالاردى ازىرلەۋدى جالعاستىرادى.
تسيفرلىق تەڭگە – قازاقستانداعى قولما-قول جانە قولما-قول ەمەس اقشا تۇرىندەگى تولەمدەردى الماستىرادى دەگەن ءسوز ەمەس. Finprom زەرتتەۋ ورتالىعى ساراپشىلارىنىڭ شولۋلارىندا تسيفرلىق تەڭگە پاراللەلدى نەگىزدە قولدانىسقا ءتۇسۋى ىقتيمال ەكەنى ايتىلىپ جاتىر. ولاردىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە الەم بويىنشا جۇزدەن استام ەل ءوزىنىڭ تسيفرلىق ۆاليۋتاسىن ازىرلەۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋگە كىرىسكەن. «الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 95%-دان استامىن ەنشىلەپ وتىرعان 105 ەل بۇگىندە وسى قارجى قۇرالىن ازىرلەۋ مۇمكىندىگىن ەسەپكە الىپ وتىر. ۆاليۋتانىڭ بۇل ءتۇرىن «اقشانىڭ ءۇشىنشى فورماسى» دەپ تە اتايدى. ويتكەنى ونى ەلدىڭ ورتالىق بانكى شىعارادى» دەپ كورسەتەدى ءوز شولۋىندا Finprom.kz.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تسيفرلىق تەڭگە قارجى ينكليۋزيۆتىلىگىن جاقسارتۋ الەۋەتىنە يە. «تسيفرلىق تەڭگە تولەم يندۋسترياسىنداعى باسەكەلەستىك پەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا وڭىنان ىقپال ەتىپ, قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىنىڭ جاھاندىق نارىقتاعى باسەكەلەستى قابىلەتىن ارتتىرۋعا سەرپىن بەرەدى» دەيدى.
Atlantic Council ساراپتامالىق ورتالىعىنا سىلتەمە جاساعان Finprom.kz ءوز شولۋىندا, بۇگىندە الەم بويىنشا 10 ەل تولىق تسيفرلىق ۆاليۋتانى ىسكە قوسقانىن حابارلادى. سول سياقتى تاعى 15 ەل, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار, تسيفرلىق ۆاليۋتانى قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر. 24 ەل ءوز تسيفرلىق ۆاليۋتاسىن ازىرلەپ جاتسا, 43 ەل بۇل مۇمكىندىكتى بارىنشا زەرتتەۋگە كىرىسكەن. ءبىر قىزىعى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن دۇنيەجۇزىندە تولىعىمەن ىسكە قوسىلعان بىردە-ءبىر تسيفرلىق ۆاليۋتا جوق بولاتىن. مۇنداي ۆاليۋتاعا قاتىستى ماسەلەلەر جەتەدى. ۇلتتىق بانك تە ءبىرىنشى كەزەكتە تسيفرلىق اقشانىڭ وفلاين جۇيەسىندە تولەم جاساي الاتىنىنا نازار اۋدارىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, قولما-قول اقشانىڭ تىكەلەي بالاماسى. «يننوۆاتسيا بانك سەكتورىنا قاۋىپ توندىرمەيدى, قولدانىستاعى تولەم ينفراقۇرىلىمىنا بىرىكتىرىلگەن» دەلىنەدى ۇلتتىق بانك تاراتقان دەرەكتەردە.
قارجى ساراپشىسى, ينۆەستور الىبەك جالعاسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەڭگە – ۆاليۋتانىڭ دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭى. ونداعى ترانزاكتسيالار تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭى تۋرالى مالىمەتتەر اشىق. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە جالعان اقشا جاساۋدان نەمەسە الدانىپ قالماۋدان قوسىمشا قورعانىس بولا الادى.
«تسيفرلىق تەڭگە ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن كريپتوۆاليۋتا اراسىنداعى گيبريدتىك قارجى كوزىنە اينالۋ تەتىگىنە يە. مۇندا كريپتوۆاليۋتانىڭ سيپاتتامالارى دا بار. ينفلياتسيانى قانداي دا ءبىر جولمەن ارتتىرۋ نەمەسە تومەندەتۋ, ەكونوميكانى جەدەلدەتۋ نەمەسە «سالقىنداتۋ» ماقساتىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋعا دا مۇمكىندىك بار. قازاقستان فينتەح بويىنشا تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا. گرۋزيا مەن تۇركيادا ءالى قولما-قول اقشامەن تولەيدى, اۋدارىمدار جوق, كەيبىر جەرلەردە ولار ءتىپتى كارتالاردى دا قابىلدامايدى», دەيدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار ساراپشى تسيفرلىق ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ەڭبەك نارىعىنا قانداي دا ءبىر تۇردە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەمەيتىنىن دە ايتىپ ءوتتى.
ء«بىز ۆاليۋتانىڭ قانداي فۋنكتسيالارى بولاتىنىن جانە قاي تەتىگى جۇمىس ىستەمەيتىنىن ءالى بىلمەيمىز. بىراق قالاي بولعاندا دا IT ماماندارىنا سۇرانىس بۇدان دا جوعارى بولادى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ءا.جالعاسباەۆ.
