كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اۋرۋدى ەرتە انىقتاعان ماڭىزدى
ءبىر قاراعاندا ەلدەگى ستاتيستيكا الەمدەگى احۋالدان ءتاۋىر سەكىلدى. الايدا ەلدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن مىڭنان استام ازاماتتان باۋىر وبىرى انىقتالاتىنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. سول ناۋقاستاردىڭ شامامەن 700-گە جۋىعىندا باۋىر ىسىگى اسقىنىپ, باقيلىق بولادى ەكەن. وسىعان قاراپ-اق ىسىك اۋرۋىنان ەشكىم 100 پايىز ساقتاندىرىلماعانىن اڭعارامىز. ياعني قاتەرلى ىسىك سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ جۇرگەن سپورتشىلاردان كەزدەسۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, بالالار باۋىر وبىرىنىڭ گەپاتوبلاستوما دەگەن تۇرىنە شالدىعۋى ىقتيمال. ال ەرەسەكتەردە وسى دەرتتىڭ ءجيى كەزدەسەتىن ەكى ءتۇرى بار.
باۋىر وبىرىنىڭ گەپاتوتسەلليۋليارلى كارتسينوما دەگەن ءتۇرى ناۋقاستاردىڭ 75-80% انىقتالسا, حولانگيوتسەلليۋليارلى كارتسينوما پاتسيەنتتىڭ 15-20 پايىزىندا كەزدەسەدى. وسىعان قوسا ناۋقاستاردىڭ 5 پايىزىندا كەزدەسەتىن باۋىر ىسىگىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. تارقاتىپ ايتار بولساق, گەپاتوتسەلليۋليارلى كارتسينوما – باۋىر كلەتكالارىندا پايدا بولاتىن ىسىك. ال حولانگيوتسەلليۋليارلى كارتسينوما باۋىر ءىشى ءوت جولدارىنان انىقتالادى. باۋىر وبىرىنا شالدىقپاۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ۆ جانە س ۆيرۋستى گەپاتيتتەرىنىڭ سوزىلمالى ينفەكتسياسىن جانە باۋىر تسيرروزىنىڭ الدىن الۋ قاجەت. مۇنداي جاعدايدا ناۋقاس ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن ءجىتى باقىلاپ, دۇرىس ەمدەلمەسە, دارىگەرگە قارالماسا, تسيرروزعا اينالعان كلەتكالار باۋىر ىسىگىنە اپارۋى تاعى مۇمكىن. سوسىن قانت ديابەتىنەن, ارتىق سالماقتان دا ناۋقاستىڭ باۋىرىن ماي باسۋ قاۋپى بار. مۇندايدا پاتسيەنت ۇزاق ۋاقىت ەمدەلمەي, ديەتا ۇستاماسا, سالماعىن تۇسىرمەسە, ديابەتتى باقىلاماسا, دەرت باۋىر وبىرىنا نەمەسە تسيرروزعا ۇلاسۋى مۇمكىن. باۋىر وبىرىنا اپاراتىن دالەلدى, دايەكتى سەبەپتەر – وسى. ۆيرۋستى گەپاتيت جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا حيرۋرگ جانە ءتىس دارىگەرلەرى دە بار.
قانمەن بايلانىستى ەمشارادا دارىگەر مەن ناۋقاس اسا ساق بولۋى كەرەك. ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ دارىگەر-ونكولوگى, گەپاتوبيليارلى حيرۋرگ, ترانسپلانتولوگ ابىلايحان شارمەنوۆ ۆيرۋستى گەپاتيتتى ەمدەۋدەن الدىن الۋ ماڭىزدىراق ەكەنىن ايتتى.
– قانمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتاعى ماماندار ۆ, س گەپاتيتىنە قارسى ۆاكتسينا الىپ تۇرۋى كەرەك. بىردە كورەيادا ەل ازاماتى وپەراتسيا جاساتىپ, جىل وتكەن سوڭ ودان ۆيرۋستى گەپاتيت انىقتالعانىن بىلەمىن. بۇل – قانعا بايلانىستى جۇمىستىڭ بارلىعىندا قاۋىپ بار دەگەننىڭ ءبىر دالەلى. قان قۇيدىرعان ناۋقاس وپەراتسيادان كەيىن گەپاتيت ۆ, س-عا قارسى اناليز تاپسىرىپ تۇرۋى كەرەك. قازىر ۆيرۋستى گەپاتيتكە قارسى ەمشارا, ۆاكتسينالار دامىعان. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەتتەن ۆ, س ۆيرۋستى گەپاتيتىنە قارسى تەگىن ءدارى-دارمەك بەرىلەدى. تاعى ءبىر ماسەلەگە توقتالساق, جىلدار بويى ىشىمدىك تۇتىنۋدىڭ سالدارى «الكوگولدىك تسيرروزعا» الىپ كەلۋى مۇمكىن. ال تسيرروزدىڭ قاتەرلى ىسىككە ۇلاسۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ەكەنىن ايتتىق. سوندىقتان باۋىر اۋرۋلارىن ەرتەرەك انىقتاپ, تەكسەرىلىپ, الدىن الۋدىڭ ماڭىزى زور. باۋىر وبىرى تۇقىم قۋالايدى دەگەن دە تەوريا بار. ماسەلەن, ۆيرۋستى گەپاتيت موڭعوليادا كوپ كەزدەسەدى. جاڭىلماسام, 1980 جىلدارى ونداعى دارىگەرلەر ناۋقاستارعا دونور قانىنىڭ قۇرامىن تالداماي قۇيدى. ەندى سونىڭ سالدارى كەيىنگى ۇرپاقتارىنا ءتيىپ وتىر. قازىر موڭعوليادا ۆيرۋستى ب گەپاتيتى كوپ كەزدەسەدى. قايتا كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا قان قۇرامىن تەكسەرگەننەن كەيىن عانا پاتسيەنتكە قۇياتىن, – دەيدى ول.
مەديتسينادا باۋىر وبىرىندا قولداناتىن ەمشارانىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. مىسالى, باۋىردىڭ بولىگىن كەسۋ, ترانسپلانتاتسيا, باۋىر ارتەريالارى ارقىلى حيميالىق پەرەپاراتتارمەن ەمدەۋ ءادىسى بار. سونىمەن قاتار دارىلىك تەراپيا سىندى باسقا دا بىرنەشە ءتۇرى بار. ياعني ەمشارا باۋىر وبىرىنىڭ تۇرىنە, دەڭگەيىنە قاراي ۇسىنىلادى. باۋىر وبىرىن ەمدەۋدە دۇنيەجۇزى ونكولوگتەرى بارسەلونالىق الگوريتمدى قولدانادى. ياعني ەم ءتۇرى سول ەمدەۋ ادىسىنە قاراي تاعايىندالادى. وندا باۋىر وبىرى ەڭ باستاپقى كەزەڭ, باستاپقى كەزەڭ, ورتا كەزەڭ, اسقىنعان جانە سوڭعىسى – تەرمينالدى كەزەڭ دەپ بولىنەدى. باۋىر وبىرىنىڭ قاي كەزەڭدە ەكەنىن انىقتاۋدىڭ وزىندىك كريتەريلەرى بار. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ىسىكتىڭ كولەمىن, ىسىكتىڭ سانىن, باۋىردىڭ قانشالىقتى جۇمىس ىستەيتىنىن انىقتاۋ قاجەت. ول از دەسەڭىز, باۋىردىڭ قانشالىقتى قاۋقارلى انىقتاۋ ءوز الدىنا, العاشقى, ورتاڭعى جانە سوڭعى كەزەڭ دەپ ۇشكە بولىنەدى. كەيىن ناۋقاستىڭ «وبەكتيۆتى ستاتۋسى» دەگەن بولادى. ونى دا انىقتاۋدىڭ ءادىسى بار. سەبەبى ىسىك بولعان سوڭ اعزانى ۋلايدى. مۇندايدا ناۋقاستىڭ تابەتى قاشىپ, السىرەي باستايدى, سالماعى ازايادى. مۇنىڭ سوڭى ناۋقاستىڭ توسەك تارتىپ قالۋىنا دەيىن اپارۋى مۇمكىن. وسى تالداۋدىڭ بارلىعىن ءجىتى زەرتتەي كەلە دارىگەرلەر جوعارىدا اتاپ وتكەندەي باۋىر وبىرىنىڭ قاي كەزەڭدە ەكەنىن انىقتايدى. مىسالى, باۋىر وبىرىنىڭ ەڭ باستاپقى كەزەڭىندە ىسىك 2 سم دەيىن بولادى ەكەن. كەيىن باستاپقى كەزەڭدە ىسىكتىڭ كولەمى 3 سم-گە دەيىن جەتەدى. وسى تۇستا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماعلۇماتقا توقتالساق, ترانسپلانتاتسيا باستاپقى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى. باۋىر وبىرىنىڭ ورتاڭعى جانە ودان كەيىنگى اسقىنعان كەزەڭىندە باۋىر اۋىستىرۋ وپەراتسياسى ۇسىنىلمايدى. سەبەبى ىسىك اسقىنسا, باۋىر اۋىستىرعان كۇننىڭ وزىندە ناۋقاستىڭ ءومىرى ۇزارمايدى. ياعني دونوردى, ناۋقاستى بوس اۋرەگە سالۋعا بولمايدى.
مايىتتىك دونور از, تۋىستىق دونور تابۋ قيىن
گازەتىمىزدىڭ وتكەن سانىندا ەلدە مايىتتىك دونور تاپشى ەكەنىن تارقاتىپ جازعان ەدىك. باۋىر وبىرىنا دا سولاي, مايىتتىك دونور از. مايىتتىك دونور بولماعان سوڭ, ارينە, ناۋقاستار ونى كۇتپەيدى, تۋىستىق دونورعا يەك ارتادى. ال تۋىستىق دونور تابىلماسا, دارىگەرلەر باسقا ەمشارالاردى ۇزبەي, جالعاستىرادى. سەبەبى كەيبىر ناۋقاستار باۋىر وبىرىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە دونور ىزدەيدى. وسى مەزگىلدە دارىگەرلەر دەرتتىڭ الدىن الادى. ياعني دونور تابىلعانشا ىسىك ءوسىپ, وبىردىڭ اسقىنعان كەزەڭىنە وتپەۋىنە كۇش سالادى. ال ەندى باۋىر ترانسپلانتاتسياسىندا دا حالىقارالىق تالاپتار بار. ناۋقاستىڭ احۋالى سول كريتەريلەرگە ساي كەلسە عانا ترانسپلانتاتسيا جاسالادى. بۇگىندە ەلدە مايىتتىك دونور از بولسا, تۋىستىق دونور تابۋ – قيىننىڭ-قيىنى. كوپشىلىك باۋىردىڭ اعزادا وزىدىگىنەن وسەتىنىن بىلگەنىمەن, ونى دونوردان قالاي كەسىپ الىپ, ناۋقاسقا قالاي سالاتىنىن بىلە بەرمەيدى. ورايى كەلگەندە ۋاقىتپەن ساناسپاي, كەز كەلگەن ۋاقىتتا وپەراتسيا ۇستەلىنەن تابىلاتىن دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىنا تەرەڭىرەك بويلاعانىمىز دۇرىس شىعار. مەديتسيناسى قارقىندى دامىعان ەلدەردە دارىگەرلەر باۋىردىڭ وڭ نەمەسە سول جاق بولىگىن دە ترانسپلانتاتسيالاي الادى. ال بىزدە كوبىنە وڭ جاق باۋىر الىنادى ەكەن. سەبەبى باۋىردىڭ سول جاعى كولەمى جاعىنان ناۋقاسقا ساي كەلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان باۋىردىڭ وڭ جاق بولىگىنەن جالپى باۋىردىڭ 60 نەمەسە 65 پايىزى الىنادى. دەمەك دونوردىڭ وزىندە 35 نەمەسە 40 پايىزى قالادى. بۇل, ارينە, دونور تابىلعاننان كەيىنگى دارىگەرلەردىڭ جۇمىسى. ال كوپشىلىكتى ەڭ اۋەلى تۋىستىق دونور تابۋ نەگە قيىن دەگەن سۇراق الاڭداتادى. ايتالىق, دونورلاردىڭ شامامەن 40 پايىزىندا باۋىردىڭ كولەمى ناۋقاسقا ساي كەلمەيدى ەكەن. باۋىرعا وتەتىن ارتەريا, «ۆوروتنىي ۆەنا», ودان شىعاتىن ءوت جولى بار جانە باسقا تامىرلار ناۋقاسقا ساي كەلۋگە ءتيىس. سونداي-اق دونوردىڭ قان توبى ماڭىزدى. ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرى 2017 جىلى جانە بىلتىر قان توبى دونورعا ساي كەلمەيتىن ناۋقاستىڭ دا باۋىرىن الماستىرعان. بىراق بۇل ءادىس – وتە كۇردەلى وتالاردىڭ تىزىمىندە. ەندىگى كەزدە ورتالىق دارىگەرلەرى باۋىر ترانسپلانتاتسياسىندا وسى ءادىستى جەتىلدىرۋدى كوزدەپ وتىر. ەسەسىنە, وسىعان دەيىن جاسالعان ەكى كۇردەلى وپەراتسيا ءساتتى شىققان. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, باۋىر وبىرىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭىندە ناۋقاستاردىڭ باۋىرى بىرىڭعاي ترانسپلانتاتسياعا جاساۋعا كەلەدى دەپ شورت كەسىپ بايلام جاساۋعا بولمايدى. ياعني ناۋقاستىڭ جاعدايى جوعارىدا اتاپ وتكەندەي الەمدىك كريتەريلەرگە ساي كەلۋى قاجەت.
–تۋىستىق دونوردا ەڭ ءبىرىنشى دونوردىڭ جاعدايىن قارايمىز. سەبەبى دونور ول – ساۋ ادام. دونوردىڭ دەنساۋلىعىنا نۇقسان كەلسە, جاۋاپقا تارتىلاسىڭ. وپەراتسيادان كەيىن دونوردىڭ باۋىرى التى ايعا دەيىن قالپىنا كەلەدى. ودان كەيىن دونور ءدارى-دارمەك تە تۇتىنبايدى, قالىپتى ءومىر سۇرەدى. ال باۋىردىڭ بولىگى ناۋقاستا تولىققاندى وسپەيدى. تۋىستىق دونوردان جاسالاتىن وپەراتسيا مايىتتىك دونوردان الدەقايدا كۇردەلىرەك. نەگە دەسەڭىز, باۋىردىڭ وڭ جاق بولىگى الىنعان سوڭ ارتەريا كىشىرەيەدى. ونىڭ ديامەترى شامامەن 1,5-2 مم بولسا, تىگەتىن ءجىپ كوزگە كورىنبەيدى. دارىگەرلەر ونى تەك ارنايى ءۇش ەسە ۇلكەيتەتىن لۋپا ءتارىزدى كوزىلدىرىك تاعىپ تىگەدى. وپەراتسيادا دونوردان باۋىردىڭ بولىگىن العاننىڭ وزىنە 5-6 ساعات ۋاقىت جۇمسالادى. ال ناۋقاستىڭ باۋىرىن اۋىستىرۋ وپەراتسياسىنا شامامەن 8-10 ساعات جۇمسالادى. ويتكەنى تىككەن ارتەريا ترومبوز (قاننىڭ ۇيۋى) بولۋ قاۋپى بار. مۇنداي جاعدايدا ارتەريانى قايتا تىگەمىز. ترانسپلانتاتسيا باستالعاننان اياقتالعانعا دەيىن دەمىڭدى ىشكە بۇگەسىڭ. زەيىنىڭ تەك سول وپەراتسياعا اۋادى. بوساڭسۋعا ۋاقىت بولمايدى. كەيىن, وتانى نەشە جەردەن ءساتتى جاسادىق دەگەنمەن ءجۇز پايىز سەنىمدى بولا المايسىڭ, – دەيدى ترانسپلانتولوگ دارىگەر ا.شارمەنوۆ.
«ادامنىڭ ايتقانى بولمايدى, اللانىڭ دەگەنى بولادى» دەگەن جاقسى ءسوز بار. تۋىستىق دونوردان باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن جاساتقان التىناي تۇرمىس قۇرىپ, بۇگىندە جۇبايى ەكەۋى كوپتەن كۇتكەن پەرزەنتىن باۋىرىنا باسقان. بۇل مەديتسينادا سيرەك كەزدەسەتىن جاعدايلاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
– نەگىزى باۋىرىم اۋىراتىنىن 2013 جىلى ءبىلدىم. سودان الماتى قالاسىندا دارىگەرلەرگە قارالىپ, 2015 جىلعا دەيىن ەمدەلدىم. ءار جارتى جىل سايىن دارىگەرگە قارالاتىنمىن. ول كەزدە ماعان «ۆيلسونا-كونوۆالوۆا» دياگنوز قويىلدى. دارىگەر ۇسىنعان ءدارى-دارمەكتى ۋاقتىلى ءىشىپ تۇردىم. بىراق دەنساۋلىعىم جاقسارا قويمادى. كەرىسىنشە, جاعدايىم ناشارلاي بەردى. بولماعان سوڭ كورەياعا بارىپ قارالعانىمدا ماعان اۋەلدە دۇرىس دياگنوز قويىلماعانىن ءبىلدىم. سودان ولار 5 جىلدىڭ ىشىندە باۋىر اۋىستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. 2017 جىلعا دەيىن ءدارى-دارمەك ءىشىپ ءجۇردىم. سول جىلى جاعدايىم كۇرت ناشارلاپ, اۋرۋحاناعا ءتۇستىم. ياعني ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنا باردىم. حيرۋرگ دارىگەرلەرمەن كەڭەسىپ, وپەراتسيانى ەلدە جاساتاتىن بولدىم. تۋىس اعام دونور بولدى. وپەراتسيا 14 ساعاتقا سوزىلدى. ەكى ايعا جۋىق اۋرۋحانادا جاتتىم. وڭالدىم. كەيىن تۇرمىسقا شىقتىم. ورتالىقتاعى دارىگەرلەر قالاي بولار ەكەن دەپ ءبىراز باس قاتىردى. گينەكولوگ دارىگەر بالانى الدىرۋ كەرەك دەپ قارسى بولدى. ال ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ حيرۋرگتەرى بالانى قالدىرامىن دەپ شەشىم قابىلداسام, توعىز اي بويى ءجىتى باقىلايتىنىن, قانداي دا ءبىر كەرى اسەر بايقالسا, بالانى شىعارىپ الاتىنىن ايتتى. بوسانعاننان كەيىن تاعى دەنساۋلىعىم بولمادى. بىلتىر قاراشادا تاعى وپەراتسيا جاسالدى. قازىر شۇكىر, بالامىز جاستان استى. ءالى كۇنگە دەيىن مازام قاشىپ, اۋىرسىنسام, دارىگەرلەرىمە كۇن-ءتۇن دەمەي, كەز كەلگەن ۋاقىتتا حابارلاسامىن. دونور بولعان تۋىسىم ەشقانداي ءدارى-دارمەك ىشپەيدى. ول التى اي كۇتىنىپ, جۇمىسىنا شىقتى, – دەيدى التىناي.
ايتا كەتۋ كەرەك, جاس انانىڭ جاعدايىن ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرى ۇدايى باقىلاپ وتىرادى.
ورتالىقتا بىلتىر تۋىستىق دونوردان 7 باۋىر ترانسپلانتاتسياسى جاسالىپتى. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, جىلىنا ەلدە مىڭعا جۋىق ناۋقاستا ميدىڭ سەمۋى تىركەلەدى (مي ءولىمى) ەكەن. مۇنداي ءولىم ەگدە جاستا ينسۋلت العان كىسىلەردە نەمەسە مي جاراقاتىندا انىقتالادى ەكەن. الايدا قايعىدان قان جۇتقان وتباسىنىڭ تۋىسىنا اعزاعا مۇقتاج ناۋقاستاردىڭ بار ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. دارىگەرلەر ەرىك-جىگەرىن جيىپ, سۇراعان كۇننىڭ وزىندە باسىم كوپشىلىگى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرەدى. ارينە, ونكولوگ دارىگەرلەر دونور تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ جاعىن قاراستىرىپ-اق جاتىر. ەندى ترانسپلانتاتسيادا دونور تاپشىلىعى ازايسا, مۇنىڭ ءوزى ەل مەديتسيناسىن جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەرەتىن ءتارىزدى.
