سونىمەن قاتار مالشىلارعا ارنايى مال ماماندارى بەكىتىلىپ, وسى مالداردى جايلاۋدا, قىستاۋدا, كوكتەۋدە قالاي باعۋ كەرەك ەكەنى قاداعالانىپ, ءتۇرلى مال ىندەتىنە قارسى دارىلەۋ پىسىقتالىپ, كۇيلەگەن سيىرلار مەن قۇناجىنداردى تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشىلار ارنايى اسپاپپەن قولدان ساپالى ۇرىقتاندىرىپ وتىردى. بۇل جۇمىستى جۇرگىزدى عىلىمي جولعا كوشىردى. ەڭبەك پەن عىلىم شىنايى ۇيلەسىم تاپقاندا عانا ناتيجەلى جەتىستىكتىڭ بولاتىنىن مال ماماندارى مەن باسشىلار سول جىلدارى-اق ناقتى ءبىلدى. وسىلاي اينالاسى ءتورت جىلدا ءتورت مالشى باققان ءتورت تابىن «سانتا-گەرترۋدا» سىىرلارى بۇزاۋلارىمەن التى تابىن بولىپ, جالپى سانى 340 باسقا جەتتى.
اتتارى اتالعان ءتورت باقتاشى مالشىلاردىڭ اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكيق جينالىستارىنا قۇرمەتپەن شاقىرىلىپ, جارىس جەڭىمپازى دەپ تانىلىپ, سىي-سياپاتتار مەن وردەن-مەدالدار تاعىلدى. «جاقسىنىڭ ارتىندا ءىز قالادى» دەگەن وسى عوي. بالابەك قاريانىڭ ۇلدارى باقىت پەن قايرات اسىل تۇقىمدى مالدى سول جىلداردان بەرى ءۇزىلىسسىز باعۋمەن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق اينالىستى, كۇتىپ-باعۋدىڭ, ءوسىرۋدىڭ نەشە ءتۇرلى سىرىن جادىلارىندا بەرىك ساقتاپ ءوستى. قىستاۋى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى گۆارديا كەڭشارىنىڭ ورتالىعى ايدارلى اۋىلى جانە اۋىل ماڭىنداعى داربازاقۇم, ىلە وزەنىنىڭ جاعاسى بولعاندىقتان دا مۇندا كوبىنە قامىس, شاعىنشوپ, قامىس تۇقىمداس شوپتەر, جىڭعىل, شي وسەدى. قۇمداعى توراڭعى, جيدە, سەكسەۋىلىڭىز تاعى بار. باسقا دا نەشە ءتۇرلى شوپتەرى مەن اعاشتار ءىرى قاراعا, ونىڭ ىشىندە «سانتا-گەرترۋداعا» وتكەن جارتى عاسىردان اسا ۋاقىتتان بەرى جايلى جايىلىم بولىپ كەلەدى. ارعى اتاسى جاباي زەبۋر بۇقاسى بولعاندىقتان دا, جەر جاعدايى دا اقش-تىڭ تەحاس شتاتىمەن ۇقساستىق بولىپ, بۇل ءىرى قارا مۇندا العاشقى جىلدان-اق جاقسى جەرسىنىپ كەتكەن ەدى. ءتىپتى وزدەرىن سوناۋ زەبۋرلار جايىلىپ جۇرگەن جايىلىمدا جۇرگەندەي ماڭعاز دا قامسىز سەزىنگەن ەكەن.
ەت باعىتىندا ءوسىرىلىپ وتىرعان بۇگىنگى «سانتا-گەرترۋدا» تۇقىمى 1940 جىلى اقش-تا بىرنەشە جىلعى عىلىمي زەرتتەۋلەردەن كەيىن اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالى رەتىندە قابىلدانعان. بۇل «سانتا-گەرترۋدا» تۇقىمى امەريكادا زەبۋر بۇقاسى مەن شورتگور سيىرىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى الىنعان. زەبۋر بۇقاسى قاتال تابيعاتقا وتە ءتوزىمدى بولعان. سول اتاتەگىن بۇگىنگى «سانتا-گەرترۋدا» تۇقىمى ساقتاپ قالعان. ال زەبۋر بەن بيزوندى شاعىلىستىرىپ زۋبروبيزون سيىرى الىنعان. «سانتا-گەرترۋدا» سيىرىندا وسى زۋبروبيزوننىڭ دا ايقىن بەلگىلەرى بارشىلىق. اسىرەسە موينىنىڭ قىسقا ءارى وتە جۋان بولىپ, ەتتى مويىنعا مول جينايتىنى وسىعان دالەل. وتە قاتال قىس بولماسا, قوسىمشا جەمشوپتى قاجەتسىنبەيدى. اناۋ-مىناۋ قىسقا مويىمايدى. ءوسىپ تۇرعان جىنىس قامىسقا سەسكەنبەستەن جارىپ كىرىپ, قامىس تۇبىندەگى كۇلتەلەنگەن نەشە ءتۇرلى ءشوپ پەن مايدا قامىستى اۋزىمەن ورىپ جەي بەرەدى.
جايلاۋى – قىزىلقيا, ءۇشسۋدىڭ قۇيعانى, اياقساز, وربۇلاق. مۇنداعى قاراعايلار مەن ارشالار كوكتەم, جاز, كۇز ايلارىندا سونادايدان مەنمۇندالاپ جايقالىپ تۇنىپ تۇر. ءىشى تولعان سان ءتۇرلى اڭ مەن قۇس. وسى جايىلىمداردا اتالعان اسىل تۇقىمدى سيىرلار ەمىن-ەركىن ەشتەڭەدەن جاسقانباي جايىلۋدا. جاي سيىرلار شىعا المايتىن قيا بەتتەرگە قورىقپاي باتىل كوتەرىلىپ, ءشوپتىڭ نەشە ءتۇرىن قارپىپ جەپ, جىلقىداي ءشوپتى كۇرت-كۇرت شاينايدى. جايلاۋدىڭ وزىندە جايىلىمدا جۇرگەن بۇل سيىرلار تاۋلىگىنە 800 گرامعا دەيىن سالماق قوسىپ ءجۇر. بۇل – وتە جوعارى كورسەتكىش. وسى ءىرى قارانىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان جابايى زەبۋردىڭ باتىلدىعىن كورەسىز. ءسال قاۋىپتى سەزسە بولدى, كوزدەرى شاتىناپ شىعا كەلەدى. ءتىپتى ادامنىڭ وزىنە دە تۇرا جۇگىرەدى. ساقتانباساڭ, ادامدى مەرت قىلاتىن شارت-شۇرت مىنەزى بار. قاسقىرعا الدىرمايدى. ەگەر قاقتى-سوقتى ۇرىلار ءبىر-ەكى باس «سانتا-گەرترۋدانى» تابىننان ءبولىپ الىپ, باسقا جاققا ايداسا, ول سيىرلار جۇرمەيدى. جۇيرىك اتتاي زۋلاپ وتىرىپ قايتادان ءوز تابىنىنا قوسىلادى. مۇنداي ساتتە جاياۋ ادامنىڭ وزىنە قاراي ءمۇيىزىن شايقالتىپ تۇرا جۇگىرەدى.
باقىتتىڭ «سانتا-گەرترۋدا» ءىرى قارا مالىن العاش مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە اكەسىنە وسى مالدى باعىسقالى جانە ءوزىنىڭ باس مالشى بولعالى جارتى عاسىردان استى. وسى جىلداردا بۇل مالدىڭ قۇبىلمالى مىنەزىنەن باستاپ, قىرى مەن سىرىن, تۇياقتارى سىرتىلداپ اياقاستى جوسىپ كەتەتىن قىرىن, قىستاۋ مەن جايلاۋداعى جايىلىمداردا قالاي-قالاي جايىلاتىنىن, قاي باعىتقا قاراي ءتىزىلىپ كەتەرىن قاليەۆتەر اۋلەتى وتە جاقسى بىلەدى. بۇل دا «مال باققانعا بىتەدى» دەگەن دانا ماقالعا سايىپ تۇر. وسى قىزىلكۇرەڭ سيىردىڭ ءالى جازىلماعان تالاي-تالاي سىرلارى بار. مال بورداقىلاۋ الاڭىنا قويىپ جەمشوبىن دۇرىستاپ بەرسەڭىز, تەز سەمىرەدى. ارقايسىسى تاۋلىگىنە 1200 گرامعا دەيىن سالماق قوسادى. ەتى ءبىر ماي, ءبىر ەت, وتە جۇمساق, جانعا جۇعىمدى. سوندىقتان دا بۇل ءىرى قارانىڭ ەتىن تۇتىنۋشىلار بىردەن ساتىپ الادى. اسىرەسە مەيرامحانالار مەن اسحانالاردان سۇرانىس جوعارى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, «سانتا-گەرترۋدا» ەتىندە ادام دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا وتە قاجەتتى زاتتاردىڭ مول ەكەنى انىقتالعان. ال جاي سيىرلاردىڭ ءسۇتىنىڭ مايلىلىعى 3-3,2 پايىزدى قۇراسا, «سانتا-گەرترۋدانىڭ» سيىرلارىنىڭ ءسۇتىنىڭ مايلىلىعى 4,8 پايىزدى كورسەتىپ ءجۇر. سوندىقتان دا سارىمايى ساپ-سارى رەڭدى, ءدامدى بولادى, ءتىپتى قۇرتى مەن سىقپاسىنىڭ سىرتىنا مايى شىمىرلاپ شىعىپ تۇرادى. جەسەڭىز ءدامى شىركىن تاڭدايىندا قالادى. بال قىمىزدى اڭساعانداي ەتىن دە, ءسۇتىن دە, ايرانىن دا, قۇرتىن دا, سىقپاسىن دا اڭساپ تۇراسىز.
ىنتىماعى جاراسقان اعايىندى ەكى وتباسى جەكە شارۋاشىلىعىنداعى مال باسىن جىل سايىن مولايتىپ كەلەدى. تابىنداعى مالداردى ەرەكشە كۇتىپ باعاتىن بىلىكتى دە قايراتتى مالشىلار قىسى-جازى ۋاقىتپەن ساناسپاي مال باعۋدا. مالشىلاردىڭ ايلىق جالاقىلارىن ءوز ۋاقىتىندا بەرىپ تۇرۋمەن قاتار, وتباسىلارىنا ۇنەمى الەۋمەتتىك جاعىنان كومەكتەسىپ تۇرادى. سىيلاستىق پەن سەنىم جاراسقان جەردە ىرىس تا, بەرەكە دە ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. اعايىندى باقىت پەن قايرات جانە ابىسىندار گۇلقاديشا مەن گۇلجامال, مالشىلار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق پەن جاراستىق ۇيلەسىن تاپقان.
1994 جىلى قاليەۆتەر كەڭشاردان ءبولىنىپ, جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇرعاندا بۇزاۋ, تايىنشا, سيىرىن قوسقاندا 60 باس ءىرى قاراسى بولسا, بۇل كۇندە بۇل ەكى اعايىندىنىڭ بىرىككەن جەكە شارۋا قوجالىعىنداعى اسىل تۇقىمدى «سانتا-گەرترۋدا» مالىنىڭ سانى 420-دان استى. ب.قاليەۆتەن مال ءوسىرۋ ءۇشىن ساتىپ الۋشىلاردىڭ مالىنىڭ سانى 2 مىڭنان اسىپ كەتكەن. بۇعان قوسا, شارۋا قوجالىقتاعى جىلقىسى – 200-گە, اسىل تۇقىمدى قويى 1 200 باسقا جەتتى. ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلى بولعانى – وسى.
اۋدانىمىزدىڭ اتىن اسقاقتاتۋعا اعايىندى قاليەۆتەردىڭ جەكە شارۋا قوجالىعىنىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى ۇلكەن. باقىت 1962 جىلى كوكتال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى بالابەك پەن اناسى ءسارۋار ەكەۋى سول جىلى «سانتا-گەرترۋدا» اسىل تۇقىمدى سيىرىن باعىپ ءجۇرىپ, جازدا بەلجايلاۋدا, قىستا ىلە وزەنى جاعاسىنداعى جايىلىمدا قونىستادى. ارى-بەرى كوشىپ ءجۇرىپ, بەسىكتە تەربەتىلىپ وسكەن باقىت 1970 جىلى كوكتال كەنتىندەگى اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا وقۋعا بارىپ, 1980 جىلى اتالعان مەكتەپتى جاقسى دارەجەدە اياقتاپ شىعادى. التى جاسىنان باستاپ اتقا مىنگەن باقىت اكەسى بالابەككە كومەكشى-مالشى بولىپ كومەكتەسىپ ءوستى.
بىردە اكەسى بالابەك قاريا مەن اناسى ءسارۋار ەكەۋى كورشى جايلاۋداعى دوستارىنىڭ ەلۋگە تولعان تويىنا كەتىپ, تابىنداعى بۇكىل سيىردى 15 جاستاعى باقىتتىڭ قاراۋىندا قالدىردى. باقىت تۇسكى شايىن ءىشىپ, بىرەر ساعات دەمالىپ الايىن دەپ ءۇشسۋدىڭ قۇيعانىنداعى التى قاناتتى ۇيلەرىنە كەلىپ, ءۇش ساعاتتاي تۇستە تىنىعادى. سودان اتىنا مىنە سالىپ, جايىلىمداعى سيىرلارىنا كەلگەنىندە قىزىل بۇقا باستاپ جۇرەتىن ەلۋدەي «سانتا-گەرترۋدا» سيىرلارى تابىندا جوق بولىپ شىقتى. تامىز ايىنىڭ سوڭى ەدى. جايلاۋداعى مالدار قىستاۋعا قاشا باستاعان كەز بولعاندىقتان باقىت استىنداعى قاراكەر بەستى اتىنا قامشىنى ءۇستى-ۇستىنە باستى دا قىستاۋعا اپاراتىن قارا جولمەن وزدەرىنەن ون بەس شاقىرىم جەردەگى اياقسازعا سۋىت تارتتى. الگى ءوزىنىڭ تابىنىنان بولىنگەن ەلۋدەي اسىل تۇقىمدى «سانتا-گەرترۋدا» سيىرلارىنىڭ ىزدەرى توپىراق جولدا سايراپ جاتتى. اتپەن ءبىر ساعات بويى شاۋىپ كەلگەن باقىت اياقسازعا جەتكەندە قىستاۋعا اپاراتىن جولدا ءداۋ قىزىل كۇرەڭ بۇقا باستاعان سيىرلارىنا كەزىكتى. ەكى ساعاتتا بۇزاۋلارىمەن ساناعاندا ەلۋدەي سيىردى ءۇشسۋدىڭ قۇيعانىنداعى ءوز تابىنىنا ايداپ جەتكىزدى. ءدال وسى كەزدە ەكى اتقا مىنگەن اكەسى مەن شەشەسى دە تويدان كەلىپ ەدى. بارلىق جاعدايدى بالاسى باقىتتان ەستىپ بىلگەن بالابەك قاريا 15 جاستاعى باقىتتىڭ مىنا ىسىنە ءدان ريزا بولىپ: «وسى جەرمەن 1856 جىلى 30 شىلدەدە ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ وتكەن ەكەن. ونى شوقاننىڭ ءبىزدىڭ ۇيدەگى كىتابىنان وقىعانمىن. شوقان باسقان جەردى باسقان مەنىڭ بالام باقىتىما شوقاننىڭ ابىرويى جۇعىستى بولسىن», دەپ داۋىستاپ جىبەرىپ ەدى.
باقىتتىڭ بالاسى جانىبەك باقىت ۇلى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مال دارىگەرى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. قازىرگى كەزدە باقىتتىڭ جەكە شارۋا قوجالىعىندا باس مال مامانى بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. باقىتتىڭ جەكە شارۋا قوجالىعىندا ەكى «مت3-82» تراكتورى, ءبىر ءشوپتى سىعىمداپ بايلايتىن اگريگات, ءبىر جۇك تاسىمالدايتىن تراكتور, ەكى تراكتور تىركەمەسى, جول جانە ەگىستىك جەرلەردى تەگىستەيتىن ءبىر قۋاتتى تراكتور بار. ءشوپ شابۋ, ءشوپتى سىعىمداپ بايلاۋ, جۇگەرى ورۋ تاعى باسقا دا جۇمىستاردى وسى تەحنيكالاردىڭ كۇشىمەن اتقارىپ كەلەدى.
بۇل اعايىندى شارۋاقورلاردىڭ اينالاسىنا تيگىزگەن شاراپاتى مول. اتاپ ايتقاندا, تاجىريبەلى مالشىسى نۇربول سارسەنباەۆقا كوكتال كەنتىنەن تۇرعىن ءۇي سالىپ, سىيلادى. اۋدانداعى سۋان قورىنا ەكى جىلقىنى كومەككە بەردى. سارپىلداق, ايدارلى, داربازاقۇم اۋىلدارىنداعى ۇيلەردى سالۋعا كومەك كورسەتتى. كوكتال كەنتىندەگى ۇلكەن مەشىتتى تۇرعىزۋعا اقشالاي كومەك بەردى. «قايراتتى ەرگە باق تۇرار, قاتتى جەرگە قاق تۇرار» دەگەندەي, قاليەۆتەردىڭ حالىققا تيگىزەر قايىر-شاراپاتى مۇنىمەن تاۋسىلمايتىنى انىق.
سادىق جۇماباي,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
