كينوعا قىزمەت – ۇلتقا قىزمەت

قازىرگى جاس رەجيسسەرلەرگە قاراعاندا مەن كەشەگى سۇلتان قوجىقوۆ پەن ابدوللا قارساقباەۆتى, مايرا ابۋسەيىتوۆا مەن نۇرعيسا تىلەنديەۆتى, ءشارىپ بەيسەمباەۆ پەن قانىمبەك قاسىمبەكوۆتى, قالتاي مۇحامەدجانوۆ پەن اسقار سۇلەيمەنوۆتى كورىپ قالعان رەجيسسەرمىن عوي. بۇل كىسىلەر ەكرانداعى ءسوز بەن سازدىڭ, ماقام مەن ماقال-ماتەلدىڭ قاسيەتىن تۇسىنەتىن تۇلعالار-تىن. سوندىقتان مەن ءۇشىن ەكرانداعى ديالوگ – تەك سويلەۋ ءۇشىن ەمەس, ەرتەڭگە قالار ءسوز قۇدىرەتىنىڭ شۇيگىنىن كورسەتۋ. بۇگىندە «قازاقفيلم» باس­شىسىز. اتىشۋلى اقان ساتاەۆ ءاليا قىزبەن بىرلەسىپ دايارلاعان ءفيلمنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك سىيلىققا قول جەتكىزگەن سوڭ, ۇستازى ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ كابينەتىنە قولقا سالىپ ەدى, ەندى زىم-زيا بولدى. ورىنباسارلارى, الدە ديرەكتور مىندەتىن اتقارۋشى ما – بىرەۋلەر بار. بىراق ونىڭ قان­داي مامان ەكەنى بەلگىسىز. بىلەتىنىمىز – باس­قا سالادان. ول مىرزا كينو سالاسىن مەڭ­گەرگەنشە تاعى ءبىر بۋىن اۋىسارى حاق. ياعني كينويندۋستريا سالاسىنىڭ كۇيى كەتكەن­ زامان بولىپ تۇر. كۇندە «قازاقفيلمگە» با­رىپ تۇرامىن. قاڭىراپ تۇرعان قايران مەكەن!.. ءتىپتى قاقپادان كىرگەندە ءحالىڭدى سۇ­راماسا دا, امانداسار ادام جوق. ارىپ­تەس رە­جيسسەرلەردى دە كورمەيسىڭ. كىرەبەرىس اللەيادا دا الاگوزدىك بار ما دەپ وي­لايسىڭ. بار ءومىرىن قازاق كينوسىنا ارنا­عان قاسىم جاكى­باەۆقا ەستەلىك تاقتا دا بۇيىرماعان... باياعىداعى ارانىڭ ۇياسىن­داي گۋىلدەپ جاتاتىن «كينو ءۇيى» دە جوق. دۇرىسى, «پىسىقاي باسشىلار» جەكەمەنشىككە ساتىپ جىبەرگەن. قىس­­قا­سى, بۇگىندە كينوگەرلەردىڭ باس قوسىپ اڭگىمەلەسەتىن, توقايلاسىپ سۋات­قا قۇ­لايتىن جەرى دە قالماپتى. «قازاق­فيلم» مەن «كينو ءۇيى» – تەك قانا پرەمەرا وتەتىن جەر ەمەس, بۇل – ارىپتەستەرمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن, بو­لا­شاق كينونىڭ جوباسىن دوس-جاراندارمەن بو­لىسەتىن ورىن. قالا بەردى ۇيكۇشىك بولۋ­دان قاشىپ كەپ ارىپتەسىڭمەن قاۋىشار مەكەن. ءتىپتى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالاتىن ساراي.

ءيا, وكىنىشكە قاراي, قازاقستانداعى كينوگەرلەر ودان ادا. كەزىندە شا­كەن ايمانوۆ باس بولىپ, ديماش احمەت­ ۇلى قوناەۆقا ايتىپ ءجۇرىپ سالعىزدىرعان ساراي بۇگىندە قايداعى بىرەۋلەردىڭ جىن ويناعىنا اينالىپ وتىر. ال وسىنى جوعارى جاققا جەت­كى­زەر, اق پەن قارانىڭ ورنى اۋىسىپ كەتكەنىن ايتاتىن جاۋاپتى ادام قال­ماعانى وكىنىشتى... قازىرگى تاڭدا كينو­گەرلەردىڭ شۇيىركەلەسەتىن جالعىز مەكەنى – ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى. وسىنداعى كينو فاكۋلتەتى عانا. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن الماتى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتى «قازاق مەملەكەتتىك تەاتر جانە كينو ينستيتۋتى» بولىپ قايتا قۇرىلعاندا, وسى فاكۋلتەتتىڭ اشىلۋىنا كۇش-جىگەر جۇمساعان ەدىك. بۇرىن ەلىمىزدە دايىن­دالماعان كينو سالاسىنداعى 12 ماماندىقتىڭ بۇگىن قالىپتاسىپ-دامىپ جاتقانى قۋانتادى. ول, ارينە, وڭاي بولعان جوق. سەبەبى قاي ماماندىققا بولسىن سەرتيفيكات, ءتۇرلى قۇجات, ەڭ باستىسى, كاسىبي وقىتۋشى كەرەك. كەدەرگىلەر كوپ بولدى. ءبىلىم مينيسترلىگى ايتقانعا كونەتىن كورشى ەمەس. سودان كوز كورگەن ماسكەۋگە بارىپ, ۆگيك-ءتىڭ ەسىگىن توزدىرىپ, كەرەك قۇجاتتاردى جيناعانبىز... الايدا ونى ءبىلىپ, باعالاپ جاتقان جان جوق. ء«بىر كەم دۇنيە» دەپ شەراعاڭ ايت­پاقشى, ىشتەن تىنامىز. ايتپاقشى, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «ەۋرازيا كينوفەستيۆالى» 16-رەت ءوتتى. قۋانىش پەن وكىنىشكە تولى كينو تويىنان كوڭىلىم قۇلازىپ قايتتى. الىس-جاقىن ەلدەردىڭ جاڭا تۋىندىسىن جاقسى تاماشالادىق, بىراق ارىپتەستەرىمىز شاراعا بويكوت جاريالاپ, كەلمەي قالدى. ەندى ويلاڭىز: ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەردىڭ كەلمەگەنىنەن كىم ۇتتى؟ كىم ۇتىلدى؟ ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كينوگەرلەر بۇگىندە جابىرقاۋلى. ىشتە قارا قازانداي وكپە-ناز, قالا بەردى اشۋ-ىزا بار. سەبەبى بۇگىندە كاسىبي ماماندار, شىعارماشىلىق تۇلعالار دالادا قالعان. ەڭ نەگىزگىسى – قازىر كينو ءتۇسىرۋ قيامەت-قايىم. رەجيسسەرلەر الدىمەن ستسەناريدى پروديۋسسەرلىك ورتالىققا وتكىزەدى. ونداعى ساراپشىلاردى مادەنيەت مينيسترلىگى بەكىتەدى. مىنە, بۇل – ناعىز ازاپ. الدىمەن ساراپشىلاردىڭ ساپاسىنا, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدىلىگىنە قاراپ جاتقان جاۋاپتى ورىن جوق.

بىلتىرعى ءبىر جاعداي ءالى ەسىمدە. ساراپشىلارعا باس-كوز بولىپ وتىراتىن توراعا. وسى تالاپپەن ورتا­لىق قازاقستان­نىڭ حالىق ءارتىسى, مەم­لە­كەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تەاتر جانە كينو اكتەرى, رەجيسسەر دوسحان جول­جاقسىنوۆتى ۇسىنعان ەكەن. الايدا سول ساراپتاماشىلاردىڭ ىشىندەگى بازبىرەۋلەر وعان كۇمانمەن قاراپ, مۇرنىن ءشۇيىرىپ, «بىزگە جاستار كەرەك» دەپ كەرگىپتى. سەبەبى دوسحان – «قازاقشا تۇسىرە الماساڭ, قالاي قازاق رەجيسسەرى بولاسىڭ؟» دەپ ايتىپ جىبەرەتىن ازۋلى ازامات. ال الگى بايعۇستىڭ ونەردە نە بىتىرگەنىن سايتان ءبىلسىن... ەشتەڭە تۇسىرمەگەن, ەشتەڭە تىندىرماعان بىرەۋ. وسىنداي شۇرەگەيلەر قازاق كينوسىن ورگە سۇيرەي مە, بولماسا كورگە سۇيرەي مە؟..

جالپى, كينونى ساراپتاۋدى, ياعني پيچينگتى كۇزدە وتكىزگەن ءجون. ءتىپتى بولماسا قاڭتاردان قالدىرماعان دۇرىس جانە ءتۇسىرۋ كەزەڭىنە سمەتانىڭ 30 پايىزىن ەمەس, 50 پايىزىن بەرۋ كەرەك. مىسالى 2022 جىلعى پيچينگتىڭ قارجىلاندىرۋى تامىزدىڭ اياعىندا, قىركۇيەكتىڭ باسىندا عانا ءتۇستى. ءبىز سول ازعانتاي ۋاقىتتا سولتۇستىك قازاقستاندا 20 كۇندەي, الماتى وبلىسىندا دا 20 تاۋلىك, ماڭعىستاۋدا ءبىر جەتىدەي جۇردىك. ياعني ەكرانداعى كورىنىس تەك كۇز ايى بولىپ شىقتى. وندا دا قارجى ءبىتىپ قالعان سوڭ, پروديۋسسەر تاسبولات مەرەكەنوۆ تانىس­تارىنان قارىز الدى. قارىز قايتارىلار, ال ەكرانداعى كورىنىستى قايدا قوياسىڭ؟ كوركەم ءفيلمنىڭ كوركەمدىگى شە؟ مىنە, گاپ قايدا جاتىر. بۇل سۇراقتى بارىنە سالا ماماندارى بولىپ, قوعام بولىپ قاراستىرعانىمىز ءجون.

تاعى ءبىر وي. پروديۋسسەرلىك ورتا­لىق­تان سوڭ, بار شەشىمدى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قابىلدايدى. ءبىر قىزىعى, پارلامەنت 2019 جىلى 3 قاڭتار­دا قابىلداعان زاڭعا 2022 جىلى 11 قازاند­ا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ول زاڭدا كينوگەرلەردى قاتارداعى فيرمالارمەن تەڭەستىرگەن.

بۇل سول كەزدەگى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندەگىلەردىڭ كينو سالاسىنان ماقرۇمدىعى كينوگەرلەرگە اۋىر سوققى بولدى. راس, كينوگەرلەر پرەزيدەنتكە سالا باسشىسىنىڭ ۇستىنەن حات تۇسىرگەن. اقيقاتتى ايتىپ, ەل باسشىسىنان اراشا سۇراعان... بۇگىندە وسى زاڭنىڭ سالدارىنان تەندەر دەگەن پالە كينونىڭ تۇبىنە جەتۋگە شاق قالدى. مىسالى, وندىرىسكە كەتۋ ءۇشىن ستسەناريىڭ كەرەمەت بولسا دا, شىعارماشىلىق توپ سمەتانىڭ 3 پايىزىن بانككە سالۋى كەرەك. اپىرماي-اۋ, كينو كوممەرتسيالىق مەكەمە ەمەس قوي... ونى قايدان الادى؟ قاي بانك وعان كەپىل بولادى؟ بۇل نونسەنس!.. بۇل – جاڭا وقۋ بىتىرگەن جاس رەجيسسەرلەردىڭ باعىن بايلاۋ. مىسالى, ءبىزدىڭ ءتۇسىرۋ توبىمىز وسى 3% تابۋ ءۇشىن, ياعني 12 ميلليوندى بانككە سالۋ ءۇشىن تەنتىرەپ كەتتىك. اركىمنەن اقشا سۇراپ ارىمىزدى ساتىپ, الا قۇيىن بولدىق.

ال ءتۇسىرۋ ءوز الدىنا ءبىر ازاپ بولسا, ءار كەزەڭ سايىن جازباشا ەسەپ وتكىزۋ كەرەك. ونى الدىمەن «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى», ءارى قاراي مينيسترلىك تەكسەرەدى. كينو ءتۇسىرىپ جاتىپ قانشاما ءتۇسىرۋ توبىنىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. نەمەسە كوكتەمگە شەگەرىلدى. بۇل دەگەنىڭىز – كينو ءۇشىن ءبىر ءولىپ, ءبىر ءتىرىلۋ. قىسقاسى, وسى بيۋروكراتتىق كەدەرگى كوپ ۇزاماي ۇلت كينوسىنىڭ تۇبىنە جەتۋى مۇمكىن.

ءيا, قازاق كينوسى تالاي-تالاي قيىن كەزەڭدى باستان كەشىرگەن. الايدا ءدال وسى كەزەڭ تىم ازاپتى, تىم اۋىر شاق... بۇگىندە ەكراندى تەك ارزانقول كومەديالار جاۋلاپ العان. ىرجاڭ-تىرجاڭ اكتەرلەر. تاياز كورىنىس, تاقىر سيۋجەت, قىتىقتاپ كۇلدىرۋ. قازاق كينوسىنىڭ اتىن جامىلعان پىسىقاي شوۋمەندەر ەندى اقشا تابۋدى وسىلاي قولعا العان. ابايدى بىرجاقتى وقىپ, «ەسەكتىڭ ك... ءتىن جۋساڭ دا مال تابۋدى» مەڭگەرگەن ماماندار... وزدەرى ءدان ريزا. كورەرمەن دە ءماز-مەيرام. تەك كاسىبي ماماندار عانا جابىرقاۋ كۇيدە. بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار ما؟ بىزدىڭشە, بار. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن «قازاقفيلم» بىرىگىپ, بۇرىنعى زاڭدا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى جوندەگەنى ابزال. ءبىز ەرتەڭگى ۇرپاعىمىزدى, ادىلەتتى قازاقستان جاستارىن, وتانسۇيگىش, اقىلدى, سەزىمتال, ءبىلىمدى بولۋىن ويلاساق, ەڭ الدىمەن رۋحانياتقا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. بۇل – ەڭ الدىمەن ادەبيەت, مادەنيەت, عىلىم. وتكەن 30 جىلدا «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەپ يدەولوگياعا ءاتۇستى قاراعانداردىڭ قاسىندا بولدىق. مادەنيەتتەن, ادەبيەتتەن, سالت-داستۇردەن جۇرداي توبىر تەك بايۋدى ماقسات ەتەدى. كوررۋپتسيا دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى – ارسىزدىق, اشكوزدىك, ۇياتسىزدىق, تويىمسىزدىق. بالانى جاستان جاقسىلىققا باۋلۋ كەرەك دەسەك, بۇل تىكەلەي كينوعا, ياعني انيماتسيا مەن بالالارعا ارنالعان فيلمدەرگە بايلانىستى. «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەمەكشى, قازىر حال سۇراساڭىز كەز كەلگەن رەجيسسەر جىلاپ قويا بەرەدى. بۇگىندە ءبىز ادىلەتتى قازاقستانعا زور ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز. حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى الەمدە الاپات ەكونوميكالىق داعدارىس بولدى. اسىرەسە امەريكادا. ءدال وسىنداي قيىن كەزدە اقش-تىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە كينو كەلدى. ءيا, كينو قولىن سوزدى. قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ءىس باسىنداعى, يدەولوگياداعى ازاماتتاردى وسى جاعداي ويلاندىرسا دەيمىز. ءبىز, ەڭ الدىمەن, ەلىمىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىن, حالقىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگىن, ەكونوميكامىزدىڭ ورلەۋىن, جاستا­رىمىزدىڭ ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, جاۋاپ­تى بولعانىن كورگىمىز كەلەدى دەسەڭىزدەر, وسىعان نازار اۋدارىڭىزدار! «ايتقاننىڭ اۋزى جامان, جىلاعاننىڭ كوزى جامان», بىراق پروبلەمانى سول ورنىندا قالدىرۋ – بارىمىزگە سىن. «اۋرۋىن جاسىرعاندى ءولىم اشكەرە قىلادى» دەگەندەي, جاڭا كەلگەن جاس ءمينيسترىمىز وسى قوردالانعان ماسەلەگە كوڭىل اۋدارسا دەيمىز. جالپى, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى كەشىكتىرمەي سالالىق وداقتىڭ بەلدى مۇشەلەرىمەن, كينونىڭ ىشكى ماسەلەسىن ءجىتى بىلەتىن ماماندارمەن ارنايى كەزدەسسە, اسا ماڭىزدى شارا بولار ەدى. قازاق كينوسى – حالىقتىڭ مۇراسى. مۇراعا مۇقيات بولار كەز تۋدى دەپ ويلايمىز. ەگەر مەملەكەت ءدال قازىر ۇلتتىق كينوعا كومەك قولىن سوزسا, كينو دا ەلگە, مەملەكەتكە, ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلەر ەدى.

تالعات تەمەنوۆ,

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كينورەجيسسەر