ءداستۇر ساباقتاستىعى جالعاسا بەرەدى

بۇل كۇندەرى اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ ەگىنشىلىك, وسىمدىك, سەلەكتسيا, تۇقىم شارۋاشىلىعى, اگروحيميا, تو­پىراقتانۋ جانە اگروەكولوگيا سالالارى بويىنشا جەتەكشى عىلىمي ورتالىعى بولىپ سانالاتىن ءارى ەلىمىزدىڭ اگرونوميالىق عىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا 80 جىل تولىپ وتىر. وتكەندى سارالايتىن بولساق, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا بىرقاتار تاجىريبە ستانسالا­رى, تاناپتار مەن تىرەك پۋنكت­تەرى قۇرىلدى. ولار تابيعي جاع­­داي­لارعا ءتوزىمدى ونىمدىلىگى جو­عارى سۇرىپتار شىعارۋمەن شۇعىل­داندى. ول كەزدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بىلىكتى مامان­دار­دىڭ جەتىسپەۋىنەن ويداعىداي ءجۇر­گىزىلمەدى. ويتكەنى, جالپى جۇ­مىستاردى ۇيلەستىرەتىن عىلى­مي-ادىستەمەلىك ورتالىق جوق ەدى. مىنە, سوندىقتان دا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ قاجەت­تىلىگى تۋىندادى. كسرو حالىق كو­ميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1934 جىل­عى 16 شىلدەدەگى قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە قازاق كسر حالىق كو­ميس­سارلار كەڭەسى سول جىلعى 14 تامىزدا قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ءسويتىپ, ينس­تيتۋتتىڭ ىرگەسى قالاندى. جالپى العاندا, ينستيتۋت ەلىمىز­دە ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋا­شىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ عىلى­مي جۇيەسىن نىعايتۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ, ءداستۇر ساباقتاستىعىن ءالى كۇن­گە جالعاستىرىپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, ينستيتۋتتاعى بولىمدەر مەن زەرتحانالار قۇرام­ى­نان ءار جىلدارى قازاق اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن مەحانيكالاندى­رۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ, شور­تان­دىداعى تاجىريبە ستانساسى نەگىزىندە بۇكىلوداقتىق استىق شارۋاشىلىعى, قازاق وسىمدىك قورعاۋ, قازاق جەمىس جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى مەن قازاق كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. ال 1969 جىلى جا­ڭا­دان قۇرىلعان قازاق شا­بىن­دىق جانە جايىلىمدىق شارۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنا سور­تاڭ جەرلەر زەرتحاناسى مەن كوپ­جىلدىق شوپتەر سەلەكتسياسى جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى ءبولىمى بەرىلدى. كەيىنىرەك ينستيتۋتتىڭ كۇرىش ەگۋ ءبولىمى قازاق كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قاراماعىنا وتكىزىلدى. سودان بەرى ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, ءبولىنىپ شىق­قان مەكەمەلەر حالىق يگىلىگىنە ەسەلى ەڭبەك ەتۋدە. ءبىزدىڭ ينستيتۋت ىسكە كىرىس­كەن كۇنىنەن باستاپ-اق زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءبىر ساتكە دە توقتاتپاي الماتى قالاسىنداعى ورتالىق تاجىريبە تانابىندا, شورتاندى, جامبىل اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانسالارىندا, وساكاروۆ (قارا­عان­دى), قاراتال (تالدىقور­عان), قىزىلوردا تىرەك پۋنكتتەرىندە جۇرگىزدى. اتالعان جۇمىستار نەگىزىنەن جەرگىلىكتى ماتەريالدار مەن كاۆ­كازدىق شىعۋ تەگى كۇزدىك قاتتى بيدايدىڭ ۇلگىلەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالدى. 1937 جىلى مەملە­كەتتىك سىناققا كۇزدىك قاتتى بيداي ۇلگىلەرىنەن ىرىكتەلگەن ءبىر سۇرىپ تاپسىرىلدى. عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قازاق­ستاننىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا ەگىنشىلىكتىڭ ءشوپ تاناپتى جۇيە­سىن جاساۋعا, اتاپ ايتقاندا تو­پىراق قۇنارلىلىعىن زەرتتەۋ, تىڭايتقىش قولدانۋ, ارامشوپكە قارسى وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن كەڭىنەن پايدالانۋ ەنگىزىلدى. ەگىستىك قورعايتىن ورمان الاپتارى قالىپتاسىپ, سونداي-اق جەمىس-جيدەك, ءجۇزىم ءوسىرۋ قىزۋ قولعا الىندى. مۇنداي تىڭ ءىس­پەن ءداندى, تەحنيكالىق, جەمىس-جي­دەك, كوكونىس-باقشا داقىل­دارى, كوپجىلدىق شوپتەر, اگرو­حي­ميا, اگرومەليوراتسيا ءتارىز­دى بولىمدەر اينالىستى. بۇ­عان قوسا تاعى باسقا كوپتەگەن ءبولىم­­شەلەردىڭ, زەرتحانالاردىڭ جۇمىس اياسى كەڭەيدى. ءداندى, ءداندى-بۇرشاق, مايلى, تەحنيكالىق جانە جارمالىق داقىلدار بويىنشا شىعىس سەلەكتسيا ورتالىعى اشىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ تۇگەل دەرلىك ايماعىن قامتىدى. سۋارىلمايتىن, ءتالىمى جانە سۋارمالى جەرلەردەگى ايماقتىق ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزگى بۋىندارىن, سونداي-اق, كۇزدىك جانە جازدىق بيداي ءوسىرۋدىڭ ينتەنسيۆتى تەحنولوگياسىن, اۋىسپالى ەگىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, توپىراقتى ءۇرىلۋ مەن سۋ ەروزياسىنان قورعاۋ جانە ولاردىڭ قۇنارلىلىعىن كوتەرۋ, ەگىس قورعايتىن ورمان القاپتارىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن جاسادى. بۇل جۇمىستار گ.پوتاپوۆ, ش.حابيبۋللين, ا.بالچۋگوۆ, ن.سالاشنىي سەكىلدى بەلگىلى عا­لىمداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءجۇر­گىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ 9 وبلىسىندا ەگىن شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەندى. وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىندا الماتى وبلىسىنىڭ قۋاڭ دالالى, ءشول دالالى جانە تاۋلى ايماقتارىندا (قارا­وي, ۇشقوڭىر), سونداي-اق ءوڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءشول­ەيت ايماعىندا (ارىس جانە تۇركىستان) اشىلعان تىرەك پۋنكت­­تەرى مەن شىعىس سەلەكتسيا ورتا­لى­عىندا ۇزاقمەرزىمدىك «وپاكس», «ارپا», «بيداي», «بۇر­شاق», «قانت» سەلەكتسيالىق باعدار­­لامالارى جاسالدى. بۇل باعدار­لامالاردا تەوريالىق زەرتتەۋلەر گەنەتيكالىق سەلەكتسيالىق نەگىزدەردى تۇزۋگە, سونىمەن بىرگە, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى سەلەكتسياسىنىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن تاسىلدەرى مەن سحەمالارىن زەرتتەۋگە باعىتتالدى. ناتيجەسىندە 210 سۇرىپ ۇلگىسى الىندى. سەلەكتسيا, بۋدانداستىرۋ جانە سۇرىپتاۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلدەرىمەن قاتار قازىرگى زامانعى جاڭا بيوتەحنيكالىق تاسىلدەرى – وسىمدىكتەردىڭ بيولوگيالىق قاسيەتتەرى مەن شارۋاشىلىق ءۇشىن باعالى بەلگىلەرى بار جاڭا ءتۇر­لەرىن الۋعا, سۇرىپتار مەن بۋداندار شىعارۋعا العىشارت جاسادى. ەگىنشىلىكتىڭ وركەندەۋىنە م.ەر­لەپەسوۆ, ءى.ابۋعاليەۆ, ن.ۋدول­سكايا, پ.فەدوروۆ, ر.ورا­زا­ليەۆ, ك.بالعابەكوۆ, ۆ.نوۆو­حا­تين سىندى عالىمدار ونەگە كورسەتتى. ينستيتۋت عالىمدارى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جاڭا سۇرىپتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ جولىندا قاجىر-قايرات تانىتتى. ۇزاق جىلعى ەڭبەك ءنا­تي­جەسىندە كۇزدىك بيدايدىڭ 9, جازدىق جۇمساق بيدايدىڭ 11, قاتتى بيدايدىڭ 3, ارپانىڭ 5, س ۇلى­نىڭ 2, جۇگەرىنىڭ 8, سويانىڭ 3, قانت قىزىلشاسىنىڭ 3 جانە كۇ­­رىش­تىڭ, بۇرشاقتىڭ جانە جەم­دىك داقىلداردىڭ سۇرىپتارى شى­عا­رىلىپ, شارۋاشىلىقتارعا تاراتىلدى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن ر.ورازاليەۆ, ا.يورگانسكي, ا.كۇرىشباەۆ, س.كەنەنباەۆ, ۆ.ما­كاروۆ, د.نۇرعاليەۆ, م.قۇ­داي­بەرگەنوۆ, س.اشىرباەۆا, ك.دەن­گەل­باەۆا سياقتى جەتەكشى عالىم­دا­رىمىز سالاعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىر­دى. ولار تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, سونداي-اق, حالىق­ارا­­لىق دەڭگەي­دە تانىمال بولىپ وتىر. ينس­تيتۋت عالىمدارى اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندى ۇدايى دامىتۋ ماقساتىندا اۋىلشا­رۋاشىلىق داقىلدارىن رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ وڭتۇستىك جانە ءوڭتۇس­تىك-شىعىس وبلىستارىندا بەيىم­دىلىك-لاندشافتىق جۇيە قالىپ­تاستىرۋدا, وڭدەۋ تەحنولوگياسىندا, ءتالىمى جانە سۋارمالى جەرلەردە ەكولوگيالىق ءوندىرىستى, رەسۋرستى ۇنەمدەۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ ەگىندى تامشىلاتىپ سۋارۋ تاسىلدەرىن ەنگىزۋدىڭ زەرتتەۋلەرى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە, سەلەكتسيالىق سالادا دا ىزدەنىستەر جالعاسۋ ءۇس­تىن­دە. اۋا رايىنىڭ ءتۇرلى جاعدا­يى­نا بەيىمدى, زيانكەستەر مەن اۋرۋ­­لارعا ءتوزىمدى, ونىمدىلىگى جوعا­رى داقىلداردىڭ سۇرىپتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ – نەگىزگى مىندەتكە اينالىپ بۇل باعىتتا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. اكادەميك راقىم ورازاليەۆ باستاعان عالىمدار 150-دەن استام جوعارى ءونىمدى سۇرىپتار مەن بۋداندار شىعارىپ, اگرارلىق سالانى بيىككە كوتەرىپ تاستادى. سەلەكتسيونەر-عالىمدار ءداندى, ءداندى-بۇرشاق, مايلى, جەمدىك جانە تەحنيكالىق داقىلداردىڭ ۇلتتىق گەنەتيكالىق رەسۋرسىن قۇرىپ كۇردەلى دە ىرگەلى ءىستى جۇزەگە اسىردى. ۇلتتىق گەنەتيكالىق قوردىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايتىن 17 مىڭنان استام ۇلگى ءبىزدىڭ ينس­تيتۋتتىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. بىزدە جىل سايىن تۇقىمدىق شارۋاشىلىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 450 توننادان استام جوعارى ساپالى ءداندى داقىل, 130 توننا جەمدىك ءداندى, 120 توننا ءداندى-بۇرشاق, 60 توننا ماقسارى, 50 توننا جۇگەرى جانە 10 توننا جەمدىك تۇقىم داقىلدارى وندىرىلەدى. ينستيتۋت عالىمدارى حالىق­ارالىق دەڭگەيى جوعارى عىلىمي ورتالىقتارمەن تىعىز بايلانىستا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ماسەلەن ولاردىڭ قاتارىندا مىناداي حالىقارالىق CIMMYT, ICARDA, JIRCAS, IPGRI, GTZ, USAID, FAO زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن رە­سەي, اقش, اۆستراليا, قىتاي, يزرايل, مەكسيكا, سيريا, كورەيا, جاپونيا ەلدەرىنىڭ عىلىمي ينس­تيتۋتتارى بار. ماماندارىمىز ۇنەمى الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا تاجىريبە جيناقتاپ, ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى باعىتىندا وتەتىن كەلەلى جيىن­دارعا قاتىسادى. ۇزاق ۋاقىت بويى ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس اتقارعان ينستيتۋتتىڭ قازىرگى قۇرىلىمى 16 عىلىمي بولىمنەن, 2 فيليالدان, «ۇشقوڭىر» ءبى­لىم تاراتۋ ورتالىعى مەن قوسىم­شا 3 بولىمشەدەن تۇرادى. اتال­عان مەكەمەلەردە 268 ادام, ونىڭ ىشىندە 66 عىلىمي قىزمەت­كەر, ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ 2 اكادەميگى, رەسپۋب­لي­كا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ 5 اكادەمي­گى, موڭعوليا اگرارلىق اكادەميا­سىنىڭ 1 اكادەميگى, 19 عىلىم دوكتورى, 39 اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جۇمىس ىستەيدى. عىلىمي الەۋەتى مەن وزىندىك ءداستۇرى قالىپتاسقان ينستي­تۋت­تى وسى جىلدار ىشىندە ۇيىم­داستىرۋشىلىق الەۋەتى جوعارى 14 ديرەكتور ابىرويمەن باسقارعانىن اتاپ ايتقان ءجون. 80 جىلدىق تاريحى بار عىلىمي مەكەمەنىڭ ءوسىپ-وركەن­دەۋىنە تالاي تارلانبوز عا­لىمدار ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ, بەدەلىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە ايگىلەدى. ونى قازىرگى بۋىن وكىلدەرى لايىقتى جالعاستىرىپ, جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋدە. ءيا, ءداستۇر ساباقتاستىعى الداعى ۋا­قىت­تا دا وسىلايشا جالعاسا بەرەدى. سەرىك كەنەنباەۆ, قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.