جۇمىس جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە

ۇكىمەت اپتا باسىندا وتكەن ۇكiمەت وتىرىسىندا نەگىزىنەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ورتاعا شىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا العاشقى كەزەكتە تiلدەردi دامىتۋ مەن قولدانۋ جونىندەگى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسى تالقىلاندى. وتىرىستا قارالعان ماسەلەلەر ءجو­نىندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە بولعان بريفينگتە پرەمەر-مينيستردiڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدiقالىقوۆا مەن باسقا دا ۆەدومستۆو باسشىلارى تاپتىشتەپ اڭگىمەلەدى. اۋەلى مەملەكەتتىك تىلگە ايرىقشا توقتالعان ۆيتسە-پرەمەر حالىقتىڭ تىلدەردى مەڭگەرۋ دەڭگەيى جونىندە ايتتى. «ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى – ەلiمiزدە ءۇش تۇعىرلى تiلدi دامىتۋ. ۇكiمەت وتىرىسىندا باعدار­لامانىڭ ورىندالۋ بارىسى تالقىلاندى», دەدi گ.ابدiقالىقوۆا. سونداي-اق, 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان تۋبەركۋلەزگە قار­سى كۇرەس جوسپارى قابىلدانعانىن جەت­­كىزدى. سوڭعى ۋاقىتتا تۋبەركۋلەز اۋرۋى­نا شالدىعۋ كورسەتكىشى 30 پايىزعا تومەن­دەپتى. ايتكەنمەن, باسەكەگە قابىلەت­تىلىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىندە تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ دەڭگەيى ءبارىبىر جوعارى كۇيىندە قالىپتى. ونىڭ دالەلى – رەيتينگ بويىنشا ءالى 105-ورىندا تۇرمىز. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا جوسپار قابىلدانعان. سول بويىنشا تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇ­رەس جوسپارى بيىلعى جىلدان 2020 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. وندا بىرقاتار جاڭا ءىس-شارالار – سەكتورارالىق ىنتىماقتاستىق, تۋبەركۋلەزگە قارسى قىز­مەت تۇرلەرى جاڭعىرتىلادى, ناۋقاس­تارعا امبۋلاتورلىق كومەك كورسەتۋ دە كەڭەيتىلەدى. مەملەكەتتىك تىلدى ءبىلۋ – مىندەتىڭ تۇتاس حالىق بولىپ قابىلداعان «قا­زاق­ستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىندا» «بۇل, ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءتىل رەتىندە قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى. ونى مەڭگەرۋ اركىمنىڭ پارىزى مەن مىندەتى, جەكە باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن قوعامدىق ءومىر­گە اتسالىسۋداعى بەلسەندىلىگىن ايقىن­دايتىن  ۇمتىلىسى مەن ىنتالانۋىنا اينالۋى قاجەت. بۇل – شەشۋشى باسىمدىق, رۋحاني جانە ۇلتتىق بىرلىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى», دەلىنگەن. وسىناۋ ەلدىك ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ شاراسى ۇكىمەت وتىرىسىندا باستى تاقىرىپ بولدى. بۇيىرتسا, مەملەكەتتiك قىزمەتكەرلەرگە قازاق تiلiن ءبىلۋ نەگىزگى مiندەتتىڭ بىرىنە اينالماق. ۇكىمەتتىڭ ىزگى نيەتىن مادەنيەت مينيسترi ا.مۇحامەدي ۇلى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جاريالادى. قازاقتىڭ عاسىرلىق ماقساتى وسىلاي جۇزەگە اسپاق. بۇل جانعا جىلى جاڭالىقتى ەستىگەن ەل, ۇكىمەتتىڭ نيەتى وڭ, ەندى تىلەك پەن تالاپ تاباندى بولسا, دەگەندى ايتىپ وتىر. «تiلدەردi دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەت­تiك باعدارلاماسىن» جۇزەگە اسىرۋ 3 كەزەڭنەن تۇرادى. باعدارلامانىڭ 39 iس-شارادان تۇراتىن 2011-2013 جىلدارعا ارنالعان بiرiنشi كەزەڭi اياقتالدى. مەملەكەتتىك تiلدi وقىتۋدىڭ ادiستەمەسىن جەتiلدiرۋ جانە ستاندارتتاۋدىڭ بiرiنشi باعىتى بويىنشا بiرقاتار شارالار اتقارىلدى. مەملەكەتتiك تiلدi وقىتۋ بويىنشا 5 دەڭگەيلi وقىتۋ ادiستەمەلiك كەشەنiن ازiرلەدiك. ەندiگi كەزەكتە مەملە­كەت­تiك قىزمەتشiلەرگە قازاق تiلiن مەڭگەرۋدى مiندەتتەگەن دۇرىس. مۇنى 2015 جىلدان باستاپ ورتالىق جانە جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنا ساتىلى تۇردە قازتەست جۇيەسiن ەنگiزۋ ارقىلى شەشەمiز», دەدi ا.مۇحامەدي ۇلى. بۇگiنگi تاڭدا تiل وقىتۋ ورتالىقتارى­نىڭ سانى ارتىپ كەلەدi. 2011 جىلى رەس­پۋبليكا بويىنشا 130 ورتالىق بولسا, وسى كەزدە 351 ورتالىق بار ەكەن. الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق تاجiريبەگە سايكەس تiلدi وقىتۋ ورتالىقتارى اككرەديت­تەۋدەن وتپەك كورىنەدى. تاعى ءبىر جاعىم­دى جاڭالىق, تەرمينولوگيالىق كوميس­سيانىڭ شەشiمىمەن 10 مىڭعا جۋىق تەرمين بەكiتiلىپتى. «ۇكiمەت جانىنداعى تەرمينولوگيالىق كوميسسيا­نىڭ شەشiمiمەن 10 مىڭعا جۋىق تەرمين بەكi­تiلدi. 30 تومدىق ورىسشا-قازاق­شا, قازاقشا-ورىسشا سالاارالىق تەرمينولوگيالىق سوزدiك ازiرلەنiپ, ءار سالا بويىنشا تەرميندەر سانى 11 مىڭعا دەيiن جەتكiزiلدi. دەسەك تە, حالىقارالىق تەرميندەردi بiرiزدەندiرiپ, ونى رەتتەيتiن لينگۆيستيكالىق ورتالىق­تىڭ بولماۋى تەرمينتانۋ, تەرمينولوگيا بويىنشا ارنايى جۇمىس جۇرگىزۋگە قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. سوندىقتان قوردالانعان ماسەلەلەردi شەشۋ ءۇشiن تەرمينولوگيالىق لەكسيكانى قالىپتاستىرۋ جانە بiرiزدەندiرۋ جونiندەگi جۇمىستى جۇزەگە اسىراتىن لينگۆيستيكالىق ورتالىق اشىلعالى تۇر», دەدى مينيستر. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساپاسى ارتتى شەتەلگە قاراعاندا قازاقستاندا ەمدەلۋ 2 ەسە ارزان. «ەلىمىزدە جوعارى تەحنولوگيا­لاردى ەنگىزىپ, پايدالانا باستاعالى بەرى ادامداردى شەتەلگە ەمدەلۋگە از جىبەرە باستادىق. ايتالىق, بۇيرەك الماستىرۋ شەتەلدە 4,5 ملن.  بولسا, مۇنداي وپەراتسيانى ءوزىمىزدىڭ كلينيكالاردا 2,1 ملن. تەڭگەگە جاسايدى. ياعني ەشقايدا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. كەلەسى مىسال, ءبىر ادامدى شەتەلگە جىبەرىپ ەمدەتكەن قارجىعا ءوز ەلىمىزدە بىرنەشە ازاماتتى ەمدەۋگە بولادى. وسىعان ساي, ۆەدومستۆو جۇمىسىنا جاڭا ادىستەر ەنگىزىلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە اعىمداعى جىلى بيۋدجەت قاراجاتى ايتارلىقتاي ۇنەمدەلدى. ماسەلەن, كۇندىزگى ستاتسيونارلار قىزمەتىن كەڭەيتۋدىڭ ارقاسىندا 76 ملرد. تەڭگە ۇنەم بولدى», دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى س.قايىربەكوۆا. ەلىمىزدە اۋىلداعى مەديتسينالىق مەكە­مەلەردە ماماندار تاپشىلىعى 20 پايىزعا تومەندەپتى. ال باستاۋىش بۋىندا 41 پايىزعا قىسقارعان. بۇل جەتىس­تىككە وتكەن جىلى قول جەتكىزىلىپتى. كادر­لار تاپشىلىعى نەگىزىنەن باس­تاۋىش بۋىندا, ياعني ەمحانالار مەن اۋىلداعى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە بولعان ەكەن. سونداي-اق, ۆەدومستۆو ءدارى­گەرلەردىڭ كاسىپتىك ءبىلىمىن شىنايى باعالاۋ ءۇشىن ارنايى رەسپۋبليكالىق ورتالىقتى ىسكە قوسىپتى. ەگەر انا ءولىمى ورىن السا, دارىگەرلەردىڭ قانداي قاتەلىكتەر جاساعانىن انىقتاۋ ءۇشىن وسى ورتالىققا جىبەرىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاماق. بۇيىرتسا, الداعى جىلعا قاراي قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋى 71 جاسقا دەيىن ۇزارا­دى ەكەن. «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 2011-2013 جىلدارداعى ءبىرىنشى كەزەڭىندە اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەسىندە كۇتىلگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ءوستى. بۇگىندە ول 70,45 جاستى قۇرايدى. 2015 جىلعا قاراي ونى 71 جاسقا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارعانىم, 70 جاستىق مەجەگە ءبىز 2015 جىلعا قاراي قول جەتكىزۋىمىز كەرەك ەدى. بۇل مەجەنى ءبىر جىل بۇرىن باعىندىرىپ وتىرمىز», دەدى مينيستر. مۇنىمەن قاتار, ەلىمىزدە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى تومەندەپ كەلەدى ەكەن. انا ولىمىنە قاتىستى مالىمەتكە جۇگىنسەك, ءۇش جىلدا 85 انانىڭ ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالىپتى. ەگەر دارىگەرلەر ەسكى تەحنولوگيالاردى پايدالانعاندا, ولاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىن بولماس ەكەن. سونداي-اق, دارىگەرلەر 3190 بالانى امان الىپ قالعان. بۇلارمەن بىرگە, تۋبەركۋلەزگە العاش رەت شالدىققان 6 مىڭنان استام ادام ساۋىقتىرىلعان. ەندىگىدە تۋبەركۋلەزدى 2 ساعاتتىڭ ىشىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتاسىل ءىرى قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىنا دا ەنگىزىلەتىن بولادى. «قازىرگى ۋا­قىت­تا تۋبەركۋلەزدى انىقتاۋدىڭ جاڭا ادىستەرىنىڭ ءبىرى G-Xpert بولىپ وتىر. بۇل تاسىلمەن تۋبەركۋلەزدىڭ جۇق­پا­لى تۇرلەرىن 2 ساعاتتىڭ ىشىندە جانە كوپتەگەن دارىگە ءتوزىمدى ءتۇرىن انىق­تاۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز», دەدى  تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى ت.ابىلداەۆ. ناقتى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇل ءتاسىل 2012 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ قازاقستاندا ەنگىزىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا وسى ءتاسىل قولدانىلىپ جاتىر. ناقتى دەرەككە سۇيەنسەك, سوڭعى 10 جىلدا رەسپۋبليكادا تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋشىلىق 2,1 ەسە, ال ودان بولاتىن ءولىم كورسەتكىشى 3,7 ەسە تومەندەگەن. وڭىرلەردىڭ ءوڭىن كىرگىزەتىن باعدارلامالار وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسى قۇرىلدى. «وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى «قولجەتىمدى باس­پانا-2020», «تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ-2011-2020», «اق بۇلاق», «مونوقالالاردى دامىتۋ-2012-2020» جانە «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلامالارىن بىرىكتىرەدى. سونىمەن قاتار, بۇل باعدارلاماعا شاعىن قالالاردى جانە شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ شارالارىن قوسۋ قاراستىرىلعان. وسى بەس باعدارلاما جانە شاعىن قالالاردى دامىتۋ جوباسى بىرقاتار كورسەتكىشتەر بويىنشا قيىلىسىپ, ءوزارا كەزدەسىپ وتىردى, سوندىقتان ونىڭ بارلىعىن وڭتايلاندىراتىن وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى», دەدى وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى ب.جامىشەۆ. بۇل باعدارلامالاردان بيزنەسكە قاتىستى بارلىق شارالار الىنىپ, «بيزنەستى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەتىن كورىنەدى. باعدارلامانى قۇرۋداعى ماقسات تەك ۇقساس مىندەتتەردى بىرىكتىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەكونوميكالىق ءوسىم ورتالىقتارىن دامىتۋدى قولداۋ, جاڭا باسىم باعىتتاردى انىقتاۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتتى مينيستر. جاستار ساياساتى ۇكىمەت نازارىندا ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى جاستاردىڭ جالپى سانى 4,3 ملن. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ 25,8 پايىزى. ونىڭ ىشىندە قالا جاستارى 2,4, اۋىل جاستارى 1,9 ملن. ادام. بۇگىندە 2,2 ملن.  جاس­تار جۇمىس ىستەيدى, 1,9 ملن. جاستار وقيدى. ال 117 مىڭنان استام جاس­تار جۇمىسسىز, دەپ باستادى ءسوزىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاستار ءىسى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ر.كارىبجانوۆا. بيىل جاس­تار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا 1,5 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستى جۇزەگە اسىرۋعا 500 ملن. تەڭگەدەن استام قارجى قاراستىرىلعان. دەسەك تە, بۇل سالادا ءالى دە بىرقاتار كەمشىلىكتەر بار ەكەن. ونى ءتورايىمنىڭ ءوزى ايتتى. ماسە­لەن, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا مەملەكەتتىك جاستار ساياسا­تىن قارجىلاندىرۋداعى سالاارالىق ۇستانىمنىڭ دامۋ دەڭگەيى تومەن. سونى­مەن بىرگە, وڭىرلەردەگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن قارجىلاندىرۋ كولەمى دە تەڭ ەمەس كورىنەدى. ياعني قارجىلاندىرۋ كولەمى شامامەن 150-200 ملن. تەڭگەگە دەيىنگى ايىرمامەن ورىن الۋدا, دەيدى كوميتەت باسشىسى. 2009 جىلدان باستاپ «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بويىنشا اۋىلدارعا 30 مىڭنان استام الەۋمەتتىك جانە ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ماماندارى جىبەرىلگەن. ال 2014 جىلى 6 مىڭداي مامان اۋىلعا جۇمىس ىستەۋگە اتتانادى دەپ جوسپارلانىپتى. ال «جاسىل ەل» باعدارلاماسىنا 200 مىڭنان استام, ال «جاستار تاجىريبەسى» جوباسىنا 50 مىڭعا جۋىق جاس ادام قاتىسقان. ونىڭ ىشىندە 16 421 ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلىپتى. مارتەبەلى قوناق كەلەدى الداعى اپتادا وڭتۇستiك كورەيا پرەزيدەنتi العاش رەت ەلىمىزگە كەلەدى. ونى سىرتقى iستەر مينيسترiنiڭ ورىنباسارى ا.ۆولكوۆ ايتتى. «18-20 ماۋسىم ارالىعىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ەلiمiزگە وڭتۇستiك كورەيا پرەزيدەنتi پاك كىن حە حانىم مەملەكەتتiك ساپارمەن كەلەدى. وڭتۇستiك كورەيا پرەزيدەنتi شەتەلگە ساپارلارىنىڭ العاشقىلارىنىڭ بiرiن قازاقستانعا ارناعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل ەكi ەل اراسىنداعى سەرiكتەستiك قارىم-قاتىناستى كورسەتەدi. ساپار بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتiمەن جوعارى دەڭگەيدەگi كەزدەسۋ جوسپارلانىپ وتىر. جيىن بارىسىندا ەكiجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلىپ, كەڭ اۋقىمدى مادەني شارالار ۇيىمداستىرىلادى. پرەزيدەنت حانىم بiرقاتار نىسانداردى ارالاپ شىعىپ, قاھارماندار مەموريالىنا گۇل شوقتارىن قويادى. سونىمەن قاتار, كورەي جانە وتاندىق سۋرەتشiلەردiڭ كورمەسi مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتiن ارالاۋ دا جوسپاردا بار», دەدi ۆيتسە-مينيستر. ول كورەي تاراپىمەن بiرلەسكەن ءiرى جوبالار iسكە اسىرىلىپ وتىرعانىن, ولاردىڭ اراسىندا بالقاش قالاسىنداعى جەس قۇرىلىسى, جامبىل كەن ورنىن يگەرۋ, اتىراۋ وبلىسىنداعى گاز-حيميالىق كەشەننiڭ قۇرىلىسى جانە ت.ب. بار ەكەندiگiن ەسكە سالدى. ەنەرگيا اۋديتورلارىنىڭ ينستيتۋتى قۇرىلدى ۇكىمەت ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ىنتالاندى­رۋ ءۇشىن جاڭا شارالاردى ەنگىزۋدى جوس­پار­لاپ جاتىر. بۇل تۋرالى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءبىرىنشى ۆيتسە-مي­نيسترى ا.راۋدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەم­لەكەت باسشىسى ءبىرىنشى بەسجىلدىق بارى­سىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى بىرقاتار تاپ­­سىرمالار بەرگەن. وندا ەلدىڭ ءىجو-ءسىن­­­دە ەنەرگيا جۇمساۋدى 2015 جىلعا قا­راي 10 پايىزعا, 2020 جىلعا دەيىن 25 پا­يىز­­عا, 2050 جىلى 2 ەسەگە دەيىن ازايتۋدى جۇكتەگەن. بۇل تاپسىرمانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ءساتتى جۇزەگە اسقان. قازىرگى ۋاقىتتا ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋ كورسەتكىشى 2008 جىلدان 2013 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە 13 پايىزعا ازايىپتى. «بۇل ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرىنە بايلانىس­تى بولدى. ياعني ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋى ەنەرگيا پايدالانۋعا قاراعاندا جىلدامىراق بولدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر. ەنەرگيا تيىمدىلىگى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان بىرقاتار شارا­لار دا اسەر ەتكەن. اتاپ ايتقاندا, ءتيىستى زاڭنامالىق نورماتيۆتىك بازا جاساق­تالعان, ەنەرگيا اۋديتورلارىنىڭ ينس­تيتۋتى قۇرىلدى. «ەندى الدىمىزدا ۇلكەن اۋقىمداعى مىندەتتەر تۇر. وسى ۇدەرىستى ىنتالاندىراتىن بىرقاتار زاڭنامالىق وزگەرىستەر قاجەت دەگەن شەشىمگە كەلدىك», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ا.راۋ. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».