كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
بىرىنشىدەن, 2004 جىلدان كەيىن العاش رەت ماجىلىسكە دەپۋتاتتار بىرمانداتتىق جۇيە ارقىلى سايلانادى. تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – كانديداتتار بۇرىن تەك ساياسي پارتيالار جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردان عانا ۇسىنىلسا, قازىر ۇمىتكەردىڭ ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ ماسەلەسى زاڭدى تۇردە بەكىتىلدى. بۇل – كانديدات بولعىسى كەلەتىن ەل ازاماتىنىڭ كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ دەگەن ءسوز. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا دا جول اشىلعالى وتىر. وسىنىڭ ءبارى سايلاۋ تەتىگىنىڭ بۇرىنعىدان دا جەتىلە تۇسكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان دا تىركەلگەن ۇمىتكەرلەر سانى كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى.
كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ ەل ازاماتتارى ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. مۇنداي ساياسي قادامعا بۇرىن دا بارعانبىز. كەزەكتەن تىس بولعانىمەن بۇل جولعى سايلاۋ تۋرالى الدىن الا ايتىلىپ, تالقىلاندى. ساياسي دودا وتەتىنى جايلى جۇرتقا جارتى جىل بۇرىن بەلگىلى بولدى. ياعني اياق استىنان, توسىننان بولىپ جاتقان ساياسي وقيعا ەمەس. پارتيالاردىڭ تومەنگى شەگى بۇرىن 7 پايىز بولسا, قازىر 5 پايىزعا دەيىن ءتۇستى, ياعني بۇل سايلانۋعا دەگەن مۇمكىندىكتەر ءسال دە بولسا ارتتى دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە قوعامدىق پىكىرلەردىڭ باسىم بولىگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان دەپۋتات سايلانباسىن نەمەسە تاعايىندالماسىن دەگەن ۇسىنىستار توڭىرەگىندە بولاتىن. سوندىقتان دا بۇل جولى اسسامبلەيانىڭ كۆوتاسى الىنىپ تاستالعان ەكەن. بۇل دا دەموكراتيالىق تۇرعىدان ىلگەرىلەۋدىڭ جاقسى ءبىر نىشانى دەپ اشىق ايتۋعا بولادى. دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى – سايلاۋ بيۋللەتەنىندەگى «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعاننىڭ قوسىلۋى. ءسىز سايلاۋ بولىمشەسىنە كەلگەننەن كەيىن بيۋللەتەنگە قاراپ وتىرىپ, تەكسەرىپ, ەگەر كانديداتتاردىڭ ەشقايسىسى كوڭىلىڭىزدەن شىقپاسا, «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعانعا بەلگى قويا الاسىز. بىراق قارسىلىقتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ۇمىتكەرلەردى تۇگەلىمەن سىزىپ تاستاۋدىڭ تاپقىرلىق بولا قويمايتىنىن قاپەرگە سالعانىمىز ابزال.
جاسىراتىنى جوق, وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى قاڭتارداعى سايلاۋدا الدىڭعى دودالارعا قاراعاندا دەموكراتيالىق باعىتتىڭ ەپتەپ ىلگەرىلەي تۇسكەنىن سەزىنگەن بولاتىنبىز. سول كەزدە ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرامى جەتىلىپ, زاڭدى بىلەتىن, تەگەۋرىندى جاستار, زاماناۋي دەپۋتاتتار كەلدى دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىك. نەگىزىنەن, سول ءۇمىت 100 پايىز بولماسا دا باسىم بولىگى اقتالعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. دەپۋتاتتار قۇرامىنىڭ ىشىندە الۋان پىكىرلى ادامدار بولعاندىقتان, سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىلىنەن شىقپاعاندارى دا بار ەكەنى كەيىن انىقتالىپ جاتىر. ال تۇتاستاي العان كەزدە بۇرىنعى ءماجىلىستىڭ باسىم بولىگى جامان جۇمىس ىستەگەن جوق. ءىشىنارا بەلسەندىلىك تانىتىپ, وزدەرىنىڭ سول ۋاقىتتاعى ەڭبەكتەرىن اشىق ءارى جاريالى تۇردە كورسەتىپ جاتقاندارى دا بولدى. دەگەنمەن جاڭا جاعدايدا سايلاۋدىڭ بارىنشا دەموكراتيالانۋى بۇل ۇدەرىستى ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسكەندەي اسەر ەتۋدە.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – قانداي جاعدايدا دا كانديداتتاردى دۇرىس ىرىكتەۋ كەرەك دەگەن ماسەلە. بۇل ارادا كانديداتتاردىڭ نەگىزگى بولىگى زاڭگەرلەردەن تۇرسا دەگەن ۇسىنىستىڭ دۇرىستىعى تاعى الدىمىزدان شىعادى. ءۇش تارماقتى بيلىكتىڭ ەڭ وزەكتىسى, ەڭ جاۋاپتىسى – زاڭ شىعارۋشى بيلىك ەكەنى ءسوزسىز. ازاماتتارىمىز سول زاڭ بويىنشا ءومىر سۇرەتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ ءاربىر ماسەلەسىنە, جاڭادان شىققان زاڭنىڭ ءاربىر تارماعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىم ويىمىزعا ورالا بەرەدى. سوندىقتان بۇل ارادا كەيبىر ازاماتتار ايتىپ جۇرگەندەي, «حالىققا بەلگىلى ادام, تانىمال تۇلعا» دەگەن سياقتى ۋاجدەرىن كولدەنەڭ تارتۋ دەپۋتاتتىققا جۇرمەيدى. تانىمال بولۋ – شارت ەمەس, ءاربىر كانديداتتىڭ زاڭدى ءبىلۋى جانە ءادىل بولۋى – مىندەتتى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – حالىقتىڭ الدىندا جۇرگەن شوۋمەندەردى, انشىلەر مەن اكتەرلەردى, توي باسقاراتىن اسابالاردى, سىقاقشىلاردى ۇسىنۋ كەرەك دەگەن پىكىردى توقتاتۋ كەرەك. مۇنداي توپتاعىلاردى ۇسىناتىندار ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى دامىماي قالعان, شەتەلدىك دەموكراتيادان حابارى ولشەۋلى جاندار. بىزگە كەرەگى – بۇرىنعى تانىمالدار ەمەس, وسى ءماجىلىس كورپۋسىنىڭ قۇرامىنا جاڭا ادامداردىڭ كەلىپ, ولاردىڭ كاسىبي تۇردە جۇمىس ىستەۋلەرىنە مۇمكىندىك بەرۋ. باز ءبىر كىسىلەر «زاڭگەر بولۋ شارت ەمەس, جوباعا ارنايى ساراپتاما جاسايتىن توپ بار» دەگەندى كولدەنەڭ تارتادى. بۇل – ءالسىز ءۋاج.
كاسىبي زاڭگەرلەردەن كەيىنگى توپ ەكونوميستەردەن تۇرعانى ابزال. ويتكەنى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ىشكى-سىرتقى تەتىكتەرىن شەشۋدىڭ ماسەلەسىنە بايلانىستى زاڭ جوبالارىن قاراعان كەزدە قارجىلىق ساۋاتتىڭ اسا قاجەت ەكەندىگى بۇرىننان دا بايقالىپ كەلە جاتىر. ەلدەگى جاعدايدى جاقسارتىپ, سول دەموكراتيالىق ۇردىستەردى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن ەكونوميست ماماندىعىنىڭ اسا قاجەت ەكەندىگىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق بولار. ايتىلىپ جۇرگەن ويلاردىڭ تاعى ءبىرى – ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ قۇرامىنا كاسىپكەرلەردى نەمەسە بيزنەسمەندەردى ۇسىنباۋ كەرەك دەگەن پىكىر توڭىرەگىندە. ياعني ولار وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىن الدىڭعى ورىنعا شىعارىپ, زاڭنىڭ قاجەتتى تارماقتارىنا عانا جاۋاپ بەرىپ وتىرادى. جەكە جۇمىستارىنا ءتيىمسىز بولعان جاعدايدا مۇنداي توپتاعىلاردىڭ داۋىس بەرمەي قويمايتىنى تۇسىنىكتى. سول ارقىلى باسقا ارىپتەستەرىن دە قورعايدى, كاسىپكەرلىكتىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىن سۋبەكتيۆتى تۇرعىدان شەشىپ جىبەرۋگە ىقپال جاساۋى دا ىقتيمال. بۇدان ولاردىڭ بارلىعىن سىزىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن قورىتىندى تۋماعانى ءجون. كاسىبى جولعا قويىلعان, بولاشاعىنا ەشقانداي كۇمان كەلتىرمەيتىن, ىنتا-جىگەتىن قاراپايىم جۇرتقا ارناعان اۋقاتتى ادامداردان ءىشىنارا ۇسىنۋعا بولاتىن دا شىعار. بىراق ءماجىلىستىڭ باسىم بولىگى كاسىپكەرلەردەن تۇرسىن دەگەن ۇسىنىسپەن ءپرينتسيپتى تۇردە كەلىسپەيمىز.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەلە شاۋىپ جۇرگەن تاعى ءبىر پىكىرلەر «ماجىلىسكە جۋرناليست-جازۋشىلاردىڭ دا قاجەتى شامالى» دەگەنگە سايادى. باجايلاپ قاراعان جاعدايدا بۇل دا – كەلىسۋگە بولمايتىن ماسەلە. ويتكەنى جۋرناليست دەگەنىمىز – زيالى قاۋىمنىڭ ءومىردى زەرتتەپ, ءتۇرلى باعىتتاردا پروبلەمالىق ماقالالار جازىپ, قوعامدىق ىسكە بەلسەنە ارالاسىپ كەلە جاتقان اۆانگاردى. ولاردىڭ سانا-سەزىمى دە, ءومىردى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋى دە جان-جاقتى. سوندىقتان دا جۋرناليستەردىڭ ءماجىلىس قۇرامىنان تابىلۋى ەشقانداي ىسكە كەدەرگى كەلتىرمەيدى. كەرىسىنشە, زاڭداردىڭ انا تىلىمىزدە قابىلدانۋىنا ىقپال ەتەدى. اسىرەسە كەرەگى – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى.
بۇل جولعى سايلاۋ ۇلكەن تارتىسپەن جانە زاڭ شەڭبەرىندە ءادىل وتەدى دەپ سەنگىم كەلەدى. ۇلكەن سايلاۋ كەزىندەگى تارتىستاردىڭ بولۋى جانە ونىڭ كۇشتى قارقىندا پارمەندى تۇردە كورىنىس تابۋى – ول دا دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ بەلگىسى.
ءبىراۋىز سوزبەن ايتقاندا, جاڭا قازاقستاننىڭ پارلامەنتىن قايتادان جاساقتايتىن كورپۋستى بايىرعى حالىقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان تاڭداپ الۋىمىز كەرەك. مۇمكىندىگىنشە, ەلگە جاناشىرلىق تانىتاتىن ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەسەك ەكەن. اينالىپ كەلگەندە, بۇل سايلاۋ ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن نىعايتا تۇسۋگە, تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋگە جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىن ساياسي دودا بولۋى كەرەك دەپ ۇمىتتەنەمىز.
نۇرداۋلەت اقىش,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى
ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ
باس عىلىمي قىزمەتكەرى
