ۇلتجاندى, تالانتتى اقىن كۇدەرى جولدىباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا
ءومىردىڭ تىلسىم سىرى – اياق اتتاعان سايىن قويۋلانىپ, كۇردەلەنە تۇسەتىن سان الۋان امالىن وڭايلىقپەن العىزبايدى عوي. ءتىپتى, جىلدار بويى ونىڭ استارلى قاتپارى كوزگە شالىنباي, ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز جاتا بەرەتىنىنە دە كۋا بولىپ جۇرگەندەيمىز. ولجالى كومبەنى قازۋ ءۇشىن دە الدەبىر سەبەپ, نەگىز, ماقساتقا تۇيىلگەن ۇلكەن مۇراتتى وي-پىكىر قاجەتتىگى بەلگىلى. مىنا قىزىقتى قاراڭىزشى, قوستاناي وبلىسى, قامىستى وڭىرىندەگى بەستاۋ ون ءبىر جىلدىق مەكتەبىن 1965 جىلى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ىشىندە كۇدەرى جولدىباي ۇلى (1861-1931 ج.ج.) دەيتىن ايتۋلى اقىننىڭ تۋعان نەمەرەسى مەرەكە ءنابي ۇلىنىڭ ەلەۋسىز جۇرگەنىن كىم ءبىلدى دەسەيشى سول كەزدە! بىلمەك تۇرعاي, سانامىزعا كىرمەپتى, تۇيسىككە دە تۇرتكىلەنىپ ەنبەپتى. ءبىر بىلەتىنىمىز – بويى كەيىن بۋلىعىپ وسكەن باكەنە مەرەكەنىڭ قىزداردىڭ تۋعان كۇنىنە كادىمگىدەي جىگىن جاتقىزىپ, ءموپ-ءمولدىر سەزىم سەبەزگىلەتىپ ولەڭ جازىپ اكەلەتىندىگى ەدى. سوندا قىزداردىڭ ولەڭ بۋىمەن بالبىراپ, وزگەشە كۇيگە ءتۇسىپ كەتەتىنىن اڭعارىپ قالعان كەيبىرىمىز «ءاي,تاستا, مىناۋىڭ ولەڭ ەمەس...», – دەپ قىزعانىشتان قىپ-قىزىل بولىپ كەتەتىنبىز. ولەڭ جۇرەگىن تەربەمەسە, قىزدار مۇڭدى ويعا باتا ما دەسەيشى. دەمەك, سول ارناۋ ولەڭدەردە ۋىزدىڭ ءدامى بولعانى عوي...
جىلدار وتە بەرگەن. ەسەيە كەلە, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, وبلىستىق گازەتتىڭ جانكەشتى جۇمىسىنا جەگىلگەن تۇستاردا, ياعني, وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا تورعايدا كۇدەرىدەي اقىن وتكەنىن ەمىس-ەمىس قۇلاعىمىز شالا باستاعان. كوكىرەگى وياۋ قارتتاردىڭ ونىڭ كەيبىر شۋماقتارىن تاقپاقتاپ وتىرعانى جادىمىزدا قالىپتى. سونداي ءبىر جالىندى جىرعا دەگەن ىستىق ىنتىزارلىق ءساتىم سانامدى ءالى كۇنگە ساۋلەلەندىرىپ تۇرعان سەكىلدى. وراق ءتىلدى اقىننىڭ: «ەت جەمەيدى, ءشوپ سۇرايدى كۇدەرى, قيىن ەكەن ەر جىگىتتىڭ جۇدەرى. ءالى-اق كەتەر مال جايىلىپ ءبىر كۇنى, اعىتىلسا زىمىستاننىڭ شىدەرى...» – دەگەن ولەڭ جولدارى بالاڭ جۇرەگىمىزدە جەڭىل جاتتالىپ قالعان-تىن. مازمۇن, مانىنە تەرەڭ بويلاماساق تا تىرشىلىكتىڭ تاۋقىمەتىن تىلگە تىرەك ەتكەنىن اڭعاراتىنبىز. اقىننىڭ الدەنەگە قاتتى ەزىلىپ الاڭدايتىنىن سەزەتىنبىز...
ەندى, قازىرگى تالعاممەن الگى ءبىر شۋماقتىڭ ءار جولىن زەردەلەپ كورسەك, كۇدەرى اقىننىڭ ەل مۇڭىن, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك الىمجەتتىگىن وتكىر ءاجۋالاپ ورگەنىنە ءتانتى بولامىز. مال-دۇنيە ورنى تولىعاتىنىن, شارۋا, كۇنكورىس جايلى ارناعا تۇسەتىنىن مەڭزەي وتىرىپ, ال بىراق ەل رۋحى كوتەرىلىپ, ۇلت وركەن جاياتىن كۇندى تۇساۋلاپ تاستاعان الىپ يمپەريانىڭ قۇرساۋىنان قاشان عانا قۇتىلىپ, دەربەس ءومىر سۇرەدى ەكەنبىز دەگەندەي, ۇلاعاتتى ۇمتىلىس سىرىن جارقىراتا اشىپ بەرەدى. ءتۇپ-تۇيسىگى بەلگىلى – تاۋەلسىزدىكتى ارمانداۋ! ايتىلمايتىن كەزدە ايتىپ تاستاعان نەتكەن باتىر جۇرەك, قىران تۇلەك جان ەدى. «ءالى-اق كەتەر مال جايىلىپ ءبىر كۇنى, اعىتىلسا زىمىستاننىڭ شىدەرى...» – دەپ تاس ءتۇيىن جاسايدى. تۇعىرلى ءتۇيىن! تاۋەلسىزدىك انە-مىنە كەلگەلى تۇرعانداي زور ۇمىتپەن ەلەڭ ەتكىزەدى. ازىرگە زىمىستاننىڭ قاتتى بۇراپ سالعان بۇعاۋلى شىدەرى عانا ەل دەمىن تارىلتىپ, رۋحىن ءجۇنجىتىپ, بوداۋلىقتىڭ بودانىندا شىجعىرىپ ەڭسەنى ەزىپ, كوتەرپەي تۇرعانىن ايقىن اڭعارتادى. ەندى تەك سول زىمىستان شىدەرىن بىرت-بىرت ءۇزۋدىڭ امالدارىن ىزدەستىرۋ كەرەك! بوداندىقتان – بوستاندىققا جول سوندا عانا سايراپ جاتپاق. مۇنداي كۇرەسكە قايتىپ قول جەتپەك؟ ەل جيىلىپ نەندەي قارەكەت ەتپەك؟ ونىڭ دا ماقساتتى جولدارى اقىننىڭ ءبىراز ولەڭدەرى مەن داستاندارىندا ايقىن شەشىمىن تاپقان ەكەن.
وكىنىشكە قاراي, كۇدەرى اقىننىڭ ونداي باتىل شەشىمدەرىنە ءبىز كەيىنىرەك قانىقتىق. بالكىم, ونداي مۇمكىندىك تۋماس پا ەدى, ەگەر نەمەرەسى مەرەكە مەن كەلىنى باقىت ەكەۋى اتا مۇرالارىن جالىقپاي ىزدەپ, الماتى, استانا, ءتىپتى, وبلىستارداعى مۇراعاتتاردان دەرەك سۇراستىرىپ ۇلكەن ىزدەنىسكە تۇسپەسە. سونىڭ ءناتيجەسىندە كۇدەرى اقىننىڭ بۇگىنگە شەكتى بەيمالىم بولىپ كەلگەن ءبىراز تۋىندىلارى جيناقتالىپ قالىپتى. ولاردىڭ ىشىندە «مەشىن – جۇت جىلى», «امانكەلدىنىڭ تورعايدى الۋى», «كۇيىك كولدىڭ باسىندا», ت.ب. ولەڭدەرى قۋاتتى كەرنەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. زىمىستاننىڭ شىدەرى اعىتىلا باستاعانىنىڭ جارقىن كورىنىستەرىن وسى تۋىندىلاردان اڭداپ, بايقاپ, اقىننىڭ كورەگەندىك, بولجاعىش قاسيەتتەرىنە تانتىلىنە تۇسەمىز.
ۇلى ۇستاز ى.ءالتىنساريننىڭ باتاسىن الىپ, ءبىلىمدى بولعان كۇدەرى جولدىباي ۇلى 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, ۋىتتى ولەڭ-جىرلارىمەن دە, ناقتى ءىس-قيمىلىمەن دە ەلدىڭ كوزىندە جۇرگەن ايتۋلى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستى. كەيبىر دەرەككوزدەرىنە قاراعاندا, ونىڭ سول تۇستاعى الاش زيالىلارىمەن قارىم-قاتىناسى تۇرعىسىندا دا وي وربىتۋگە بولاتىن سەكىلدى. ارينە, الماعايىپ زاماندا پىكىر الۋاندىعى, كوزقاراس قايشىلىعى بولۋى زاڭدى عوي. دەگەنمەن, اقىننىڭ كەلەشەك جارقىن ومىرگە دەگەن ۇستانىمىنىڭ سولقىلداقسىز, بەرىك بولعاندىعى ونىڭ ولەڭدەرىنەن جەتە سەزىلەدى.
– اتامنىڭ قاديمشە جازبالارىنىڭ ءبىرازىن وسى ءارىپ تانۋشىنى ارەڭ تاۋىپ اۋدارتتىرىپ الدىم,– دەپ مەرەكە اتا الدىنداعى پارىزعا ادالدىعىن اڭعارتىپ ءوتتى. – سولاردىڭ ىشىنەن قازاقشالانعان ءبىر دۇنيەسى, ءوزىنىڭ ءتول شىعارمالارىمەن قاتار, ماعجان جۇماباەۆتىڭ «شولپاننىڭ كۇناسى» اڭگىمەسىنىڭ ۇزىندىلەرى بولىپ شىقسىن. سوندا دەيمىن-اۋ, اتام ۇلىلاردىڭ ەڭبەگىن جازىپ تاراتقانعا ۇقسايدى. نەمەسە ۇيرەنۋ, ەلىكتەۋ نيەتىمەن وسىلايشا ىقىلاس قويدى ما ەكەن! قانداي ويى بولسا دا ۇلاعاتقا ۇلاسقان تازا نيەت ەمەس پە؟
ءيا, وسىنداي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كۇدەرى جولدىباي ۇلىنىڭ ءوز زامانداستارى احمەت بايتۇرسىنوۆپەن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن, ماعجان جۇماباەۆپەن كەزدەسۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ دەگەن ويعا كەلەمىز. جۇزبە-ءجۇز جولىعىستى ما؟ ول جاعى بەيمالىم. بىراق قانداي كوزقاراستى كۇيتتەسە دە رۋحاني جاقىنداستىعىنا ەشقانداي ءشۇبا كەلتىرۋگە بولماس. سوزىمىزگە ءبىر دالەل, تورعايداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ ۇشقان التىن ۇيا – اقىندار مەكتەبىنىڭ باستاۋىندا سەيداحمەت بەيسەن ۇلىنىڭ ەسىمى اتالىپ, ودان كەيىن وتىنشى, ەسەنجول جىراۋ, اقمولدا, ابىقاي, كۇدەرى بولىپ جالعاسا ءتۇسۋىنىڭ وزىندىك التىن ارقاۋلى جۇيەسى بار ەكەندىگىن تاعى دا قايتالاماقپىز. ياعني, وسى ءدۇلدۇل اقىندار شوعىرىنىڭ ساپىنا كىرۋىنىڭ ءوزى كۇدەرىنىڭ ەلدىڭ تاڭداۋلى جىرشىسى بولعانىن ايعاقتاي تۇسپەي مە! ءبىر باسىنا سونشا تابيعي دارىن, تالانت, ت.ب. قاسيەت دارىعان ونىڭ ادەبيەتتەگى امبەباپتىعىن قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنداعى مىنا انىقتاۋلار ودان ءارى بايىتا, ۇستەي تۇسەدى ەكەن. وندا: «كۇدەرى جولدىباي ۇلى (1861, قازىرگى قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى, سارىقوپا بويى – 1931, سوندا) – حالىق اقىنى, جىراۋ. جاستايىنان ءان, جىر ايتىپ, حالىق اراسىندا كەڭ تانىلعان. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى بار ىنتاسىمەن قولداپ, جالىندى جىرلار شىعاردى... ولەڭدەرى, حامزامەن ايتىسى, كوپتەگەن سىقاق-ازىلدەرى ساقتالعان. كوتەرىلىس تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن بىرنەشە ولەڭدەرىن پ.ن.كۋزنەتسوۆ ورىس تىلىنە اۋدارعان».
كورمەيسىز بە, اقىندىعىنا قوسا جىراۋلىعى, ايتىسكەرلىگى, تاعى ءبىر قىرى – ءازىل-سىقاق ولەڭدەر جازاتىندىعىن ءبىلىپ وتىرمىز. مۇنداي اقىندار زاماننىڭ زار-نالاسىن جىرلاپ, بولاشاق كۇننىڭ ارمان-مۇددەسىن اسقاقتاتۋعا ەرەن ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى. كوكسەگەندەرى كەلىپ وتىر ەمەس پە؟ قازاق ەلىندە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتتى.
وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇيىرتقانى شىعار, كۇدەرىنىڭ نەمەرەسى مەرەكە مەن كەلىنى باقىت جاتپاي-تۇرماي ىزدەنىپ, اتا مۇراسىن جيناستىرىپ, ءبىر ىزگە سالىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارعالى جاتىر ەكەن. ولاردىڭ بۇل جانكەشتى ەڭبەگىنە قالاي رازى بولماسسىز. ەكەۋى دە ءبىلىمدار: مەرەكە – ەلىمىزگە بەلگىلى تاجىريبەلى سۋ ينجەنەرى, زەينەتكەر. ال باقىت نازىكەقىزى بولسا, فيلولوگ. ۇزاق جىل الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىندا جەمىستى جۇمىس ىستەگەن. قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكتىڭ استانا فيليالىندا ەڭبەك ەتۋدە. مىنە, وسىنداي ۇرپاقتار اتا-بابا اماناتىنا ادالدىعىن ءاردايىم ىسىمەن دالەلدەپ جۇرگەنى شاتتانىس سەزىمگە بولەيدى ەكەن.
ءسوز رەتى كەلگەندە ايتايىق, كەزىندە قارت جۋرناليست بوگەتباي الماعامبەتوۆ, ساتيريك-جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەتوۆ ۇشەۋىمىز قول قويىپ, تورعاي وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن سەيداحمەت بەيسەن ۇلى, جارباستى ءماتىباي سارباس ۇلى, ەسەنباي ساسان ۇلى, ەسەنجول جانۇزاق ۇلى, ابىقاي نۇرتازا ۇلى, اقمولدا ارعىنباي ۇلى, كۇدەرى جولدىباي ۇلى سەكىلدى وراق ءتىلدى, وت اۋىزدى اقىنداردىڭ ەڭبەكتەرىن «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناعىنىڭ جاڭا باسىلىمىندا ەسكەرىپ, جاريالاۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ماقالا جاريالاعان ەدىك. ودان ازىرگە ناتيجە شىقپاعانى كوڭىلدى پاستەندىرەدى. بىراق بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەسە ەكەن دەگەن ءوتىنىشىمىزدى تاعى قايتالاعىمىز كەلەدى.
كۇدەرى اقىننىڭ ولەڭدەرى «ۇشقىن» گازەتىندە دە جاريالانىپ تۇرىپتى. بۇل گازەتتىڭ بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باستاۋىندا تۇرعانىن ەسكەرسەك, 95 جىلدىق تاريحى بار ءتول باسىلىمىمىزدىڭ اۆتورى بولعان كۇدەرى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگىمىز تىپتەن ەسەلەنە تۇسەتىنى ايان.
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
