قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى, جيىرما جىلعا جۋىق قازاقستان مەن تۇركىستان ايماعىنىڭ قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي-اعارتۋشىلىق مەكەمەلەرىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ 115 جىلدىعىنا ارنالعان «وراز جاندوسوۆ – اعارتۋشى, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى جانە رەفورماتور» اتتى تاقىرىپتا كونفەرەنتسيا ءوتتى. جيىنعا ەلىمىزگە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, تاريحشى عالىمدار, الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, و.جاندوسوۆتىڭ ۇرپاقتارى, سونداي-اق, الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل, ىلە, ەڭبەكشىقازاق, رايىمبەك اۋداندارىنان وكىلدەر قاتىستى.
الاش ارداقتىلارىنىڭ اراسىنان قازاق حالقىنىڭ قامىن جەپ وتكەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ الار ورنى ەرەكشە. ونىڭ ارتىنا قالدىرعان رۋحاني مۇراسى دا ۇشان-تەڭىز. ورازدىڭ قيقىم ۇلىنىڭ جارىق دۇنيەدەگى عۇمىرى قامشىنىڭ سابىنداي تىم كەلتە بولىپ, قىرىق جاستىڭ قىرقاسىنا دا ىلىگە الماي كەتتى. نەبارى 39 جىل عانا ءومىر ءسۇرىپ, 1937 جىلعى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان ونىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساپ كەتكەن جاسامپازدىعى حالقىنىڭ جۇرەگىندە قالدى. سوندىقتان دا ەر ەڭبەگىن ەلى قۇرمەتتەيدى.
– وراز جاندوسوۆ مەرەيتويىنىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە اتالىپ ءوتۋىنىڭ ەرەكشە ماعىناسى مەن وزىندىك سىرى بار, – دەدى كونفەرەنتسيانى اشىپ, ءسوز ءسويلەگەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى تىلەكتەس ەسپولوۆ. – ول مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس, ءبىلىمى مول, زەردەلى زەرتتەۋشى عالىم. ءوز زامانىنداعى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىنا ارالاسا ءجۇرىپ, ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشە بىلگەن ازامات رەتىندە تاريحتا قالدى. بيىك ماقساتتاردى الدىنا قويعان قايراتكەر اۋىل ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلكەن ەكسپەديتسيانى باسقارىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. 1930-1932 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى قازۇاۋ) ديرەكتورلىعى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ينستيتۋت قابىرعاسىنان اگرارلىق سالانىڭ ءبىر شوعىر ءبىلىمدى ماماندارى تۇلەپ ۇشتى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدە ءبىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى. ماسەلەن, اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى مەن ورتا ءبىلىم بەرەتىن تاعى دا بىرنەشە مەكەمەلەر. الماتىداعى مەملەكەتتىك كىتاپحانا دا وراز جاندوسوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن بولاتىن.
تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1918 جىلى نەبارى 19 جاسىندا قازاقستانداعى ءىس-قاعازداردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەرگەن ادامنىڭ ءبىرى وراز جاندوسوۆ. ال, 22 جاسىندا ول ۆەرنىي قالاسىنىڭ اتاۋىن الماتى ەتىپ وزگەرتۋ وكىمىنە قول قويعان. وراز جاندوسوۆ ەسىمى ءالىبي جانگەلدين, ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ سىندى قازاقتىڭ مارقاسقا تۇلعالارىمەن قاتار اتالادى.
جيىندا ءسوز العان قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانكەلدى ءابجانوۆ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلنار نۇرىمبەتوۆا, «مىسل» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى سەيداحمەت قۇتتىقادام قايراتكەردىڭ قازاق حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن ورتاعا سالدى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ح.ءابجانوۆ قاتىسۋشىلارعا كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنىڭ جەكە جيناق بولىپ جارىق كورەتىنىن جەتكىزدى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن
مامىرجان بوتابەكوۆ.
الاش ارداقتىلارىنىڭ اراسىنان قازاق حالقىنىڭ قامىن جەپ وتكەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ الار ورنى ەرەكشە. ونىڭ ارتىنا قالدىرعان رۋحاني مۇراسى دا ۇشان-تەڭىز. ورازدىڭ قيقىم ۇلىنىڭ جارىق دۇنيەدەگى عۇمىرى قامشىنىڭ سابىنداي تىم كەلتە بولىپ, قىرىق جاستىڭ قىرقاسىنا دا ىلىگە الماي كەتتى. نەبارى 39 جىل عانا ءومىر ءسۇرىپ, 1937 جىلعى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان ونىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساپ كەتكەن جاسامپازدىعى حالقىنىڭ جۇرەگىندە قالدى. سوندىقتان دا ەر ەڭبەگىن ەلى قۇرمەتتەيدى.
– وراز جاندوسوۆ مەرەيتويىنىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە اتالىپ ءوتۋىنىڭ ەرەكشە ماعىناسى مەن وزىندىك سىرى بار, – دەدى كونفەرەنتسيانى اشىپ, ءسوز ءسويلەگەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى تىلەكتەس ەسپولوۆ. – ول مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس, ءبىلىمى مول, زەردەلى زەرتتەۋشى عالىم. ءوز زامانىنداعى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىنا ارالاسا ءجۇرىپ, ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشە بىلگەن ازامات رەتىندە تاريحتا قالدى. بيىك ماقساتتاردى الدىنا قويعان قايراتكەر اۋىل ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلكەن ەكسپەديتسيانى باسقارىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. 1930-1932 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى قازۇاۋ) ديرەكتورلىعى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ينستيتۋت قابىرعاسىنان اگرارلىق سالانىڭ ءبىر شوعىر ءبىلىمدى ماماندارى تۇلەپ ۇشتى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدە ءبىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى. ماسەلەن, اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى مەن ورتا ءبىلىم بەرەتىن تاعى دا بىرنەشە مەكەمەلەر. الماتىداعى مەملەكەتتىك كىتاپحانا دا وراز جاندوسوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن بولاتىن.
تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1918 جىلى نەبارى 19 جاسىندا قازاقستانداعى ءىس-قاعازداردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەرگەن ادامنىڭ ءبىرى وراز جاندوسوۆ. ال, 22 جاسىندا ول ۆەرنىي قالاسىنىڭ اتاۋىن الماتى ەتىپ وزگەرتۋ وكىمىنە قول قويعان. وراز جاندوسوۆ ەسىمى ءالىبي جانگەلدين, ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ سىندى قازاقتىڭ مارقاسقا تۇلعالارىمەن قاتار اتالادى.
جيىندا ءسوز العان قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانكەلدى ءابجانوۆ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلنار نۇرىمبەتوۆا, «مىسل» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى سەيداحمەت قۇتتىقادام قايراتكەردىڭ قازاق حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن ورتاعا سالدى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ح.ءابجانوۆ قاتىسۋشىلارعا كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنىڭ جەكە جيناق بولىپ جارىق كورەتىنىن جەتكىزدى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن
مامىرجان بوتابەكوۆ.
