اسادتىڭ جەڭىسى باياندى بولسا يگى
مىنە, ءۇش جىلدان بەرى قانتوگىستەن كوز اشپاي كەلە جاتقان سيريادا پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتىپ, وندا باشار اسادتىڭ جەڭىسكە جەتكەنىنە ءبىرشاما ۋاقىت بولسا دا, ول جايىنداعى اڭگىمە ءالى جالعاسىپ جاتىر.
بۇل جەڭىس ەلگە تىنىشتىق اكەلە مە, اسادقا ول باياندى بولا ما دەگەن ساۋال كوپ ادامدى مازالايدى, جاۋاپ تا ءارتۇرلى. ونىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە بايلانىستى ونى اقتاپ سويلەيتىندەردىڭ سانى دا ءبىرشاما كوبەيگەندەي. ءتىپتى, قازاق باسپاسوزىندە دە ونىڭ ءوز حالقىنا جاساعان «جاقسىلىعى» اۋىزعا الىنىپ جاتىر. ەكىنشى جاق بۇرىنعىسىنشا اسادتىڭ قاتىگەز ديكتاتور ەكەنىن, حالىققا جاساعان قياناتىن جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتادى.
سايلاۋدىڭ ناتيجەسى نە دەيدى؟ باشار اسادقا سايلاۋشىلاردىڭ 88,7 پايىزى تەكتەن-تەك داۋىس بەرگەنى مە؟ ونىڭ قارسىلاستارى بيزنەسمەندەر حاسان ابدەل يللياحي ان-نۋري مەن ماحەر ابدەل حافيز حادجار 4,3 جانە 3,2 پايىز عانا داۋىس العان. سايلاۋعا قاتىسقاندار دا كوپ بولعان – 73,42 پايىز. مۇنى حالىقارالىق بايقاۋشىلار دا راستايدى. راس, ەلدىڭ 14 پروۆينتسياسىنىڭ بىرەۋىندە, اسادقا قارسىلاستار باقىلاۋىنداعى پروۆينتسيادا سايلاۋ وتپەگەن. بىراق قالعان جەردەگىلەردىڭ پىكىرىنەن قورىتىندى جاساۋعا ابدەن بولادى.
سويتسە دە, سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اسادقا داۋىس بەرۋىنىڭ بۇكىلحالىقتىق قولداۋ دەپ تە تۇجىرىمداۋ قيىن. ساراپشىلاردىڭ ءبىرشاماسى مىناداي پىكىر ايتادى: ۇشجىلدىق الاساپىراننان شارشاعان حالىق وعان توقتاۋ قوياتىن ادامدى ىزدەگەندە, باشار اسادتان باسقا ەشكىمدى تاپپادى دەيدى. بۇل سايلاۋعا حالىق سەنىم ارتاتىنداي جاڭا تۇلعا تۇسكەن جوق. جوعارىدا اتالعان بيزنەسمەندەردەن نە ءۇمىت, نە قايىر. بيلىككە ولار كەلسە, جاعداي بۇرىنعىدان دا قيىندار ەدى. مىناداي ءبىر مىسال كەلتىرىلەدى. وسى ەلدەن قاشىپ, ليۆاندى پانالاعان بوسقىنداردىڭ كوپشىلىگى, ءتىپتى, اسادقا قارسىلار دا, سوعان داۋىس بەرگەن كورىنەدى. ەل تاعدىرىن ويلاپ.
ەندى سايلاۋدان كەيىن, اساد جەڭگەننەن كەيىن ەلدە تىنىشتىق ورناي ما؟ ەشكىم دە, قايتا سايلانعان پرەزيدەنتتىڭ جاقتاستارى دا ونى قۇپتاپ جاۋاپ بەرە المايدى. بيلىك ءوز ورنىندا قالدى, وعان قارسىلار دا ءوز ورنىندا. ولاردىڭ مامىلەگە كەلە المايتىنى بەلگىلى. ىشكى قايشىلىقتى بىلاي قويعاندا, سىرتقى قايشىلىق تا وزگەرگەن جوق. سايلاۋ ءناتيجەسىن قۇپتاعاندار الدىمەن يران, رەسەي بولسا, ولارعا قىتاي مەن يراك قوسىلار. قارسىلار شە؟ ساۋد ارابياسى, كاتار, باسقا دا وسى ايماقتاعى اراب مونارحتارى سايلاۋدىڭ ناتيجەسىمەن كەلىسە قويعان جوق جانە كوتەرىلىسشىلەردى قارجىلاي قولداي بەرەتىنى دە انىق. بۇعان سول سايلاۋدى جاي داۋرىقپا ساناعان «مىقتى جەتىلىك» ەلدەرى باسشىلارىن, بۇكىل باتىستى قوسىڭىز.
بۇل سايلاۋ باشار اسادتىڭ پوزيتسياسىن ءبىرشاما كۇشەيتكەنى دە انىق. بىراق ونى ءبىرجولا جەڭىس ساناۋ قيىن. سيريا – بارىنشا ميليتارلانعان ەل. ونىڭ تەك حيميالىق قارۋىنان قۇتىلا الماي بۇكىل الەم الەك بولعانى بەلگىلى. جاي قارۋى دا قيساپسىز. سول قارۋ كۇشىمەن بيلىك ءوزىن قورعاپ تا وتىر. قارۋعا سەنىپ قانشاعا باراسىڭ. سول قارۋعا قارسى كۇشتى قارۋلار تابىلىپ, ول قولدانىلسا شە؟
سيرياداعى قازىرگى جاعداي اسا كۇردەلى. ەكونوميكاسى كۇيزەلگەن. كورشىلەرىمەن دە قولايسىز جاعدايدا. بۇل ەلدەن بوسقان حالىق كورشىلەرىنىڭ مازاسىن كەتىرىپ وتىر. الىستاعى وداقتاستاردىڭ سوزعان قولى كەيدە جەتىپ, كەيدە جەتپەيدى. سودان دا اسادتىڭ سايلاۋداعى جەڭىسى باياندى بولادى, ول بيلىك تىزگىنىن بوساتپايدى دەپ تۇجىرىمداۋ قيىن.
كۇردستاننىڭ ويىندا ءبولىنۋ بار
اڭگىمە يراك رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى كۇردستان اۆتونومياسى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل اۆتونوميا ورتالىق وكىمەتتىڭ قارسىلىعىنا قاراماي, ءوز اۋماعىندا وندىرىلگەن مۇنايدى سىرتقا شىعارۋ جونىندە وزىنشە شەشىم قابىلداعان.
ولار كەلىسىمدى تۇركيامەن جاساسىپتى. بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا جاسالعان سول كەلىسىم جاقىندا 50 جىلعا ۇزارتىلعان. ارينە, بۇل يراك باسشىلىعىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, ءتىپتى, اشۋ شاقىرعانداي بولعاندا, كۇردتەر ءبۇيتىپ كۇش كورسەتسەڭدەر, رەفەرەندۋم وتكىزەمىز دە ءبولىنىپ كەتەمىز دەپ قورقىتقان كورىنەدى.
باعدات بۇدان شىن مانىندە قورىقتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, قازىرگى زاماندا ءبولىنۋ, رەفەرەندۋم دەگەننىڭ ءوزى سانگە اينالعانداي. جۇرت قيت ەتسە ءبولىنۋدى العا توسادى. جاي السىزدەۋ ەلدەن ەمەس, ءتىپتى, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى دەرجاۆالاردان دا ءبولىنىپ كەتۋدى ويلايتىندار بار. وعان كۇشتىلەردىڭ ءوزى توسقاۋىل قويا الماي جاتقاندا, يراك ءبىر ايماعىنان وپ-وڭاي ايىرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە كۇردتەر تۇركياداي قۋاتتى ەلگە ارقا سۇيەيتىنىن اڭعارتقان.
بۇل جەردە يراكتىق كۇردتەردىڭ ارەكەتتەرىن ءجون دەۋدىڭ قيسىنى جوقتاي. ادەتتە ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى سول ەلدەردىڭ ورتالىق وكىمەتتەرى جۇرگىزۋگە ءتيىس قوي. ال بۇلار ورتالىق وكىمەتتى مويىنداماي, شەتەلگە, بۇل جەردە تۇركياعا, مۇناي ساتىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى تۇگەل وزدەرىندە قالدىرىپ وتىر. ال ەلدىڭ زاڭى بويىنشا, ول قارجىنىڭ 87 پايىزى ورتالىق قازىناعا تۇسۋگە ءتيىس.
ولاردىڭ ءبىر ءۋاجى بار: باعدات بۇعان دەيىن اۆتونومياعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋدى دوعارعان ەكەن. ال بۇل اۆتونوميادا ەكونوميكالىق قيىندىق تۋدىرعان. ءسويتىپ, اۆتونوميا مەن ورتالىق وكىمەت اراسىندا شيەلەنىس تۋعان. ارينە, ءوز ىشتەرىندە رەتتەلۋگە ءتيىس داۋ. سول داۋ رەتتەلمەگەندىكتىڭ اقىرى ونىڭ ەل اۋقىمىنان اسىپ, شەتەلمەن اراداعى قاتىناسقا جالعاسىپ وتىر. قالايدا كىنا وزدەرىندە. ەل ىشىندە ىنتىماقتىڭ جوقتىعىندا.
وسى جەردە تۇركيانىڭ ارەكەتىنە دە تاڭداناسىڭ. كورشى ەلدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالعانداي, ورتالىق وكىمەتپەن ەمەس, ونىڭ ءبىر ايماعىمەن كەلىسىم جاساعانى قالاي دەيسىڭ. راس, سوڭعى كەزدە بۇرىن بەلگىلەنگەن مارشرۋتپەن يراكتان تۇركياعا مۇناي جەتكىزۋگە ءبىرشاما كىدىرىستەر بولعان ەكەن. ءبارىبىر, ماسەلە يراك رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىر ايماعىمەن ەمەس, ونىڭ ورتالىق وكىمەتىمەن شەشىلۋگە ءتيىس ەمەس پە؟ ال تۇركيانىڭ ءوزى باسقا ءبىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ ءبىر ايماعىمەن سەپاراتيستىك كەلىسىم جاساۋىنا ەشقاشان دا جول بەرمەسى انىق.
كۇردتەر ماسەلەسى كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. اۋماعىندا وسى حالىقتىڭ وكىلدەرى بار مەملەكەتتەر ارقاشان بۇل ماسەلەگە كەزىگىپ جاتادى. سونداي ەلدىڭ ءبىرى – يراك. مۇنداعى حالىقتىڭ بەستەن ءبىرىندەيى – كۇردتەر. ولار جەكە ءوز مەملەكەتتىگىن قۇرۋ جولىندا كۇرەسىپ كەلەدى. بۇل كۇرەس بىردە كۇشەيىپ, بىردە باسەڭسيدى. ءسىرا, قازىرگىسى سول كۇشەيگەن ءساتى بولسا كەرەك. مۇنىڭ اياعى قالاي بولارىن بولجاۋ قيىن.
بۇل داۋدىڭ شيەلەنىسۋىندە يراك وكىمەتىنىڭ (پرەمەر-مينيستر نۋري ماليكي) دە, اۆتونوميا باسشىلىعىنىڭ (پرەمەر-ءمينسترى نەچيرۆان بارزاني) دا ۇلەستەرى بار. ءتىل تابىسۋدان بۇرىن ولار داۋعا ىلىك ىزدەپ, ءوز مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرعىلارى كەلەدى.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
بۇل جەڭىس ەلگە تىنىشتىق اكەلە مە, اسادقا ول باياندى بولا ما دەگەن ساۋال كوپ ادامدى مازالايدى, جاۋاپ تا ءارتۇرلى. ونىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە بايلانىستى ونى اقتاپ سويلەيتىندەردىڭ سانى دا ءبىرشاما كوبەيگەندەي. ءتىپتى, قازاق باسپاسوزىندە دە ونىڭ ءوز حالقىنا جاساعان «جاقسىلىعى» اۋىزعا الىنىپ جاتىر. ەكىنشى جاق بۇرىنعىسىنشا اسادتىڭ قاتىگەز ديكتاتور ەكەنىن, حالىققا جاساعان قياناتىن جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتادى.
سايلاۋدىڭ ناتيجەسى نە دەيدى؟ باشار اسادقا سايلاۋشىلاردىڭ 88,7 پايىزى تەكتەن-تەك داۋىس بەرگەنى مە؟ ونىڭ قارسىلاستارى بيزنەسمەندەر حاسان ابدەل يللياحي ان-نۋري مەن ماحەر ابدەل حافيز حادجار 4,3 جانە 3,2 پايىز عانا داۋىس العان. سايلاۋعا قاتىسقاندار دا كوپ بولعان – 73,42 پايىز. مۇنى حالىقارالىق بايقاۋشىلار دا راستايدى. راس, ەلدىڭ 14 پروۆينتسياسىنىڭ بىرەۋىندە, اسادقا قارسىلاستار باقىلاۋىنداعى پروۆينتسيادا سايلاۋ وتپەگەن. بىراق قالعان جەردەگىلەردىڭ پىكىرىنەن قورىتىندى جاساۋعا ابدەن بولادى.
سويتسە دە, سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اسادقا داۋىس بەرۋىنىڭ بۇكىلحالىقتىق قولداۋ دەپ تە تۇجىرىمداۋ قيىن. ساراپشىلاردىڭ ءبىرشاماسى مىناداي پىكىر ايتادى: ۇشجىلدىق الاساپىراننان شارشاعان حالىق وعان توقتاۋ قوياتىن ادامدى ىزدەگەندە, باشار اسادتان باسقا ەشكىمدى تاپپادى دەيدى. بۇل سايلاۋعا حالىق سەنىم ارتاتىنداي جاڭا تۇلعا تۇسكەن جوق. جوعارىدا اتالعان بيزنەسمەندەردەن نە ءۇمىت, نە قايىر. بيلىككە ولار كەلسە, جاعداي بۇرىنعىدان دا قيىندار ەدى. مىناداي ءبىر مىسال كەلتىرىلەدى. وسى ەلدەن قاشىپ, ليۆاندى پانالاعان بوسقىنداردىڭ كوپشىلىگى, ءتىپتى, اسادقا قارسىلار دا, سوعان داۋىس بەرگەن كورىنەدى. ەل تاعدىرىن ويلاپ.
ەندى سايلاۋدان كەيىن, اساد جەڭگەننەن كەيىن ەلدە تىنىشتىق ورناي ما؟ ەشكىم دە, قايتا سايلانعان پرەزيدەنتتىڭ جاقتاستارى دا ونى قۇپتاپ جاۋاپ بەرە المايدى. بيلىك ءوز ورنىندا قالدى, وعان قارسىلار دا ءوز ورنىندا. ولاردىڭ مامىلەگە كەلە المايتىنى بەلگىلى. ىشكى قايشىلىقتى بىلاي قويعاندا, سىرتقى قايشىلىق تا وزگەرگەن جوق. سايلاۋ ءناتيجەسىن قۇپتاعاندار الدىمەن يران, رەسەي بولسا, ولارعا قىتاي مەن يراك قوسىلار. قارسىلار شە؟ ساۋد ارابياسى, كاتار, باسقا دا وسى ايماقتاعى اراب مونارحتارى سايلاۋدىڭ ناتيجەسىمەن كەلىسە قويعان جوق جانە كوتەرىلىسشىلەردى قارجىلاي قولداي بەرەتىنى دە انىق. بۇعان سول سايلاۋدى جاي داۋرىقپا ساناعان «مىقتى جەتىلىك» ەلدەرى باسشىلارىن, بۇكىل باتىستى قوسىڭىز.
بۇل سايلاۋ باشار اسادتىڭ پوزيتسياسىن ءبىرشاما كۇشەيتكەنى دە انىق. بىراق ونى ءبىرجولا جەڭىس ساناۋ قيىن. سيريا – بارىنشا ميليتارلانعان ەل. ونىڭ تەك حيميالىق قارۋىنان قۇتىلا الماي بۇكىل الەم الەك بولعانى بەلگىلى. جاي قارۋى دا قيساپسىز. سول قارۋ كۇشىمەن بيلىك ءوزىن قورعاپ تا وتىر. قارۋعا سەنىپ قانشاعا باراسىڭ. سول قارۋعا قارسى كۇشتى قارۋلار تابىلىپ, ول قولدانىلسا شە؟
سيرياداعى قازىرگى جاعداي اسا كۇردەلى. ەكونوميكاسى كۇيزەلگەن. كورشىلەرىمەن دە قولايسىز جاعدايدا. بۇل ەلدەن بوسقان حالىق كورشىلەرىنىڭ مازاسىن كەتىرىپ وتىر. الىستاعى وداقتاستاردىڭ سوزعان قولى كەيدە جەتىپ, كەيدە جەتپەيدى. سودان دا اسادتىڭ سايلاۋداعى جەڭىسى باياندى بولادى, ول بيلىك تىزگىنىن بوساتپايدى دەپ تۇجىرىمداۋ قيىن.
كۇردستاننىڭ ويىندا ءبولىنۋ بار
اڭگىمە يراك رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى كۇردستان اۆتونومياسى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل اۆتونوميا ورتالىق وكىمەتتىڭ قارسىلىعىنا قاراماي, ءوز اۋماعىندا وندىرىلگەن مۇنايدى سىرتقا شىعارۋ جونىندە وزىنشە شەشىم قابىلداعان.
ولار كەلىسىمدى تۇركيامەن جاساسىپتى. بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا جاسالعان سول كەلىسىم جاقىندا 50 جىلعا ۇزارتىلعان. ارينە, بۇل يراك باسشىلىعىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, ءتىپتى, اشۋ شاقىرعانداي بولعاندا, كۇردتەر ءبۇيتىپ كۇش كورسەتسەڭدەر, رەفەرەندۋم وتكىزەمىز دە ءبولىنىپ كەتەمىز دەپ قورقىتقان كورىنەدى.
باعدات بۇدان شىن مانىندە قورىقتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, قازىرگى زاماندا ءبولىنۋ, رەفەرەندۋم دەگەننىڭ ءوزى سانگە اينالعانداي. جۇرت قيت ەتسە ءبولىنۋدى العا توسادى. جاي السىزدەۋ ەلدەن ەمەس, ءتىپتى, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى دەرجاۆالاردان دا ءبولىنىپ كەتۋدى ويلايتىندار بار. وعان كۇشتىلەردىڭ ءوزى توسقاۋىل قويا الماي جاتقاندا, يراك ءبىر ايماعىنان وپ-وڭاي ايىرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە كۇردتەر تۇركياداي قۋاتتى ەلگە ارقا سۇيەيتىنىن اڭعارتقان.
بۇل جەردە يراكتىق كۇردتەردىڭ ارەكەتتەرىن ءجون دەۋدىڭ قيسىنى جوقتاي. ادەتتە ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى سول ەلدەردىڭ ورتالىق وكىمەتتەرى جۇرگىزۋگە ءتيىس قوي. ال بۇلار ورتالىق وكىمەتتى مويىنداماي, شەتەلگە, بۇل جەردە تۇركياعا, مۇناي ساتىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى تۇگەل وزدەرىندە قالدىرىپ وتىر. ال ەلدىڭ زاڭى بويىنشا, ول قارجىنىڭ 87 پايىزى ورتالىق قازىناعا تۇسۋگە ءتيىس.
ولاردىڭ ءبىر ءۋاجى بار: باعدات بۇعان دەيىن اۆتونومياعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋدى دوعارعان ەكەن. ال بۇل اۆتونوميادا ەكونوميكالىق قيىندىق تۋدىرعان. ءسويتىپ, اۆتونوميا مەن ورتالىق وكىمەت اراسىندا شيەلەنىس تۋعان. ارينە, ءوز ىشتەرىندە رەتتەلۋگە ءتيىس داۋ. سول داۋ رەتتەلمەگەندىكتىڭ اقىرى ونىڭ ەل اۋقىمىنان اسىپ, شەتەلمەن اراداعى قاتىناسقا جالعاسىپ وتىر. قالايدا كىنا وزدەرىندە. ەل ىشىندە ىنتىماقتىڭ جوقتىعىندا.
وسى جەردە تۇركيانىڭ ارەكەتىنە دە تاڭداناسىڭ. كورشى ەلدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالعانداي, ورتالىق وكىمەتپەن ەمەس, ونىڭ ءبىر ايماعىمەن كەلىسىم جاساعانى قالاي دەيسىڭ. راس, سوڭعى كەزدە بۇرىن بەلگىلەنگەن مارشرۋتپەن يراكتان تۇركياعا مۇناي جەتكىزۋگە ءبىرشاما كىدىرىستەر بولعان ەكەن. ءبارىبىر, ماسەلە يراك رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىر ايماعىمەن ەمەس, ونىڭ ورتالىق وكىمەتىمەن شەشىلۋگە ءتيىس ەمەس پە؟ ال تۇركيانىڭ ءوزى باسقا ءبىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ ءبىر ايماعىمەن سەپاراتيستىك كەلىسىم جاساۋىنا ەشقاشان دا جول بەرمەسى انىق.
كۇردتەر ماسەلەسى كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. اۋماعىندا وسى حالىقتىڭ وكىلدەرى بار مەملەكەتتەر ارقاشان بۇل ماسەلەگە كەزىگىپ جاتادى. سونداي ەلدىڭ ءبىرى – يراك. مۇنداعى حالىقتىڭ بەستەن ءبىرىندەيى – كۇردتەر. ولار جەكە ءوز مەملەكەتتىگىن قۇرۋ جولىندا كۇرەسىپ كەلەدى. بۇل كۇرەس بىردە كۇشەيىپ, بىردە باسەڭسيدى. ءسىرا, قازىرگىسى سول كۇشەيگەن ءساتى بولسا كەرەك. مۇنىڭ اياعى قالاي بولارىن بولجاۋ قيىن.
بۇل داۋدىڭ شيەلەنىسۋىندە يراك وكىمەتىنىڭ (پرەمەر-مينيستر نۋري ماليكي) دە, اۆتونوميا باسشىلىعىنىڭ (پرەمەر-ءمينسترى نەچيرۆان بارزاني) دا ۇلەستەرى بار. ءتىل تابىسۋدان بۇرىن ولار داۋعا ىلىك ىزدەپ, ءوز مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرعىلارى كەلەدى.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
