بۇل – جاي قۇقىق بۇزۋشىلىق ەمەس

مەملەكەت بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن سىبايلاس جەمقورلىق – بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. بۇل كەسەلدىڭ الدىن الۋ جانە پارمەندى كۇرەس جۇرگىزۋدە وزىندىك ءىس-شارالار مەن ءادىس-امالدار ىسكە اسىرىلۋدا. وسى رەتتە ۇلتتىق زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋگە لايىقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن, ۇزاق جىلدار بويى قۇقىق قورعاۋ جانە سوت سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان بىلىكتى زاڭگەر, ءماجىلىس دەپۋتاتى ءارى وسى پالاتاداعى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى رامازان  سارپەكوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق. – رامازان قۇماربەك ۇلى, اڭگىمە تاقىرىبى وزەكتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەل ىشىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى توڭىرەگىندە نە ايتار ەدىڭىز؟  – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇ­­رەس تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىنا تالاس جوق, بىراق وسى دەرتتەن بويىن اۋلاق ۇستاعىسى كەل­مەيتىن شەنەۋنىكتەردىڭ دە قاتارى ازاي­ماي وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سون­دىقتان جەمقورلىق جايىندا ءارتۇر­لى دارەجەدە وتەتىن رەسمي جيىن­دار مەن باسقوسۋلاردى بىلاي قوي­عاندا, ءتىپتى, كۇندەلىكتى داستارقان باسىندا, جيىن-تويلاردا دا ايتاتىن بولدىق. ياعني, بۇل تاقىرىپ ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويعان جوق دەۋگە نەگىز بار. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە, جاعدايدىڭ بۇلاي كورىنىس تابۋى جەمقورلىقتىڭ كولەمى ەل ىشىندە قورقىنىش-ۇرەي تۋعىزاتىنداي كەڭىپ, شەڭبەرىنەن ورەسكەل تۇردە شىعىپ كەتكەندىگىنەن نەمەسە مەملەكەت تاراپىنان قابىل­دانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ پارمەن­سىزدىگىنەن ەمەس. بۇل جاعدايدى ەل ءىشىن­دەگى اتالعان كەسەلگە قارسى توزىمسىزدىك كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋ ناتيجەسى دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. سوندىقتان, ءتىپتى, سىبايلاس جەمقورلىق ورىن العان ءبىر دالەل بولسا دا, دەر كەزىن­دە كوتەرىلىپ, جاريالى تۇردە جۇرت­شىلىق نازارىنا جەتكىزىلۋى جانە وعان قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ باعا بەرۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزۋى وتە ورىندى, كوتەرمەلەيتىن, قولدايتىن جايت. ال بۇل دەرتكە قارسى ەل اراسىنداعى توزىمسىزدىك احۋال قارقى­نىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا اسەر ەتەتىن بىرنەشە شىنايى سەبەپتەر بار دەپ ەسەپتەيمىن. بىرىنشىدەن, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك, بەيبىتشىل, ازاماتتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن مىقتاپ قالىپ­تاستىرىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارى­نان لايىقتى ورىن الۋىمىزعا مۇمكىن­دىگىمىزدىڭ مول ەكەنىنە حالىقتىڭ كوزى جەتىپ وتىر. وركەنيەتكە نيەتتەنگەن وتانداستارىمىز ەل ءومىرىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە يدەولوگيالىق دامۋى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە ءسوزسىز زالالىن تيگىزەتىن بۇل اسا قاۋىپتى تەرىس قۇبىلىستى قابىلداي المايدى جانە توزبەيدى. ەكىنشىدەن, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان تۇستان-اق بۇل قۇبىلىسقا قارسى باعىتتالعان زاڭدىلىق جانە ۇيىمداستىرۋ شارالارىن قولعا الدى. ءارى بۇل باعىت تىكەلەي مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرۋىنان جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرىلىپ, مەملەكەت دەڭگەيىندەگى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيالىق باعدارلامالار قابىلداندى. ال ولاردى ىسكە اسىرۋ مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ۇشىنشىدەن, ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ مەملەكەتتى ىشتەن ءىرىتىپ, السىرەتەتىن, باستامالار مەن جەتىستىكتەردى جوققا شىعا­رىپ, مەملەكەتتىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ, ال ونىڭ باسقارۋ ورگاندارى مەن قىزمەت­كەرلەرىنە سەنىمسىزدىك قالىپتاس­تىرا­تىندىعىن ەسكەرتۋدى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرگەن ەمەس. جىل سايىنعى ءداستۇرلى حالىققا جولداۋىندا دا, ەلىمىزدە وتكىزىلىپ جۇرگەن ۇلكەن فورۋمداردا دا ەرەكشە اتاپ, كەمشىلىكتەردى جىكتەپ, قاتال جانە تاباندى تۇردە كۇرەس جۇرگىزۋ تۇرعىسىندا تاپسىرمالار بەرىپ كەلەدى. تورتىنشىدەن, ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا تۇبەگەيلى بالتا شاپپايىنشا, مەملەكەتتە تۇراقتى ءوسۋ-وركەندەۋ بولمايتىنىن جانە جەمقورلىقپەن كۇرەس ناۋقاندىق شارا ەمەستىگىن قاتاڭ ەسكەرتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, وركەنيەت قامىن ويلاپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە بۇكىلحالىقتىق قولداۋ قالىپتاستىرىپ, ەل-جۇرت اراسىندا «جەمقورلىق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جيىركەنىش تۋعىزاتىنداي دارەجەگە جەتكىزۋ قاجەتتىگىن دە تالاپ ەتۋدە. بەسىنشىدەن, ەل ىشىندە جەمقورلىق قىلمىستار ءۇشىن جازاعا تارتىلىپ جاتقانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى تومەنگى ساناتتاعى قىزمەتكەرلەر, ال ولاردى قىلمىسقا يتەرمەلەپ نەمەسە ماجبۇرلەگەن جوعارى لاۋازىمدى باسشىلار جاۋاپتان تىس قالۋدا. ءتىپتى, جاۋاپقا تارتىلۋى بىلاي تۇرسىن, اتى-جوندەرى دە اتالمايدى دەگەن رەنىشتى پىكىردىڭ ورنىعىپ تۇرۋى دا نەگىزسىز ەمەس. وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ءبىزدىڭ مەملەكەتتە زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ, جەمقور ادامدى لاۋازىمىنا نەمەسە باسقا دا جەتىستىكتەرىنە قاراماي, مىندەتتى تۇردە اشكەرەلەپ, جاۋاپقا تارتۋ قاجەت» دەگەن تاپسىرماسىن ۋاكىلەتتى ورگاندار مۇلتىكسىز ىسكە اسىرىپ, ءبارىمىز جابىلىپ قوعامدا قالىپتى سەنىمدىلىك جاعدايىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ ءوسۋ جولىنداعى نەبىر سىنالار ساتتەرىندە ابىرويلى جولىن تاۋىپ, حالقىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ جۇرگەن ەلباسىنىڭ وسى باعىتتاعى تاپسىرمالارىن دەر كەزىندە جانە ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسىرساق, بۇدان دا جاق­سى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولار ەدى. – سىبايلاس جەمقورلىق سالدارىن سانامالاپ ءوتتىڭىز. ەندى وقىر­مان ءبىلىپ ءجۇرۋى ءۇشىن وسىلاردىڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالا كەتسەڭىز.  قازىر وسى سالادا مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى دەپ تولىق ايتا الاسىز با؟ – ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ مەملەكەتتىك رەتتەلۋىنىڭ قولدانىستاعى ساياساتىن تالداۋ ناتيجەسى قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت دەڭگەيىندە بۇل دەرتكە قارسى ءتيىستى قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋ نەگىزدەرىنىڭ قالىپتاسىپ, ىسكە اسىپ جاتقانىن دالەلدەيدى. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكادا العاش رەت «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى» زاڭ­نىڭ 1998 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە قابىل­دانعانىن كوپشىلىك بىلەر دەپ ويلاي­مىن. وسىنىڭ ارتىنان كوپ ۇزاماي مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسىن, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن, ولاردىڭ مورالدىق-ادامگەرشىلىك بەينەسىن جانە ىسكەرلىك ساپاسىن بەلگىلەيتىن «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ دا قابىلداندى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامدار قىزمەتىندەگى ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىكتى نىعايتۋ باعىتىندا بۇل زاڭعا كەزەڭ-كەزەڭى­مەن بىرنەشە رەت وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلىپ, جەتىلدىرىپ كەلەدى. وسى زاڭداردا قارالعان قۇقىقتىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قولدانىستا جۇرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق اتقارۋ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جانە ەڭبەك كودەكستەرى مەن ون ءتورت زاڭعا مەملەكەتتىك وكىلەتتىك, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تارتىپتەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن جۇيەلى جانە ءارتاراپتى كۇرەس جۇرگىزۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت جارلىقتارىنىڭ نەگىزىندە ۇزاق كەزەڭگە ەسەپتەلگەن ءۇش مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. ەرەكشە اتاپ وتۋگە لايىقتى پرەزيدەنتتىڭ 2009 جىلعى 24 تامىزداعى جارلى­عىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى» جانە ەلبا­سىنىڭ 2010 جىلعى 17 تامىزداعى جارلىعىمەن قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» قۇجات­تارىنىڭ مىندەتتەرى ەرەكشە. بۇلاردىڭ سىرتىندا ۇكىمەتتىڭ 2011 جىلعى 31 ناۋرىزداعى قاۋلى­سى­مەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلاماسى» دا بار. اتالعانداردان باسقا, جەمقورلىققا ىقپال ەتەتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر تومەندەتىلىپ, ليتسەنزيالاۋ قىزمەت تۇرلەرى مەن رۇقسات بەرۋ ءتارتىبى ءۇش ەسە ازايتىلدى جانە وسى سالاداعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن قۇجاتتار دا قابىلدانۋدا. – جالپى, بۇل دەرتتەن ءبىر دەمدە ايىعۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. جاقسى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن تاعى قانداي كەزەك كۇتتىرمەس شارالار قاراستىرۋ ورىندى؟ – سىبايلاس جەمقورلىق تامى­رى تەرەڭدەپ كەتكەن كەسەل بولعاندىق­تان, ونىمەن جۇيەلى دە تۇراقتى كۇرەسۋ جۇمىستارىن كۇندەلىكتى جۇرگىزە بەرگەن ابزال. اريستوتەل ءوز زامانىندا-اق بيلىكتەگى ادامنىڭ مەملەكەتتە بىرنەشە قىزمەتتە بولۋىنا تىيىم­ سالۋ جەمقورلىقتىڭ الدىن الاتىن­ ءتيىمدى جول دەپ تانىسا, ەجەلگى افينادا ءاربىر ازاماتتىڭ, اسىرەسە, بيلىك توڭىرە­گىندەگىلەردىڭ قانداي تابىسپەن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەنىنە ەسەپ بەرۋىن مىندەتتەيتىن زاڭ بولعان. كورسەتكىشتەرى اجەپتاۋىر مەملەكەتتەردىڭ ءوزى جاق­سى ناتيجەلەرگە ۇزاق جىلدار بويى تاباندىلىق تانىتۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا قول جەتكىزگەن. سوندىقتان ەلىمىز­دىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بەلسەندى ساياساتىن تەك مەملەكەتتىك ورگاندار ەمەس, ەل-جۇرت بولىپ جالعاستىرۋ مىندەتى تۇر. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەر قاتىناستارى مەن قۇرىلىس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, كەدەن, دەنساۋلىق, ءبىلىم سالالارىنداعى جانە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ جۇيە­سىندەگى جەمقورلىق احۋالىن حالىق ءجيى ايتادى. وسى باعىتتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سەبەپ-سالدارىن جانە جەمقورلىققا ىقپال ەتكەن ءمان-جايلارىن تۇبەگەيلى ايقىنداۋ قاجەت. بۇلارعا قاتىستى ۇلتتىق زاڭنا­ماعا تۇراقتى تۇردە تالداۋ جاساپ, ولقىلىقتاردى زەرتتەپ, ءتيىمدى حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەردى ەنگىزۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ سۇرانىپ تۇرعان ماسەلە. اتالعاندارمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ جۇرتتىڭ نازارىندا اشىق بولۋى, ازاماتتىق قوعام تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان باقىلاۋلارعا قولداۋ كورسەتىلىپ, جاريالى ءوتۋى جانە شەنەۋنىكتەردىڭ ۇستىنەن تۇسكەن ارىز-شاعىمنىڭ تەكسەرىلۋى ادىلەتتى بولۋى دا ءبىرشاما اسەر ەتەتىن جايتتار. سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەر بويىنشا شىنايى مالىمەتتەر جاريالاۋ ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, كومەك كورسەتۋمەن قاتار, كەدەرگى جاساۋ ماقساتىندا ويدان شىعارىلعان سىلتاۋلار ءۇشىن قاتاڭ تالاپ قالىپتاستىرۋ شارت. حالىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەتىن جانداندىرۋ تۇرعىسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بارلىق قولجەتىمدى قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامالار بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دە ماڭىزى زور. قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى كوتەرە­تىن, بىرەۋگە اقشا بەرىپ تاۋەلدى بولۋ ارقىلى ەمەس, زاڭ كومەگىنە جۇگىنەتىن ۋاقىت جەتتى. سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسى بەلگىلى بولسا نەمەسە وسىعان ارالاسۋعا ءماجبۇر بولعان جاعدايدا, مىندەتتى تۇردە ۋاكىلەتتى ورگانعا, بولماسا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاپ, جەمقورلاردى اشكەرەلەۋدى ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ قابىلداعانىمىز پايدالى بولار ەدى. بەلگىلى بولعان جاعدايدى جاسىرىپ, وسەك-اياڭمەن شەكتەلگەن جاعداي جاقسىلىققا اپارمايدى, قايتا جەمقورلاردىڭ وزدەرىن ودان ءارى ەركىن سەزىنۋلەرىنە ىقپال ەتەدى. وسىنى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. – ايتقانىڭىز كوڭىلگە قونىمدى, ايتسە دە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە جاردەمدەسكەن ادام­دارعا مەملەكەت تاراپىنان بەلگىلى ءبىر كەپىلدىك بولماسا, سەنىم دە بولمايدى  عوي؟ بۇعان نە ايتاسىز؟ – وتە ورىندى ايتىپ وتىرسىز. قولدانىستاعى «سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەندەي, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامدار ءوز قۇزىرەتى شەگىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋگە مىندەتتى, ياعني كۇرەستىڭ ناتيجەلى بولۋىنا مەملەكەت مۇددەلى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىق پەن قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىسى تۋرالى حابارلاعان نەمەسە وعان قارسى كۇرەسكە وزگە دە تۇردە جاردەمدەسەتىن ادام مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىڭ جانە ونىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنىڭ قورعاۋىندا بولادى. جاردەمدەسەتىن ادام تۋرالى اقپارات مەملەكەتتىك قۇپيا بولىپ تابىلادى جانە بۇل اقپاراتتى جاريا ەتۋ زاڭدا بەلگىلەنگەن جاۋاپتىلىققا اكەلىپ سوعادى. ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا 2012 جىلى قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى قابىلداعان ەرەجەگە سايكەس, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە جاردەمدەسكەن ادامدار ەلىمىز ۇكىمەتى بەكىتكەن تارتىپپەن كوتەرمەلەنەدى. ەڭ نەگىزگىسى – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جولىندا ونى جەڭۋگە دەگەن مىقتى سەنىم, توزىمدىلىك كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».