سۋ تاپشىلىعى قالاي شەشىلەدى؟

شارۋالارعا كوكتەمنەن باستاپ كۇزگى جيىن-تەرىنگە دەيىن كول-كوسىر قولداۋ كورسەتىلەدى. سوندىقتان سۋدىڭ كولەمى ازايدى دەپ ەكى قولدى بوس قويماي, كەرىسىنشە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ەرتەرەك قامدانعاننان قايىر بار.

سۋ ماسەلەسى كۇردەلەنگەنىن جاۋاپتى مامانداردان بولەك, مۇنار باسىن قار باسىپ جاتاتىن تاۋلى ولكەنىڭ تۇرعىندارى ايتۋداي ايتىپ-اق جاتىر. تاۋعا قار از تۇسكەن سوڭ, سۋدىڭ مول بولمايتىنى بەلگىلى.

دەمەك مۇحيتتاردان قاشىق جاتقان ەلىمىز ترانسشەكارالىق وزەندەر مەن ىشكى سۋلاردىڭ ءار تەكشە مەترىن ۇنەم­دەپ پايدالانۋعا ءتيىس. بىلتىر وزەن باس­­سەيندەرىندە, اسىرەسە ەلدىڭ وڭتۇستىك اي­ماق­تارىندا سۋدىڭ از بولۋىنا قارا­ماستان, دەر كەزىندە قابىلدانعان شارالار­دان سوڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ تۇراقتى ءوتتى. ءبىر جاعىنان شارۋالارعا اۋا رايى دا قارايلاسىپ, جاڭبىر جەتكىلىكتى مولشەردە تۇسكەنى بەلگىلى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى حابارلاعانداي, بارلىق سۋ قابىلداعىشتان تۇراقتى سۋارۋعا شامامەن 11,6 تەكشە مەتر سۋ كەلەدى. ونىڭ 11, 3 تەكشە مەترى نەمەسە 97%-ى وڭتۇستىكتەگى 5 وبلىسقا تيەسىلى. الماتى, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا جالپى سۋارۋ الاڭى 1,61 ملن گەكتار نەمەسە ەل بويىنشا بارلىق الاڭنىڭ 73%-ىن قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەر رەسۋرس­تارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, ەلدە سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعى 2,2 ملن گەكتار بولسا, ونىڭ 1,6 ملن گەكتارى پايدالانىلادى.

نەگىزى الماتى وبلىسىندا – 1,9 تەكشە مەتر, جەتىسۋ وبلىسىندا – 1,4 تەكشە مەتر, تۇركىستان وبلىسىندا – 3,4 تەكشە مەتر, قىزىلوردا وبلىسىندا – 3,5 تەكشە مەتر جانە جامبىل وبلىسىندا 1,1 تەكشە مەتر سۋ جينالادى. وسى وڭىرلەردە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ تۇراقتى ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىلتىر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جۇمىس جوسپارىن بەكىتكەن. سول مەجەلى مىندەتتىڭ شەڭبەرىندە ءبىراز شارۋا وڭ شەشىلگەن. ءبىرىنشى, جوعارى سۋ قويمالارىنان قوسىمشا سۋ اعىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ىرگەلەس ەلدەرمەن جۇمىس جۇرگىزىلگەن. ەكىنشى, ترانسشەكارالىق وزەن باسسەيندەرىندەگى مەملەكەتارالىق پايدالانۋ كانالدارىنداعى جوندەۋ-قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ۋاق­تى­لى قولعا الىنعان. ءۇشىنشى, سۋارۋ جە­­لىسىنىڭ ماگيسترالدىق جانە شار­ۋا­­شىلىقارالىق كانالدارىن تازالاۋ, قوسىمشا جابدىقتاردى (سورعى قون­دىرعىلارىن) ساتىپ الۋ جايى پى­سىق­تال­عان. ءتورتىنشى, ىلعال كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدار القابىن قىسقارتۋ (كۇ­رىش, ماقتا, پياز) جوسپارى قولعا الىنعان. بەسىنشى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيا­لا­رىن اۋقىمدى ەنگىزۋدە ىلگەرىلەۋ بار. سونداي-اق كورشىلەس ەلدەرمەن, ونىڭ ىشىندە قىرعىزستانمەن ىنتىماقتاستىق شەڭ­بە­رىندە تاۋار الماسۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن كوممەرتسيالىق نەگىزدە جەت­كىزۋ ءۇشىن جاز ايلارىندا 330 ملن تەك­شە مەتر كولەمىندە «دوستىق» كانالى ارقىلى سۋ بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋعان.

بىلتىر بىشكەك قالاسىندا تاۋار الماسۋ اياسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن قاي­تارۋ كەستەسى كەلىسىلدى. قوس تاراپ­تىڭ ساراپشىلارى شۋ جانە تالاس وزەنى باسسەيندەرىندەگى مەملەكەتارالىق پايدالانۋداعى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرى­لىس­تارىن ارالاعان. وسىدان بولەك, تاجىكستانمەن توقتوعۇلدان كەلەتىن «باحري توچيك» سۋ قويماسى ارقىلى سۋ كولەمىن وتكىزۋ تۋرالى مامىلەگە كەلگەن. ءارى «باحري توچيك» سۋ قويماسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ شارتتارى كەلىسىلدى. وسى شارتتار دۋشانبە قالاسىندا ۇشجاقتى حاتتامامەن (تاجىكستان, وزبەكستان جانە قازاقستان) بەكىتىلگەن.

مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا نارىن-سىرداريا سۋ قويمالارى كاس­­كادى جۇمىسىنىڭ بولجامدى رەجىمى كە­لىسىلگەن. سوعان سايكەس شاردارا سۋ قويماسىنا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە اعىن 3,9 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە كۇتىلگەن. ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شاردارا سۋ قويماسىنا كەلەتىن اعىن سۋ 4 ملرد تەكشە مەتردى قۇراپ, مەجە ورىندالعان. سونىمەن قاتار بىلتىر شۋ-تالاس سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسىنىڭ 30-شى وتىرىسىندا تالاس وزەنىنىڭ باسسەينى, مەملەكەتارالىق كانالدار بو­­يىنشا 500 ملن تەكشە مەتر, شۋ وزەنىنىڭ باسسەينى بويىنشا 220 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرۋ كەستەسىنە قول قويىلعان. ال ىشكى سۋ كوزدەرى بويىنشا جەدەل تاپشىلىق سەزىلمەي, سۋ وتىنىمگە سايكەس تولىق كو­لەم­دە بەرىلگەن.

تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن جايت, بىلتىر گيدرو­لوگيالىق بولجامدار نە­گى­زىن­­دە ترانسشەكارالىق سىرداريا وزە­نى­­نىڭ باسسەينىندە كۇردەلى سۋ شارۋا­شىلىعى جاعدايى كۇتىلگەن. ابىروي بول­­عاندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان شارالار مەن كليماتتىق جاعدايدىڭ ارقاسىندا سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايى تۇراقتالعان. اتاپ ايتقاندا, شاردارا سۋ قويماسىنا كەلەتىن اعىن 2,5 ەسەدەن اسقان. بۇل شاردارا سۋ قويماسىن 5 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن تولتىرۋعا جانە كوكساراي كونتررەگۋلياتورىنا 822 ملن تەكشە مەترگە دەيىن سۋ الۋعا مۇم­كىندىك بەرمەك.

وسىلايشا, جاپپاي ۆەگەتاتسيا باس­تال­عانعا دەيىن سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن تولتىرۋعا, سۋارمالى جەرلەردى ىلعالداندىرۋعا كوڭىل بولىنەدى. كول جۇيەلەرى مەن شابىندىق جەرلەر تولادى. مينيسترلىك ىشكى شارۋالارعا بايلانىستى دا بىرقاتار جۇمىستى ۋاقتىلى ىسكە اسىرعان. الدىمەن ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ باسسەيندەرىندە 5 322 سۋ شىعارۋ قۇرالدارى قالپىنا كەلتىرگەن. ەندى وسى ۇيلەسىمدى شارۋا تاسىمالداۋ كەزىندە سۋدىڭ شىعىنىن 450 ملن تەكشە مەترگە دەيىن قىسقارتۋعا مۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. سۋ شىعىنىن ازايتۋعا باعىتتالعان جۇمىستار مۇ­نىمەن شەكتەلمەيدى. مى­سالى, 1 512 شا­قىرىم ماگيسترالدىق جانە شار­ۋاشىلىقارالىق كانالداردى رەكونسترۋكتسيالاپ, مەحانيكالىق تازارتۋدان وتكىزگەن سوڭ, سۋ شىعىنىن 450 ملن تەكشە مەترگە دەيىن قىسقارتۋ مۇمكىن بولدى. سول سەكىلدى سۋارۋ ءۇشىن كول­لەك­تورلىق-درەناجدىق سۋلاردى قايتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 67 سورعى ساتىپ الىنسا, 89 گيدروپوست اۆ­تو­ماتتاندىرىلعان. ەندى گيدروپوست ار­­نايى بايلانىس ارناسى ارقىلى ديس­پەتچەرلىك پۋنكتكە اقپاراتتى (سۋ دەڭ­­گە­يىن, شىعىستارىن تۋرالى) جەدەل جول­دايدى.

وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى اكىم­دىك­تەر سۋ ماسەلەلەرىنە كەلگەندە قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. مىسالى الماتى, جەتىسۋ وبلىستارى بويىنشا (سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى 584,3 مىڭ گەكتار) سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن قىسقارتۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىگى ىلعال كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردىڭ, ونىڭ ىشىندە بالقاش اۋدانىنداعى كۇرىش ەگىستىگىن 0,6 مىڭ گەكتارعا ازايتقان. وبلىستىڭ بارلىق سۋ قويمالارى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس جۇ­مىس ىستەگەن. كانالداردى تازارتىپ, سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزگەن. مەملەكەتارالىق پايدالانۋ وبەكتىلەرى بويىنشا اۋەلى سۋ بەرۋ كەستەسى بەكىتىلدى. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەر­گىلىكتى جەرلەردە قىرعىزستاننىڭ شۋ جانە تالاس باسسەيندىك سۋ شارۋاشى­لىعى باسقارمالارىمەن سۋ كولەمىن بەلگىلەۋگە قاتىستى تۇراقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن.

تۇركىستان وبلىسى بويىنشا (سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى 550,5 مىڭ گا قۇرايدى) بيىل كۇرىش القابى 1,7 مىڭ گەكتارعا دەيىن قىسقاردى, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,9 مىڭ گەكتارعا از. وزگە وڭىرلەردەگىدەي مۇندا دا كانالدار تازارتىلىپ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزىلە باستاعان. سۋ اينالىمى جانە سۋارۋ كەزەگى ۇيىمداستىرىلعان. قىزىلوردا وبلىسىندا (سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى 254,1 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى) كۇرىش القابى بىلتىر 78,3 مىڭ گەكتارعا دەيىن قىسقاردى, بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 5,3 مىڭ گەكتارعا از. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن ۇڭعىمالاردى جوندەۋگە جانە بۇرعىلاۋعا, سونداي-اق سورعى قوندىرعىلارىن ساتىپ الۋعا 3,6 ملرد تەڭگە سوماسىندا قاراجات بولىنگەن. سۋ تاپشىلىعىن ازايتۋ ءۇشىن 17 كانال تازارتىلعان. جالپى, الدىن الا قابىلدانعان شارالار ارقىلى وڭتۇستىك وڭىرلەردە بىلتىرعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ شىعىنسىز ءوتتى.

بۇگىندە مينيسترلىك الداعى ۆەگە­تا­تسياعا ۋاقتىلى دايىندالۋ ماقسا­تىندا 2023 جىلعا ارنالعان جوسپار ازىر­لە­گەن. سوعان سايكەس شەكارالاس ەلدەرمەن ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىم, ترانسشەكارالىق وزەن باسسەيندەرىندەگى مەملەكەتارالىق كانالدارىندا جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ, سۋارۋ جەلىسىنىڭ ماگيسترالدىق جانە شارۋاشىلىقارالىق كانالدارىن تازالاۋ بيىل دا ۇزىلمەيدى.

ونىمەن قوسا, الداعى 5 جىلعا 1,7 تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ جيناقتاۋ ءۇشىن 6 وبلىستا (اقمولا – 1, الماتى – 1, جامبىل – 3, باتىس قازاقستان – 2, قى­زىلوردا – 1, تۇركىستان – 1) 9 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. ەستە بولسا, 2019 جىلى جولداۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋ نىساندارىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ, ونى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى 120 كانال قايتا جاڭعىرتىلاتىنىن ايتقان ەدى. سونىمەن قاتار جاڭادان 9 سۋ قويماسى سالىناتىنى بەلگىلى بولعان. كەلەشەكتە سالىناتىن سۋ قويمالارى 14 ەلدى مەكەن (70 مىڭ ادام) ءۇشىن سۋ تاسقىنى قۇبىلىستارىنىڭ قاۋپىن ازايتۋعا, اينالىمعا 195,3 مىڭ گەكتار جاڭا سۋارمالى جەردى ەنگىزۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 20 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. الدىن الا ەسەپكە سايكەس 9 سۋ قويماسىن سالۋعا شامامەن 59,4 ملرد تەڭگە جۇمسالادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شەڭبەرىندە 2022-2024 جىلدارعا 11,3 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى تولىعىمەن اياق­­تاۋ ءۇشىن قوسىمشا 700 ملن تەڭگە مول­شەرىندە قاراجات, ال 2025 جىلعا دەيىن قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 47,4 ملرد تەڭگە قاجەت. بۇعان دەيىن كوپجىلدىق جوسپارلى جۇمىستار ۇيلەسىمدى ىسكە اسسا, كورشى ەلدەرگە تاۋەلدىلىكتى از دا بولسا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنى ايتىلدى. مىسالى, بىرنەشە جىلدا قىرعىزستاننان 30%-عا دەيىن, وزبەكستاننان 25%-عا دەيىن جانە رەسەيدەن 15%-عا دەيىن سۋعا تاۋەلدىلىكتى قىسقارتۋعا بولادى.

ارنالاردى رەكونسترۋكتسيالاۋ بو­يىنشا جۇمىستار ۇزىلمەيدى. جالپى 5 جىل ىشىندە 7 وبلىستا كەمىندە 120 كانال رەكونسترۋكتسيادان وتەدى (الماتى – 21, اتىراۋ – 6, شىعىس قازاقستان – 12, باتىس قازاقستان – 9, قاراعاندى – 6, قىزىلوردا – 26, تۇركىستان – 40). بۇل 2025 جىلعا قاراي سۋارمالى القاپتى 2,2 ملن گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋگە جانە سۋارمالى سۋدىڭ شىعىنىن جىل سايىن 800 ملن تەكشە مەتر­گە دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قابىلدانعان شارالار اۋىلدا 120 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جانە جىل سا­يىن 510 ملرد تەڭگە سوماسىنا ءونىم بەرۋگە ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى زۋلفيا سۇلەيمەنوۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەڭەستە سىرداريا وزەنى باسسەينىندەگى سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايى تالقىلانعان ەدى. ماسەلەنىڭ نەگىزگى ءمان-جايى توقتوعۇل سۋ قوي­ماسىندا (قىرعىزستان) اعىننىڭ ۇل­عايۋىنا بايلانىستى 2022 جىلعى قا­زان­نان جەلتوقسانعا دەيىن شاردارا سۋ قويماسىنا اعىن ۇلعايدى. بۇدان كەلەتىن قاۋىپ جايىندا سۋشىلار, ساراپشىلار الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىراز وي قوزعادى. تاعى دا تالداۋلارعا جۇگىنسەك, مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ بولجامدى كەستەسى بويىنشا ورتا ەسەپپەن جەلتوقسان ايىندا شاردارا سۋ قويماسىنا اعىن سەكۋندىنا 880 تەكشە مەتر دەپ بەلگىلەندى, ناقتى اعىن شامامەن 1 400 تەكشە مەتر نەمەسە بولجامدى كەستەدەن 520 تەكشە مەترگە ارتىق بولدى. بيىل 10 قاڭتاردا شاردارا سۋ قويماسىنىڭ ناقتى كولەمى 4 070 ملن تەكشە مەتردى (جوبالىق كولەمنىڭ 78%-ى) قۇرايدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1 683 ملن تەكشە مەترگە ارتىق. راسىندا دا شاردارادا الاڭدايتىن, جەدەل شارا قابىلداۋدى قاجەت ەتەتىن جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. سول ءۇشىن دە مينيسترلىك شاردارا سۋ قويماسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بىلتىر 13 جەلتوقساننان ودان سۋ اعىزۋ كولەمىن 500-دەن 700 تەكشە مەترگە دەيىن, 15 جەلتوقساننان 800 تەكشە مەترگە دەيىن, 19 جەلتوقساننان 900 تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايتقان. ءتىپتى 2023 جىلعى 4 قاڭتاردان 1 مىڭ تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ تومەنگە كەتۋدە. كەيىنگى تاۋلىكتە «باحري-توچيك» سۋ قويماسىنان (تاجىكستان) سۋ اعىنىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى شاردارا سۋ قويماسىنا كەلەتىن اعىن ايتارلىقتاي تومەندەگەن. 10 قاڭ­تار­داعى جاعداي بويىنشا اعىن سەكۋندىنا 933 تەكشە مەتردى قۇراپ وتىر. بۇگىندە شاردارا سۋ قويماسىنان سۋدى قاۋىپسىز اعىزۋ ماقساتىندا مينيسترلىك ءتيىستى ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەگەن. ۆەدومستۆو ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپى جوق دەپ رەسمي مالىمدەمە دە جاسادى.

ارينە, جىل سايىن ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى كەلەتىن سۋ كولەمى جەت­كىلىكتى بولا بەرمەيدى. ادەتتە اۋىل شار­ۋا­شىلىعىنا سۋ اۋاداي قاجەت ۋا­قىتتا كورشى ەلدەردىڭ شارۋالارى دا جانتالاسىپ, سۋدى قىسا باستايدى. ەندى سۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلىپ, سۋ قويمالارى سالىنسا, وسىنداي بەيمەزگىل ۋاقىتتا كەلگەن سۋدى جيناۋعا دا مۇمكىندىك مول بولادى.