سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يگور بۋرگاندينوۆ
جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى وڭىردەگى مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ جاعدايى قيىنداپ, كوپتەگەن ماسەلەگە تاپ كەلىپ وتىر. تسيفرلىق تەحنولوگيا دامىعان سايىن باسىلىمداردىڭ باسىنان باق تايعانى راس. بۇرىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قولداۋىن سەزىنىپ كەلگەن باسىلىمدار جەكەنىڭ قولىنا ءوتتى. ءسويتىپ, عيماراتىنان ايىرىلىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى السىرەپ, كادرلار قىسقارىپ, باسپا شىعىندارىنا باس قاتىرىپ, تارالىمى تومەندەپ, «شىقپا جانىم شىقپا دەپ» كۇنەلتىپ وتىر. مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولىن قاراستىرۋ – فورۋمنىڭ باستى ماقساتى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ايماقتاعى جۋرناليستەر مەن باسىلىم رەداكتورلارىن استاناعا ارنايى شاقىرۋىنىڭ سەبەبى دە وسى. ۇسىنىستار نازارعا الىنىپ, جۇيەلى جۇمىس قولعا الىنادى دەپ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق فورۋمدا جۋرناليستىك ماتەريالداردى جازۋدىڭ جانرلىق تۇرلەرى مەن ستيليستيكاسى, ءداستۇرلى جانە جاڭا مەديا, ايماقتىق باق-تى دامىتۋ, مەديا كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى, كونۆەرگەنتتى جۋرناليستيكا, باسىلىمداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە اۋديتورياسىن كەڭەيتۋ, ولاردى وقىرمانعا ۋاقتىلى جەتكىزۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ جاتىر. فورۋم قاتىسۋشىلارى باق سالاسىنداعى تىڭ تاجىريبەلەرمەن تانىسىپ, كاسىبي يدەيالاردى تىڭداپ, تاجىريبە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك الماق.
فورۋمعا قاتىسقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى التاي كولگىنوۆ جاھاندىق اقپارات اعىمىندا مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– باسىلىمدار تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى, رۋحاني ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزەتىن نەگىزگى اقپارات قۇرالى ەكەنى ءسوزسىز. الاش ارىسى, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «گازەت – حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەگەن دانالىق ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. وعان دالەل رەتىندە باسىلىمداردىڭ جىل ساناپ كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ايتۋىمىزعا بولادى. ەگەر 2016 جىلى قازاقستاندا 2 مىڭعا جۋىق باق تىركەلگەن بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ سانى 5 مىڭنان اسقان. ونىڭ 70%-عا جۋىعى باسپا باسىلىمدارى. بۇل – مەديا سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋ الەۋەتىنىڭ ۇلعايعانى مەن بولاشاعىنىڭ زور ەكەندىگىنە تاعى ءبىر دالەل. وتاندىق مەديانىڭ الەۋەتىن بۇدان دا ارتتىرۋ ءۇشىن الدىمىزدا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر.
مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلىمىزدەگى اقپاراتتىق ساياساتتى, جاستار ساياساتىن, ازاماتتىق قوعام مەن بايلانىس تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, مىندەتتەر قويدى. وسى تۇرعىدا وڭىرلىك باسپا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماسەلەلەرىن, اتاپ ايتقاندا وقىرمان سانى مەن باسىلىم تارالىمىن قايتا كوبەيتۋ, قارجىلاندىرۋ جانە تەحنيكالىق جاڭارتۋ, ۋاقتىلى جەتكىزۋ مەن جەرگىلىكتى باق-تىڭ احۋالىن جاقسارتۋ باعىتىندا مينيسترلىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە ءتيىمدى ءارى ناقتى شەشۋ جولدارىن پىسىقتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇگىنگى جيىن ماقساتى دا – وسى, – دەدى التاي كولگىنوۆ.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى وڭىرلەرگە جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا جەرگىلىكتى باسىلىمداردىڭ شاڭىراعىنا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, ماسەلەلەرىمەن تانىسقانىن, سول ۋاقىتتا فورۋم وتكىزۋگە ۋاعدالاسقانىن ايتتى.
– تسيفرلىق تەحنولوگيالار ادامزاتتىڭ اقپارات تۇتىنۋ ادەتتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇگىندە گازەت-جۋرنالداردىڭ تارالىمى تومەندەپ, وقىرماندار اقپاراتتى نەگىزىنەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردان الاتىنى بەلگىلى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن باسىلىم جۇمىسىن توقتاتۋعا نەمەسە تيراج سانىن كۇرت ازايتۋعا ءماجبۇر بولدى. اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ءداستۇرلى باسپالار كۇردەلى تەكتونيكالىق وزگەرىستەردى باستان كەشىردى. بۇل قيىندىقتار وڭىرلىك باسىلىمداردى دا اينالىپ وتكەن جوق. ءتيىستى تالاپتارعا ساي كەلمەگەندىكتەن, بولىنگەن قاراجاتتاردان قۇر قالعان رەداكتسيالار ەمەس. كەيبىر باق-تار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جەكەشەلەنىپ تە كەتتى. ماسەلەن, اۋدانداردا 159 گازەت جەكەگە وتكەن. بىراق ءبىز وڭىرلىك باسىلىمداردى جەكەمەنشىك نە مەملەكەتتىك دەپ بولمەي, بارلىعىنا دا قولداۋ كورسەتۋگە ءازىرمىز. وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە جابىلعان گازەت-جۋرنالداردىڭ ناقتى سەبەپتەرى تەرەڭ عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى مەديا سالاداعى وسىنداي ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە تالداپ, ناقتى قورىتىندىلار شىعارۋعا ءتيىس. ءبىز قانداي شەشىم قابىلداساق تا, عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەنىمىز ءجون, – دەدى دارحان قىدىرالى.
پرەزيدەنت جانىنداعى «ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى اسقار وماروۆ ءوز سوزىندە: «حح عاسىردىڭ ورتاسىندا دا «راديونىڭ, گازەتتىڭ داۋرەنى ءوتتى» دەگەن پىكىر ايتىلعان ەدى. بۇل پىكىر وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ كەلسە دە, باسىلىمدار مەن راديو ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاي, ءوز تۇتىنۋشىلارىنا ساپالى ءونىم ۇسىنىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا مەرزىمدى باسپالاردى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەن ءجون», دەدى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ: «اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان سايىن «گازەت-جۋرنالدىڭ كەرەگى بار ما, بار بولسا ونى دامىتۋدىڭ جولى قايسى؟» دەگەن ساۋال ءجيى الدان شىعادى. قازىر وقىرماندى اقپاراتتىق ماقالامەن تاڭ قالدىرا المايسىڭ, بۇل رەتتە, وڭىرلىك باسىلىمدار اعارتۋشىلىق جانە تانىمدىق دۇنيەلەردى جاريالاۋ ارقىلى مارتەبەسىن ارتتىرا الادى. وقۋ مادەنيەتىنەن ايىرىلعان ادام ويلاۋ مادەنيەتىنەن ايىرىلاتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون», دەدى.
فورۋمنىڭ اشىق الاڭىندا نەگىزىنەن وبلىستىق, اۋداندىق دەڭگەيدەگى گازەتتەردىڭ جاي-كۇيى تالقىعا سالىندى. وڭىرلىك ءباسپاسوزدىڭ باستى ماسەلەسى قانداي؟ اقپاراتتىق زاماندا ايماق باسىلىمدارى قالاي «كۇن كورىپ» جاتىر؟
فورۋمعا جينالعان وبلىستىق گازەتتەردىڭ قۇرىلتايشىلارى وڭىرلىك ءباسپاسوزدىڭ جاعدايى كوڭىل كونشىتپەيتىنىن اشىق جەتكىزدى. جىل سايىن تيراجى ازايىپ, وقىرمانىن دا ورتالاپ العان گازەتتەر قازىر مامان تاپشىلىعى, جالاقى ازدىعى, گازەتكە «كۇشتەپ» جازدىرۋ سەكىلدى ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.
– ءداستۇرلى باق-تىڭ ءورىسى كۇننەن-كۇنگە تارىلىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. الدىمەن كاسىبي مامان تابۋ قيىن, قازىرگى زامانعا بەيىمدەلگەن, جاڭا تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن ءبىلىپ, جازۋدى دا قاتار الىپ جۇرەتىن قىزمەتكەرلەر جوقتىڭ قاسى. ارينە, 10 قىزمەتكەردىڭ ورنىنا 5 بىلىكتى ماماندى جۇمىسپەن قامتۋ وڭايىراق بولار ەدى. ءارى جالاقىلارى دا ەكى ەسەگە ءوسىپ, وبلىستىق ءباسپاسوزدىڭ ابىرويى دا ارتار ەدى. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە بۇل ويىمىز جۇزەگە اسپاي تۇر. سەرىكتەستىك قۇرعالى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامىز جاڭاردى, زاماناۋي باسپاحانامىز بار. مۇندا ەكى رەسپۋبليكالىق گازەت پەن وبلىستاعى 30-عا جۋىق گازەت-جۋرنال باسىلادى, – دەدى وڭىرلىك باق-تى دامىتۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتكەن «سىر مەديا» جشس باس ديرەكتورى امانجول وڭعارباەۆ.
«سىر مەديا» باسشىسى وڭىرلىك ءباسپاسوزدىڭ دامۋىنا قاجەتتى بىرقاتار ۇسىنىسىمەن بولىسە كەلىپ, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, سىر وڭىرىندە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا بولىنگەن قارجى ءبىرشاما ازايعان.
– مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ءبولۋدىڭ ءوزى جىلدا كەشىكتىرىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ شارشى سانتيمەترىنە ەسەپتەلەتىن قارجىنى بىردەيلەندىرۋ باستاماسىنىڭ ناتيجەسى كورىنەتىن ەمەس. گازەتتەر ءۇشىن شارشى سانتيمەتر قۇنى بارلىق ءوڭىر ءۇشىن ءبىر باعادا بولۋعا ءتيىس. قازىر ءبىر گازەت پەن ەكىنشى گازەتتى ايىرماشىلىعى مىناداي: رەسپۋبليكالىق تاريف – 700 تەڭگە, جەرگىلىكتى تاريف – 120 تەڭگە. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك تاراپىنان سۇيەنۋگە نەگىز بولاتىن تاريفتەردى بەكىتۋگە ارنالعان قۇقىقتىق اكت بەكىتىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سونداي-اق گازەت باسۋ جانە تاراتۋ قىزمەتىن سۋبسيديالاۋ قاجەت. رەسپۋبليكا كولەمىندە بارلىق ساناتتاعى كىتاپحانالار ارقىلى باسپاسوزگە جازدىرۋدى تۇراقتى مىندەتكە الۋ, گازەتكە جازىلعان ستۋدەنتتەردى نەمەسە وقۋشىلاردى سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت, – دەدى امانجول وڭعارباەۆ.
ايتا كەتەيىك, «سىر مەديا» – «قازپوشتانىڭ» جەتكىزۋ قىزمەتىنە يەك ارتپاي اۋىل-اۋدانداعى وقىرمانىنا ءونىمىن ءوزى جەتكىزىپ وتىرعان ەلدەگى بىردەن-ءبىر مەكەمە. باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ءتيىمدى ءارى قاراجات ۇنەمدەۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى ءتاسىلى.
ال «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان عۇبايدۋللين اۋداندىق ءباسپاسوز حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى كوپىر عانا ەمەس, سونداي-اق حالىقتىڭ ساۋاتىن اشاتىن قۇرال ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– موبيليزاتسيانىڭ كەسىرىنەن بيىل رەسەي جاستارى ورالعا كوپتەپ كەلدى. كورشى ەل جاستارىنىڭ كوبەيىپ كەتكەنى سونشا, حالىق اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداي باستادى. بۇل ماسەلە وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستە دە تالقىلاندى. سول كەزدە ءبىز «ورال وڭىرىندە» «ەلەڭ-الاڭ مەزگىل, الاگوبە كوڭىل» دەگەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ, پسيحولوگيالىق جاعدايىن جازا وتىرىپ, «جەرگىلىكتى جۇرتتى اشۋلاندىرىپ المايىق», دەپ بيلىككە ەسكەرتۋ رەتىندە كولەمدى ماقالا جاريالادىق. وسى ماقالا ارقىلى ءبىز ۇلتارالىق ەمەس مەملەكەتارالىق جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنەن ەلدى, ءوڭىردى ساقتادىق. بۇل «ايماقتىق گازەت كەرەك ەمەس», دەيتىن كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرىنە قاراما-قايشى, – دەدى ب.عۇبايدۋللين.
فورۋمدا ءسوز العان ساراپشى حالىقتىڭ وقۋ مادەنيەتىنە قاتىستى ويىن دا اشىق جەتكىزىپ, «ەگەر حالىق گازەت-جۋرنال وقىماسا, ساۋاتىن قالاي اشادى؟» دەگەن ساۋال تاستادى.
– ءبىز وبلىستىق گازەتتى ناسيحاتتاپ, وڭىردەگى اۋىل-ايماققا ءجيى شىعىپ تۇرۋعا تىرىسامىز. سونداي ءبىر جيىندا جەرگىلىكتى ينتەلليگەنتسيا بولىپ سانالاتىن مۇعالىم, ۇستازداردىڭ ءباسپاسوز وقىمايتىنىن اڭعاردىق. بۇل, ارينە وتە وكىنىشتى, – دەدى «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى.
«قازىر بارلىق وبلىستىق, اۋداندىق گازەتتەر جەكەمەنشىككە وتكەنى بەلگىلى. سوندىقتان گازەت تيراجى دا قۇرىلتايشىنىڭ قۇزىرىندا. الايدا بارلىعى ءوز قولىمىزدا دەپ جەرگىلىكتى ءباسپاسوزدىڭ تاعدىرىنا بالتا شابۋعا بولمايدى». بۇل پىكىردى اۋقىمدى ءىس-شاراعا اقتوبە وبلىسىنان ارنايى كەلىپ قاتىسقان «شالقار» اۋداندىق گازەتىنىڭ قۇرىلتايشىسى قىدىرالى ءالين ايتتى.
– اقتوبە وبلىسىندا بارلىق گازەتتەر 2015 جىلدان باستاپ جەكەگە وتە باستادى. «شالقار» اۋداندىق گازەتىنىڭ 90 جىلدىق تاريحى بار. وبلىستاعى تيراجى كوپ باسىلىم – وسى گازەت. قازىرگى كۇنى تيراجى 3 مىڭنان اسادى. سوڭعى 4-5 جىلدا وسى تيراجدى ۇستاپ تۇرمىز. ارينە, توقىراۋ كەزەڭدەرىندە ازايىپ كەتكەنىمىز راس, ەكى مىڭعا دەيىن ءتۇسىپ قالدىق. كەيىن سانى كوتەرىلدى. قازىر جازىلىم كورسەتكىشى دە جامان ەمەس, – دەگەن قۇرىلتايشى باسىلىمنىڭ اۋدانداعى جالعىز باق ەكەنىن ايتتى.
ال فورۋمعا قاتىسقان رەسپۋبليكالىق گازەت, جۋرنالداردىڭ جەتەكشىلەرى گازەتتىڭ تيراجىن ارتتىرۋ, وقىرمانعا جەتكىزۋ جولدارىن ايتىپ, تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتاعى وڭىرلىك گازەتتەردىڭ ءرولى تۋرالى ايتقان «قازاق گازەتتەرى» جشس-نىڭ ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا باسپاسوزدە سىن مەن باقىلاۋ بولاتىنىن العا تارتتى. «گازەت سىنايدى, اتقارۋشى بيلىك نەمەسە قوعامدىق قۇرىلىمدار سول سىننان تيىسىنشە قورىتىندى شىعارادى», دەگەن سەرىكتەستىك باسشىسى كەز كەلگەن سىندى باقىلاۋ جانە ودان قورىتىندى شىعارۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. اقپاراتتى قانشا ادام وقيدى, كىم وقىپ جاتىر؟ زيالى قاۋىم, بيلىك وكىلدەرى تاڭعى اسىن گازەت وقۋدان باستاي ما؟ ءجۋرناليستىڭ جازعان ساراپتامالىق ءونىمىن وقي ما, الدە كوز جۇرگىزىپ قانا وتە شىعا ما؟ وسى جانە وزگە دە ماسەلەنى اشىق تالقىلاۋعا شىعارعان د.قامزابەك ۇلى باق پەن قوعام, قوعام مەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى انىقتايتىن ولشەمدەردى اتاپ ءوتتى.
سپيكەر سونداي-اق وڭىرلىك ءباسپاسوزدىڭ باستى 5 ماسەلەسىن تىزبەلەپ بەردى. ولار – ءجۋرناليستىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى, مەملەكەتتىك تاپسىرىس, باق-قا سەنىمنىڭ ازايۋى, جالاقىنىڭ ازدىعى جانە – كاسىبي دەڭگەي. سوڭعى تالاپقا وراي, وقۋ ورىندارى جۋرناليستەردى دايارلاۋعا قاتىستى كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت ەكەنىن دە ايتتى.
ال گازەتتەگى جارناما جانە مونەتيزاتسيا ادىستەرىمەن بولىسكەن «ايقىن-ليتەر» جشس-نىڭ ديرەكتورى ىسقاق ەگەمبەرديەۆ قازىرگى جاعدايدا گازەت تەك ساراپتامالىق, زەرتتەۋ ماقالالارىن باسىپ, ال اقپاراتتى ءباسپاسوز سايتىنا جۇكتەپ وتىرۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى ءباسپاسوز بىرنەشە جولمەن مونەتيزاتسياعا قول جەتكىزە الادى. ولار – مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋ, جارنامالىق ماتەريالدار ورنالاستىرۋ, باننەر نە بولماسا پوستەر جاريالاۋ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشالارعا جارنامالىق كونتەنت جاريالاۋ, ياندەكس-جارناما, تيزەرلىك جارناما جانە باسپاسوزگە جازىلۋشىلاردىڭ سانىن ارتتىرۋ.
سونداي-اق National Geographic جۋرنالىنىڭ كونتەنت ازىرلەۋ تاجىريبەسىمەن بولىسكەن باسىلىمنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى ايبىن شاعالاق ۆيزۋاليزاتسياعا اسا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ساراپتامالىق ماقالالار تەكست, فوتو جانە ينفوگرافيكادان قۇرالۋى قاجەت. بۇل ءادىس وقىرماندى جالىقتىرماي, اقپاراتتى جىلدام قابىلداۋعا اسەر ەتەدى.
ءىس-شارادا ءسوز العان سپيكەردىڭ ءبىرى تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورىنىڭ پرەزيدەنتى ءنازيا جويابەرگەنقىزى «جۋرناليستيكانىڭ ىقپالى مەن مارتەبەسى» تاقىرىبىنا بايانداما جاساسا, جۋرناليست ەربولات مۇحامەدجان كونۆەرگەنتتىك جۋرناليستيكا تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. سونداي-اق ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ مەدياكەڭىستىكتەگى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەلەرىنە كەڭىنەن توقتالىپ, شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
ورالحان احماديا,
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
