ينفلياتسيا مەن ينۆەستيتسيا اراسى

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رۇستەم احمەتوۆ جاڭا جىل قارساڭىندا ساۋدا ۇستەمەسى 15 پايىزدان اسپاۋى كەرەگىن ەسكە سالدى. ونداي جاعداي بايقالسا, اكىمدىككە جۇگىنۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى اكىمدىكتىڭ اكىمشىلىك ىستەردى قوزعاپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قۇزىرەتى بار. بىراق بۇل ءۇشىن ءوندىرۋشىنىڭ نەمەسە ءونىم جەتكىزۋشىنىڭ باعاسىن ءبىلۋ ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي ادامدار بۇل تۋرالى بىلە بەرمەيدى. راس, ءوندىرۋشىنىڭ نەمەسە ءونىم جەتكىزۋشىنىڭ باعاسىن عانا ەمەس, باعاعا اسەر ەتىپ تۇرعان فاكتورلاردى دا بىلمەي قالدىق. ەستە بولسا, 2022 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا دوللار 123 تەڭگەدەن 133 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتادى. ناۋرىز ايىندا بۇل كورسەتكىش 500 تەڭگەگە دەيىن جەتتى. 2021 جىلدىڭ سوڭىندا دوللار ساتىپ الىپ ۇلگەرگەندەر باعا ايىرماشىلىعىنان ءبىراز پايدا كورىپ ۇلگەردى. ال شىلدە ايىندا 470 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى.

بىراق جاعداي ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا ەمەس, نارىقتاعى جاعدايدىڭ بەتالىسىنا قاراي ايقىندالاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مۇناي باعاسىنا سىرتقى فاكتورلار, ونىڭ ىشىندە الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى, تاسىمالداۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى دا اسەر ەتەدى. 2021 جىلعى جەلتوقساننىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە مۇناي باررەلى 82 دوللارمەن تۇراقتالدى. بۇل – 2022 جىلدىڭ العاشقى ايىنداعى باعا. ال جىل بويى بۇل باعا 121,7 دوللارعا دەيىن ءوستى. مىستىڭ فيۋچەرستەرى تونناسىنا 3,8 مىڭ دوللاردان ساتىلىپ جاتىر. شىلدەدە باعا اقپانداعى ەڭ جوعارى 4,8 مىڭ دوللاردان 3,2 مىڭ دوللارعا دەيىن تومەندەدى.

قىمبات دوللار ۇلتتىق قورعا دا, تەڭگەگە دە ەس جيىپ الۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەنى بەلگىلى. بىراق وسى جىلى «ينفلياتسيا مەن تەڭگەگە اسەر ەتەتىن قانداي فاكتورلار؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تاپپاي ءبىراز داعدارىپ قالدىق. باعا كوكتەمدەگى قىمبات دوللاردان كۇزگە دەيىن ەس جيا الماي, ارزان دوللار مەن قىمبات مۇناي دا تەڭگەمىزگە اسەر ەتە المايتىنى بايقالدى. 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا ينفلياتسيا 19,6 پايىزعا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى – 24,1 پايىزعا, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 18,6 پايىزعا, اقىلى قىزمەتتەر 14,1 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, 20 پايىز دەڭگەيىندە توقتادى. كوكتەمدە كوپتەگەن دۇكەن سورەلەرىنەن تۇيىرشىكتەلگەن قانتتىڭ قالاي جوعالىپ كەتكەنىن, جازدىڭ ورتاسىندا ەكى ەسە قىمبات باعامەن پايدا بولعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. رەسمي ورىندار «بارلىق جەردە جاعداي بىردەي, بىزگە قانت جەتكىزىپ وتىرعان ەلدەردە دە تاپشىلىقتى سەزىپ وتىر» دەپ اقتالدى. ءىرى ساۋدا جەلىلەرى «قانت قايدا؟» دەگەن سۇراقتى شەشۋگە تىرىسقاندا, ءۇيدىڭ جانىنداعى شاعىن دۇكەندەر قانت باعاسىن ەكى ەسە باعامەن ساتتى. ەڭ سوڭىندا بۇل ينفلياتسيا ەمەس, نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ وزدەرى ويلاپ تاپقان پروبلەما ەكەنى انىقتالدى. بىراق جاڭا باعانى توسىرقاماي ساتىپ الۋدى ءبىز دە ۇيرەندىك.

جاز ورتاسىنان اۋا ىشكى ميگراتسيانىڭ دەڭگەيىندە دە وزگەرىستەر بايقالدى. رەسەيلىكتەردىڭ كوپتەپ كەلۋى پاتەردى جالعا بەرۋ نارىعىنا بىردەن اسەر ەتتى. الماتى مەن استاناداعى پاتەردى جالعا بەرۋ قۇنى 200 مىڭنان 1 ملن تەڭگەگە دەيىن وسكەن كەزدە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ داۋىسى قاتتىراق شىقتى. پاتەردى جالعا بەرۋ نارىعىن «كولەڭكەدەن» شىعارۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر دە بۇرىنعىدان قاتتىراق ايتىلدى. جەلتوقساننىڭ سوڭىندا قىزۋ باسىلىپ, باعا قالپىنا كەلدى. دەمەك 2023 جىلدىڭ العاشقى توقسانىنداعى ترەند وسى تاقىرىپتىڭ جالعاسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. 

وتكەن جىل ۇلتتىق بانكتىڭ ءرولى تۋرالى قىزىپ-جانعان پىكىرلەرىمەن دە ەستە قالدى. مامىر ايىنىڭ باسىندا سەناتتا ۇلتتىق بانككە قوسارلانعان ماندات – ينفلياتسيا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە ەكونوميكانى دامىتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن قوسۋدى زاڭمەن بەكىتۋ ۇسىنىلدى. بىراق ۇلتتىق بانك مۇنداي مانداتتى كوتەرۋگە شاماسى كەلمەيتىنىن بىردەن بايقاتتى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, ۇلتتىق بانكتىڭ دە, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ دە ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى مىندەتتەۋى نارىقتىڭ زاڭىنا قايشى. بيزنەستە باسەكە بولعان كەزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ەكونوميكانى مىندەتتەۋگە وزدەرى مۇددەلى بولادى. ازىرگە ءبىزدىڭ جاعداي نارىق جولىنا ەندى جۇيەلەنىپ كەلە جاتىر. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ شاعىن بيزنەسكە بەت بۇرۋى وتكەن جىلدىڭ جاڭالىعى بولدى. بۇل باعىتتا العا جىلجۋ بار. كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيە جىل سوڭىنا دەيىن 25 پايىزعا دەيىن ءوستى. تۇرعىنداردىڭ بانكتەر الدىنداعى قارىزى قوردالانىپ قالدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى پروبلەمالى نەسيەنىڭ جينالىپ قالۋىنىڭ كەرى سالدارى ۇزاققا دەيىن ساقتالاتىنى بەلگىلى بولدى.  

2022 جىلدىڭ 10 ايىنداعى ەكونومي­كالىق ءوسىم ۇلتتىق بانك كۇتكەننەن تومەن بولدى. بۇل جاعدايعا قاراشىعاناق مۇناي كەن ورنىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى جانە قاشاعان كەنىشىندەگى ۇزاققا سوزىلعان اپات جاعدايىندا تاۋ-كەن ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىستىڭ تومەندەۋى اسەر ەتكەن. بىراق سوعان قاراماستان, ەكونوميكالىق وسىمدە بەس باعىتتا وڭ ناتيجە بايقالعان. مۇنى جۋىردا وتكەن ۇكىمەتەگى جيىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ ايتتى.

– ۇلتتىق بانكتىڭ جەدەل شارالارى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشىدەن, دەپوزيتتەردى قازان ايىندا 30 ترلن تەڭگەگە جەتكىزۋ ارقىلى تەڭگەلىك اكتيۆتەرگە دەگەن سەنىم ساقتالدى. ۇشىنشىدەن, ۆاليۋتا نارىعىنداعى تەپە-تەڭدىك قامتا­ما­سىز ەتىلدى. تورتىنشىدەن, ۇلتتىق بانك باسقاراتىن اكتيۆتەر بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى تابىستىلىقتى ۇستاپ قالدى. بەسىنشىدەن, حالىققا بولشەك تولەمدەرگە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق تولەم جۇيەسى ىسكە قوسىلدى, تسيفرلىق تەڭگەنىڭ تەحنولوگيالىق پلاتفورماسىن ناقتى قاتىسۋشىلارمەن ازىرلەندى, سىناقتان ءوتتى, – دەدى ول. 

جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەمەر-مينيسترگە ينۆەستي­تسيالىق احۋالدى جاقسارتۋدى جانە ينفلياتسيانى تومەندەتۋدى تاپسىردى. بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى تۋرالى جەلتوقسانداعى توقسان سايىنعى ەسەبى ينفلياتسيانىڭ ۇدەي تۇسەتىنىن جانە ۇلتتىق بانك ەشتەڭە ۇسىنا المايتىنىن بايقاتتى. ال ساراپشىلار بولسا «ۇلتتىق بانكتى ينفلياتسيانى تومەندەتۋ كەرەك دەپ شىرىلداتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق» دەيدى.

شارىقتاعان باعانى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى جىل باسىنان بەرى 10,25 پايىزدان 16,75 پايىزعا, 6 رەت كوتەردى. بىراق بۇل شەشىم دە ينفلياتسيانى تەجەي الماعا­نىن, ماسەلەنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن سەزدىك. ەكونوميكا ارزان اقشامەن قارجىلاندىرىلعاندىقتان, نارىققا اسەرى از بولىپ, تاۋار ءوندىرىسى مەن ۇسىنىس كولەمى اينالىمداعى اقشا ماسساسىنا ساي بولماي قالدى. ينفلياتسيا دەڭگەيى 18-20 پايىز بولىپ تۇرعان كەزدە, بانكتەردىڭ بەرەر نەسيەسىنىڭ ودان ەكى پايىزعا جوعارى جۇرەتىنى بەلگىلى. ودان تومەنگى نەسيە پايىزى مەملەكەتتىڭ قارجىسى ارقىلى سۋبسيديالانادى. ارينە, ەكونوميكا ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنە عانا تاۋەلدى ەمەس. جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەلەر باعاعا دا, ينفلياتسياعا دا اسەر ەتە المادى.

ساراپشىلار مۇنداي ساياسات الەمدەگى 200-دەن اسا مەملەكەتتىڭ 16-سىندا عانا قولدانىلاتىنىن ايتىپ وتىر. مولشەرلەمە 16,75 پايىز بولعان جاعدايدا ەكونوميكادا العا جىلجۋ بولمايدى, كەرىسىنشە شيكىزات پەن يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىكتى قالىڭداتىپ جىبەرەدى.

ساراپشى ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىن­شا, يمپورتقا تاۋەلدىلىگىمىز شەكتەن شىعىپ كەتتى. ينفلياتسيانى ىشكى نارىقتى ءوز كۇشىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى عانا توقتاتا الامىز. ۇكىمەت يمپورتتىق ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيىنە باسىمدىق بەرەدى دە, ىشكى فاكتورلار ۇمىت قالادى. ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكاداعى باسىم باعىتتاردى قايتا قاراپ, ينۆەستيتسيالىق احۋالعا قولايلى جاعداي جاساپ, ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قالىپتاسۋىنا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ مۇنداي دەڭگەيى ەكونوميكالىق وسىمگە ەمەس, كەرى كەتۋگە الىپ بارادى. 

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ەلگە ينۆەستورلاردى اكەلۋدى ءجيى تاپسىرادى. ولار ەلگە كەلگەندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ اراسىنداعى ءتۇرلى كەدەرگىگە تاپ بولادى دا, قولايلى ورتا ىزدەپ باسقا نارىققا كەتىپ قالادى. ءبىزدىڭ ەلگە ينفلياتسيانى تومەندەتۋدى ينۆەستيتسيالىق نارىقتى, اتموسفەرانى ساۋىقتىرۋدان باستاۋ كەرەك, – دەيدى م.حالىق.

«قازمۇنايگازدىڭ» IPO-سى قارجى جىلىنىڭ ەڭ وپتيميستىك وقيعاسىنا اينالعانىن كوردىك. وسى تاقىرىپ­تاعى جارنامالىق جانە اناليتيكالىق ماقالالار كۇن سايىن شىعىپ تۇر­دى. «سامۇ­رىق-قازىنا» قورى مەن «قازمۇنايگاز» باسشىلىعىنىڭ ينۆەستورلارمەن جانە تالداۋشىلارمەن كەزدەسۋ­لەرى ءوتتى. سوعان قاراماستان «سامۇ­رىق-قازىنا» IPO-دا «قازمۇنايگازدىڭ» ورنالاستىرىلعان اكتسيالارىنىڭ جالپى سانىنىڭ 3 پايىزىن عانا ساتتى, ءاۋ باستاعى جوسپار 5 پايىز بولاتىن. قور باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, جەكەلەگەن ءىرى ينۆەستورلاردان اكتسيالاردىڭ قوماقتى پاكەتتەرىن ساتىپ الۋ تۋرالى وتىنىمدەر قابىلدانباعان. العاشقى كەزەڭدەگى 3 پايىزدىق مەجەنىڭ ءوزى ولجا.

«قازمۇنايگاز» IPO تاريحىندا العاش رەت وتىنىمدەردىڭ 99 پايىزى ونلاين تۇردە بەرىلىپ, اۋكتسيوننىڭ اشىلۋى تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى. ساۋدا-ساتتىق العاشقى مامىلەلەر بو­يىنشا باعا 1,49 پايىز, كەيىن 4,6 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى, كەيىن تومەن­دەدى. قازىر قور بيرجالارىنداعى ساۋدا كولەمى ازايا باستاعانىن بايقاپ ءجۇر­مىز. ينۆەستورلاردىڭ ەندىگى ارەكەتى ديۆي­دەندتەردىڭ العاشقى تولەمىنىڭ دەڭگەيىنە قاراپ انىقتالادى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, قور نارىعىنداعى ەندىگى ترەند وسى باعىتقا ويىسپاق. سەبەبى بۇدان كەيىن كەزەك باسقا مەملەكەتتىك كومپانيالارعا كەلەدى. نارىق «قازمۇنايگازدىڭ» بو­لاشاق اكتسيونەرلەرىنىڭ نارىقتا وز­دەرىن قالاي ۇستايتىندارىنا نازار اۋدارىپ وتىر. قور نارىعىنداعى ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتىعىن وسى فاكتور كورسەتەدى.

قارجىگەرلەر وسىعان دەيىنگى مۇنايعا بايلانعان ەكونوميكا الەمدىك جاعدايعا تاۋەلدى ەكەنىمىزدى سەزدىرمەي كەلگەنىن, مۇناي ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءۇشىن ءارى باق, ءارى تەجەۋشى فاكتور ەكەنىن تۇسىنە الماي كەلگەنىمىزدى ءجيى ايتاتىن. الدا ءبىزدى قاتال سىناقتار كۇتىپ تۇرعانىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءجيى ايتادى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ دە وزدەرىنە ءتيىمدى كورسەتكىشكە ەمەس, شىنايى تسيفرلارعا جۇگىنەتىن كەزى ەندى كەلدى. بۇل فاكتور ۇكىمەتكە مۇناي ەلەسىنەن ارىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەيىك. 

الماتى