تاقىر
...قازىر ءبىز ارادا جىلدار وتكەن سوڭ بارىپ, وسى جەرگە كەلىپ تۇرمىز. بۇل اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىدەن 140 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ەكەن. ىرگەسىندە قوپا اتتى ەلدى مەكەن بار. وي شاقىرۋ ءۇشىن ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان قۇمداۋىت القاپقا ءۇنسىز قاراپ تۇرمىز. شىنىندا الدىمىزداعى جازىقتا قىلايعان قىلپىق كورىنبەيدى. كوز جەتەر جەردىڭ ءبارى ىقىلىم زاماننان بەرگى قار مەن جاڭبىر سۋىنان نىعىزدالىپ تۇرىپ شوگىپ, مىقتاپ ورنىققان قيىرشىق تاستى قالىڭ توپىراق قاباتى. جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە بەرەكەنى الىپ, جان تاپتىرمايتىن دالانىڭ دولى جەلى بار ەمەس پە. مىنە, سودان كوتەرىلەتىن شاڭ-توزاڭ مۇندا اتىمەن جوق. ويتكەنى ونداي قۇم-بوراننىڭ العىشارتى دەيتىن ۇساق توپىراق ۇگىندىلەرى تاقتايداي بوپ قاتقانى مىنا جەر قاباتىنىڭ ۇستىڭگى بولىگىمەن بىرىگىپ-كىرىگىپ كەتكەن.
– بۇل القاپتىڭ «كۇلدىردىڭ تاقىرى» دەپ اتالۋىنىڭ سىرى نەدە ەكەن؟ – دەدىك ءبىز اينالامىزعا اسىقپاي قاراپ العان سوڭ.
– ەرتەدە, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اۋىل اكىمى ءمۇرسىن بايتاق ۇلى. – وسى وڭىردە ساڭكىباي اتتى داۋلەتتى ادام ءومىر ءسۇرىپتى. ول XVII عاسىرداعى ابىلقايىر زامانىندا عۇمىر كەشكەن كىسى ەكەن. مىندەتى حان اسكەرىن ءمىنىس كولىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپتى. وسى ماقساتپەن باي وردادان پارمەن كەلگەن سايىن دالاداعى جىلقىلارىن مىنا تاقىرعا وقتىن-وقتىن اكەلىپ ءيىرىپ, ساربازدارعا اي بويى ات تاڭداماي ما؟ مىنە, سوندا بۇل جەردە ونىڭ كىشى ايەلى كۇلدىر ەسىمدى انامىزدىڭ اۋىلى وتىرىپ, وتاعاسى مەن جاساۋىلدارعا اس-سۋ ازىرلەپ بەرەتىن بولعان. ءبىزدىڭ قازىرگى ايتىپ جۇرگەن جەر اتاۋى سودان قالعان دەسەدى.
– دۇرىس ەكەن. ال ەندى مىنا تاقىردىڭ كولەمى قانداي؟ وسى تابيعات تۋىندىسى تۋرالى وزدەرىڭىز كورىپ-بىلگەن نە بار؟ سونى قازىر ەسكە ءتۇسىرىپ, ايتىپ بەرە الاسىزدار ما؟
مۇنى بىزبەن بىرگە ەرىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يبراھيم ەرمەكباەۆ جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى. اعامىزدىڭ بۇل جونىندە ءبىرىنشى ايتقان دەرەگى اۋدان ەنتسيكلوپەدياسىن جاسايمىز دەپ جۇرگەن انە ءبىر جىلدارى ولار «كۇلدىردىڭ تاقىرىن» زەرتتەپ كورگەن ەكەن. سوندا ونىڭ ۇزىندىعى – 12, ەنى 7 شاقىرىمدى قۇراپتى. دەمەك, اتالعان جەر بەدەرى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سالا بويىنشا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن تاقىر ءماسسيۆى دەگەن ءسوز. جولباسشىمىزدىڭ ەكىنشى كەلتىرگەن مالىمەتى كەشەگى 70-80-جىلدارى وسى جەرگە دالا ارۋى – اقبوكەندەر كەرەمەت ءۇيىر بولىپتى. قوس جانارى مولدىرەگەن, دەنە ءبىتىمى وتە سۇيكىمدى وسى ءبىر بەيكۇنا جانۋارلار شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا تۇمسىعى مەن باۋىرىن مىنا تاقىرعا توسەپ, ەكىندى اۋعانشا تىرپ ەتپەي جاتىپ الادى ەكەن. ءسال دە بولسا جەر استىنداعى سالقىن لەپتەن كۇش-قۋات الا ما ەكەن, كىم ءبىلسىن... وسىنى بىلەتىن اڭشىلار ءدال ءتۇس مەزەتىندە جەتىپ كەلىپ, قورعانسىز بەيشارالاردى تالاي رەت جۋساتىپ سالعان عوي. سودان ولار كەيىنگى كەزدە مۇندا جولامايتىن بولىپتى. نەتكەن قاتىگەزدىك دەسەڭىزشى. وسپادارلىق دەپ وسىنى ايتۋعا بولار, ءسىرا...
– تابيعاتتىڭ وسىنداي وزگەشە كورىنىستەرى... مىنا تاقىردى ايتامىز دا... ولار قالاي, قانداي جاعدايدا پايدا بولدى ەكەن؟ – دەدىك ءبىز قايتۋعا جينالىپ جاتىپ. – بۇدان نەندەي حابارلارىڭىز بار؟
– عالىمداردىڭ نە دەپ پايىمدايتىنىن بىلمەيمىز. ال وسى توڭىرەكتەگى كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا اڭگىمە بىلاي, – دەپ سوزگە ارالاستى اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى لۇقپان قادىر. – تاقىر – دالالىق ايماقتارداعى سازدى توپىراقتىڭ كەپكەن قۇرامىنان تۇراتىن بەتى تەگىس, ۇستىڭگى قاباتى وتە قاتتى ويىس القاپ. ونىڭ اينالاسىنداعى باسقا جەرلەر قار كەتىسىمەن تەز كوكتەپ, ءشوپ وسە باستاعاندا مۇنداعى قاق سۋى تۇرىپ قالعان تاقىر اتالعان ۇدەرىستەن كەش قالادى. ءسويتىپ, وسىمدىكتەرگە وتە قاجەت كونديتسيالىق كەزەڭدى امالسىز جىبەرىپ العان وندا ەشتەڭە وسپەيدى. ال كوكتەمگى كۇن قىزۋىنان قاق سۋى بۋلانىپ ۇشىپ كەتكەندە تاقىردىڭ ءۇستى توبارسىپ, بەتى شىتىناي جارىلعان كۇيى تاستاي بولىپ قاتادى دا قالادى. ءسوز ورايىندا بۇعان وسى دالاداعى ۇدايى سوعىپ تۇراتىن وكپەك جەلدىڭ دە وزىندىك اسەرى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بىردە باتىستان, كەلەسىدە شىعىستان, ودان سوڭ سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتەن ەكىلەنە ۇيىتقيتىن ىستىق-سۋىق تەمپەراتۋراداعى بوراندار ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان القاپ توپىراعىن ابدەن نىعىزداپ تاستايدى دەسە دە بولادى.
ارىپتەسىمىزدىڭ مىنا سوزىنەن كەيىن ءبىز ۇيالى تەلەفونىمىزدى قولعا الىپ, «ۋيكيپەديانى» ىزدەي باستادىق. ماقساتىمىز: «تاقىر جونىندە عالىمدار نە دەدى ەكەن؟» دەگەن وي. بوسقا اۋرەلەنىپپىز. مۇندا Kcell دە, Beeline دا ۇستامايتىن بولىپ شىقتى. ويىمىز اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىدەگى كىتاپحاناعا كەلگەن سوڭ عانا ورىندالدى. ونداعى «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىن تاپتىرىپ الىپ قاراعانىمىزدا, امبەبەپ ەڭبەكتىڭ 9-تومىندا «تاقىر» تاقىرىبى بار بولىپ شىقتى. اۆتورى – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسبول جامالبەكوۆ اعامىز ەكەن. ماقالانى وقىپ وتىرىپ بىردەن بايقاعانىمىز, بۇل كىسى پايىمداۋىنىڭ دا جوعارىداعى لۇقپان قادىردىڭ كونەكوز قاريالاردان ەستىگەن دايەك-دەرەكتەرىنە ۇقساستىعى ەدى. دەمەك, جەرگىلىكتى جەردىڭ ادامدارى دا, عالىمنىڭ ايتقاندارى دا دۇرىس. تۇجىرىمدارى ورتاق. ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر. ەسبول جامالبەكوۆ ماقالاسىنداعى جالعىز وزگەشەلىك ول تاقىردىڭ اقتوبە وڭىرىندە عانا ەمەس, قىزىلوردا مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا دا بار ەكەنىن ايتقانى. بىراق ولاردىڭ اتالعان ايماقتارداعى اتى قانداي؟ كولەمى شە؟ ناقتى قاي اۋدان نەمەسە اۋىل ماڭىندا؟ بۇل جونىندە ەشتەڭە جوق. دەمەك, رەسپۋبليكامىزدا ءبىز بىلەتىن, اۋماعى جاعىنان دا ۇلكەنى ءوزىمىز كورگەن بايعانين اۋدانىنداعى وسى «كۇلدىردىڭ تاقىرى» بولسا كەرەك.
ءۇيتاس
اقتوبە وڭىرىندەگى بايعانين اۋدانى اۋماعىندا وزىندىك ەرەكشەلىككە يە ءبىر جەر بار. ول ءۇيتاس دەپ اتالادى. وعان بارۋ ءۇشىن الدىمەن قاراۋىلكەلدى اۋىلىنان شىعىپ, باتىستى بەتكە الاسىز. سودان سوڭ ايدالاداعى ەلسىز جازىقپەن بىرنەشە شاقىرىم جول جۇرەسىز. سول ۋاقىتتا كوزىڭىزگە قاراۋىتقان ۇلكەندى-كىشىلى بەينەلەر شالىنادى. جاقىنداپ كەلىپ بايقاساڭىز, بۇلار بولەك-بولەك بولىپ دوڭكيىپ جاتقان ءارتۇرلى پىشىندەگى قويتاستار. ولاردىڭ سانى – التاۋ. ەڭ ۇلكەنىنىڭ بيىكتىگى – 4,2 مەتر, ال كولەمى 5-6 ادامنىڭ قۇشاعىنا ازەر سيادى.
«ادام اياعى جەتە بەرمەيتىن جەردەگى بۇل نەعىلعان تاستار؟ دەپ ويلايسىز ىشتەي. – مۇمكىن بىرەۋلەر مۇنى وسىندا ادەيى اكەپ تاستادى ما ەكەن؟» ولاي دەيىن دەسەڭ, بۇلار ەشقانداي كاماز بەن بەلاز-عا سياتىن دۇنيەلەر ەمەس. «جوق, الدە... بۇل وسىندا بۇرىن ءبىر كارەر بولىپ, سودان قالعان بەلگى مە؟» بۇلاي دەپ پايىمداۋىمىزدىڭ دا ەش قيسىنى كەلمەيتىن سيقتى. سەبەبى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جەردە ەشقانداي تاۋ-تاس نەمەسە قيىرشىق قۇم ءماسسيۆى كورىنبەيدى. توڭىرەك اقسەلەۋ تەربەلگەن بوز جۋساندى كەڭ دالا.
– وسى ءۇيتاس تۋرالى, – دەدى ويلانىپ تۇرعان ءبىزدى اڭگىمەگە تارتقان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يبراھيم ەرمەكباەۆ, – ەل اراسىندا مىناداي جورامال بار. ول: «بۇل اسپاننان تۇسكەن مەتەوريت جارىقشاقتارى ەمەس پە؟» – دەگەن پايىمداۋ. ءيا, جارىقشاقتار... سولاي بولۋى بەك مۇمكىن. ويتكەنى وسىدان مىڭ نەمەسە ميلليون جىل بۇرىن الدەبىر اسپان دەنەسى ناق وسىندا تۇسسە, بۇل جەردە سىبىردەگى تۋنگۋس سياقتى الاپات ويىق ورنى قالار ەدى. كورىپ تۇرسىزدار, مۇندا ول جوق. سوعان قاراعاندا بۇل مەتەوريت تۇڭعيىق اۋە تورىنەن تومەنگە قاراي زىمىراپ كەلە جاتقاندا, اۋاداعى ۇيكەلىس اسەرىنەن شىتىناپ, جان-جاققا ۇشقان ونىڭ ۇلكەندى-كىشىلى جارىقشاق تاستارى دا بولۋى مۇمكىن-اۋ.
دالاداعى تىلسىم سىرىن ىشىنە بۇككەن جۇمباق تاستار تۋرالى ولكەتانۋشى مىنە, وسىلاي دەدى. وعان نەگىز دە بار سياقتى. سەبەبى وسى اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين وڭىرىمەن ىرگەلەس ىرعىز اۋدانىندا جامانشىڭ اتتى جەر بار. وعان وسىدان ميلليون جىل شاماسى بۇرىن مەتەوريت قۇلاعان. ونى 1941 جىلى عالىمدار ل.يانشين مەن ا.ۆاحرومەەۆتىڭ ەكسپەديتسياسى ىزدەپ تاۋىپ, زەرتتەگەن. ولاردىڭ سوندا جازعان عىلىمي ماقالاسىندا مىناداي جولدار بار. «...الىپ اسپان دەنەسى ىرعىزدان 40 شاقىرىم جەرگە كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ورنى 5-6 شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. مەتەوريتتىڭ اۋىر سالماعى مەن جەرگە سوعىلعاندىعى الاپات جارىلىستان پايدا بولعان ويپاتتىڭ تەرەڭدىگى 700 مەتردى قۇرايدى».
ءبىز كورگەن ءۇيتاس سول مەتەوريتتىڭ جارىقشاقتارى ەمەس پە ەكەن؟ ونداي اسپان دەنەلەرى جەرگە جۇزدەگەن شاقىرىم قالعاندا توڭىرەگىنە ءىرىلى-ۇساقتى تاس بولىكتەرىن شاشىراتىپ كەلىپ, دالا مەن ورمان-توعاي القاپتارىن جايپاپ تۇسەتىنىن «ديسكاۆەري» تەلەارناسىنان كورىپ ءجۇرمىز عوي. سونداعى كورسەتىلگەن دەرەكتى فيلمدەردەگى ومىرلىك مىسالداردى ەسكەرە وتىرىپ, بايعانين اۋدانىنداعى ءۇيتاس پەن ىرعىز وڭىرىندەگى جامانشىڭ ويپاتىنداعى جارىقشاقتاردى سالىستىرا زەرتتەپ كورۋ كەرەك دەگەن وي ايتپاقپىز. ولار بىرتەكتى مە, جوق پا؟ ماسەلە, مىنە, سوندا.
التىن ساقا
بايعانين وڭىرىندە ءىسساپاردا جۇرگەنبىز. ماقساتىمىز – شىعارماشىلىق جوسپارىمىز اياسىندا وسى جەردەگى تابيعات عاجايىپتارىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, سولاردىڭ تىلسىم سىرىنا ءۇڭىلۋ-ءتىن. ويعا العان سونداي تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى اقتولاعاي بورلى تاۋ ءماسسيۆى ەدى. وعان بارار الدىندا اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنە كىرىپ, ونداعى اتالعان جەر تۋرالى كەڭ پانورامالى پاننومەن تانىسۋعا تۋرا كەلدى. وسى شارۋامەن جۇرگەندە, كوزىمىزدىڭ زالداعى ەرەكشە ءبىر ەكسپوناتقا تۇسپەسى بار ما؟! ورتاداعى اينەك ۆيترينا استىندا جالت-جۇلت ەتكەن كىشكەنتاي زات تۇر. اسىق ەكەن. ءيا, اسىق. سىرتى توڭىرەگىنە ساۋلە شاشاتىن قىمبات مەتالل توتىعىمەن لاجىلانعان. ەرتەگىلەردە ايتىلاتىن التىن ساقاعا ۇقساي ما, قالاي ءوزى؟..
ءبىزدىڭ وعان تاڭىرقاي قاراپ تۇرعانىمىزدى كورگەن مۋزەي ديرەكتورى ءلاززات جاۋلينا تومەندەگى اڭگىمەنى ايتا باستادى. 90-جىلدارداعى وتپەلى كەزەڭنىڭ ءولارا شاعى ەكەن. جارقامىس اۋىلى ماڭىنداعى قاراجار جايىلىمىندا قوي باعىپ جۇرگەن شوپان اۋدەم جەردەگى كۇنگە شاعىلىسىپ جاتقان زاتتى كورەدى. بىراق العاشىندا ول سىنعان بوتەلكەنىڭ اينەگى شىعار دەپ وعان ونشا ءمان بەرمەيدى. ارتىنان وتاردى كەرى قايىرىپ ايداعاندا, كوزى الگى جەرگە قايتا تۇسكەن قويشى ونى قاتقان توپىراق كەسەگى اراسىنان ارشىپ الادى. اۋدارىپ-توڭكەرىپ قاراسا, التىنمەن اپتالعان اسىق ەكەن. سونى بايقاعان ول ونى اۋىلعا, ودان مۋزەيگە اكەلىپ تابىس ەتەدى.
– ءبىز بۇل جادىگەردى ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىعا جىبەرگەنبىز, – دەپ اڭگىمەسىن جالعادى ءلاززات. – ءبىر كۇنى ۇكىمەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتەن حات كەلىپ تۇر. وندا ول كىسى مۇنىڭ وتە قۇندى ولجا ەكەنىن ءسوز ەتە كەلىپ, التىن ساقانى تاپقان شوپان مەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. سودان كەيىن جادىگەردىڭ تۇپنۇسقاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۋزەيىندە ساقتالاتىنىن حابارلاپ, ءبىزدىڭ مۋزەي ءۇشىن ءدال سونداي كوشىرمە جاسالعانىن, ونى بايعانيندىك مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى ەلگە كورسەتەتىن ەكسپونات رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتىپتى. مىنە, مىنا اينەك ۆيترينادا تۇرعاندار يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ سونداعى حاتى مەن التىن ساقانىڭ و باستاعى فوتوسۋرەتى جانە سودان اينىتپاي جاسالعان كوشىرمە ساقا.
مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا وسى وڭىردەن سول ۋاقىتتا تاعى ءبىر التىن اسىق تابىلعان ەكەن. بىراق 90-جىلدارداعى الاساپىراندا ول جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنا حاباردار ەتىلمەي, قولدى بولىپ كەتىپتى. وكىنىشتى-اق...
– ايتىڭىزشى, اسىق اشەكەيلى ساندىك زاتتار قاتارىنا جاتپايدى عوي. ەندەشە, ول نەگە التىننان جاسالدى ەكەن. وسىعان نازار اۋدارىپ كوردىڭىزدەر مە؟
– ەرتەدە حانتالاپاي اتتى اسىق ويىنى بولعان, – دەدى بۇل ساۋالىمىزعا ءلاززات. – قىستى كۇنى ۇزاق تۇندە داۋلەتتى ادامدار بالا-شاعاسىمەن, ال اۋىل اراسىنداعى توي-تومالاقتا قىز-جىگىتتەر وزدەرىنىڭ قاتار قۇربىلارىمەن سونى ەرمەك ەتكەن. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جادىگەر قالىڭ ەل باس قوسقان سونداي جيىنداردا الگى ءوڭىر بايلارىنىڭ اتىن شىعارىپ, جۇرت نازارىن وزدەرىنە اۋدارۋ ءۇشىن ارنايى جاسالدى ما ەكەن دەپ ويلايمىز.
ءيا, سولاي بولۋى دا مۇمكىن. جوعارىدا ايتتىق, دالا توسىنەن تابىلعان ولجانىڭ ءوزى ەلوردادا, كوشىرمەسى بايعانين اۋداندىق مۋزەيىندە تۇر. وسىنى رەسپۋبليكالىق ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى كورىپ, تانىسسا دەيمىز. بۇل سول مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساراپتامادان وتكىزىپ, انىقتايتىن شارۋاسى عوي.
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
اقتوبە وبلىسى,
بايعانين اۋدانى,
قاراۋىلكەلدى اۋىلى
