ساتيرا سايىپقىرانى

ول گازەت جانرلارىنىڭ بارىنە دەرلىك قالام تارتقان امبەباپ جۋرناليست بو­لا تۇرسا دا, وسىلاردىڭ ىشىندە ونىڭ ەسى­مىن ەلگە كەڭىنەن ءمالىم ەتكەن, ارتىن­دا مول مۇرا قالدىرعان ونەرى – فەلە­تونيستىگى. 49 جاسىندا ومىردەن وزعان فەلەتونيست س.تولەشوۆ ءومىر قۇبى­لىس­تارىنا ناعىز سىنشى كوزىمەن قا­راپ, كەمشىلىكتەردى ءازىل-اجۋامەن جەرىنە جەتكىزە سىناپ-مىنەدى.

سەكەڭ فەلەتوندارىن قىزىقتى وقي­عا­لارعا قۇرىپ, كەيىپكەرىنە كاسىبىنە ساي كەسكىن-ءتۇر بەرىپ, مىنەز-قۇلقى مەن ادەت-داعدىسىنىڭ دا ورايىن كەلتىرىپ وتىرعان. ءار كورىنىس پەن وقيعاعا ءاجۋا, مىسقىل, شىمشىمالى, شانشىمالى ءتىل بەزەپ, كەيىپكەرىنەن وقىرماندى ەرىك­سىز جيرەندىرگەن. وقيعاسى مەن بايان­دالۋى ءۇيىرىپ اكەتەتىن دەرەكتى فەلەتون­دارى كوركەم شىعارما دەڭگەيىنە كو­تەرىلىپ, ساتيرالىق پروزانىڭ بەيىمبەت ماي­ليننەن كەيىنگى شىن شەبەرى ەكەنىن دالەلدەپ كەتكەن قالامگەر دەۋ, ارتىق ايتقاندىق ەمەس دەپ باعالايدى ونىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر.

سەيدىلدا راحمەت ۇلى تولەشوۆ 1906 جىلى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى ­شيە­لى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن, اعا­يىن-تۋىستارى وسى اۋداننىڭ شەگەن قودا­­مانوۆ اتىنداعى (بۇرىنعى «توڭ­كەرىس») اۋىلىندا تۇرادى. 1955 جىلى 15 ساۋىردە الماتىدا قايتىس بولعان, قازىر­گى رايىمبەك داڭعىلىنداعى ورتالىق زي­رات­­قا جەرلەنگەن. قالامگەر سەيدىلدا تولە­­شوۆ نەگىزىنەن ءباسپاسوز بەتىندە سى­قاق­­شى-فەلەتونشى رەتىندە جاقسى تا­نىلعان.

سەيدىلدا جەتىجىلدىق مەكتەپتەن كە­يىن اۋەلى پاروۆوز دەپوسىندا جۇ­مىس ىستەيدى. وسى كەزدە ەلگەزەك جاس جاڭا قوعام قۇرۋ جاڭالىقتارىن جەر­گىلىكتى گازەت­تەر­گە جازا باستايدى. حالىق شا­رۋاشىلىعى­­­نىڭ كۇرەتامىرىنداي تەمىرجول سالاسى­نان جازعان حابارلارىمەن, ماسەلە كوتەر­گەن شاعىن ماقالالارىمەن, سىندارى­مەن نازارعا ىلىگەدى.

سەيدىلدا بۇدان ءارى دە ءبىلىمىن جە­تىل­دىرۋدى كوزدەپ, زاڭ تەحنيكۋمىنا تۇ­سەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ ءبىراز جىل زاڭ ورىن­­دارىندا تەرگەۋشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. زاڭگەرلىك قىزمەتتە ءجۇرىپ تە باسپاسوزگە بەلسەنە قاتىسىپ, كورىنىپ قالعان سەيدىلدا پارتيالىق جولدامامەن كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى جانە ونى العاشقى بىتىرۋشىلەر لەگىندە بولادى. وسىلايشا, ونىڭ ءومىرى جاڭا ارناعا بۇرىلادى.

س.تولەشوۆ 1938 جىلى جاڭادان قۇ­رىلعان جامبىل وبلىسىنىڭ سۆەردلوۆ (قازىرگى بايزاق) اۋداندىق گازەتىندە بىرەر جىل رەداكتور قىزمەتىن اتقارادى. بۇدان كەيىن «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنە اۋىسادى, رەداكتسيادا پارتيا تۇرمىسى, ناسيحات, ادەبيەت جانە سىن بولىمدەرىنە مەڭگەرۋشى بولادى. ءوزى­نىڭ تالابى مەن تالانتى, تاجىريبەسى مەن تا­باندىلىعى ارقاسىندا گازەتتىڭ وتكىر­لىگىنە, پارتيالىق جۋرناليستيكانىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا مول ۇلەس قوسادى.

وسىنداي قابىلەت-قارىمىمەن تا­نىل­­عان س.تولەشوۆتى جوعارى پارتيا ورنى «كوممۋنيست» (قازىرگى «اقيقات») جۋر­نالىنىڭ باس رەداكتورى ەتىپ تاعا­يىندايدى. بۇگىندە «اقيقات» دەپ اتالاتىن تاريحى باي جۋرنالدىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر زامان تالابىنا قا­­راي باسىلىمنىڭ اتاۋى بىرنەشە رەت وز­گەر­گەنىمەن, ەلدىك مۇددە باعىت-باع­­دا­رى وزگەرمەگەنىن باسا ايتادى. جۋر­­نال حالىق مۇراتىنا قىزمەت ەتىپ كە­لەدى. باسىلىمنىڭ تانىمال بولۋى­نا ۇلت زيالىلارىنىڭ تالايى اتسالىس­تى. جۋر­نالدىڭ باستاۋىندا بولعان, باس­شىلىق جاساعان, ەڭبەك سىڭىرگەن كور­نەكتى قوعامشىل قايراتكەرلەر ابدول­لا اسىلبەكوۆ, ەرعالي الدوڭعاروۆ, ءنا­زيپا قۇلجانوۆا, نىعمەت نۇرماقوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆتاردان كەيىن وسىندا ەكى جىل جەتەكشىلىك ەتكەن سەيدىلدا تولەشوۆتىڭ دە ەسىمى قۇرمەتپەن اتالادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىن­دە مايدانعا الىنىپ, وتان ءۇشىن شاي­قاس­تارعا قاتىسادى. جەڭىسپەن ورالعان سوڭ س.تولەشوۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قايتادان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­­­تىندە قالامگەرلىك قىزمەتىن جالعاس­تى­رادى. جازعان ماقالالارىندا ماسەلە كوتەرۋىنىڭ وتكىرلىگىمەن وقىرماندار ىقى­­لاسىنا بولەنەدى. سونىمەن قاتار ادە­بيەت سىنى سالاسىنا دا قالام تارتادى. 1945 جىلى «قازاق ادەبيەتى تاري­حىنىڭ» اۋىز ادەبيەتىنە ارنالعان العاشقى تومى شىققاندا سوعان س.تولەشوۆ سىن ماقالا جازادى. بۇل تومدا قازاق اۋىز ادبيەتىنىڭ نەگىزى اراب, پارسى ادەبيەتىندە جاتىر, ەلىمىز ارالاس, ءدىنىمىز ءبىر, ءتىلىمىز ۇقساس, سوندىقتان كوپ مۇرا سول حالىقتاردان اۋىس­قان دەگەن تۇجىرىم بەرىلگەن ەكەن. سەكەڭ بۇل تەوريالىق پايىم قاتە, كو­نە­دەن كەلە جاتقان تاريحى بار قازاق حال­قى ءوز ادە­بيەتىن تۋدىرۋعا قابىلەتتى دەگەن قار­­سى دا باتىل پىكىرىن ورىندى ايتقان ەدى.

سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى پۋبليتسيستيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋشى عالىم باۋىرجان جاقىپ قالامگەر سەيدىلدا تولەشوۆتى سوعىسقا دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدە قازاق فەلەتونىنىڭ ءتۇر, قۇرىلىم جاعىنان جەتىلۋىنە ايرىق­شا ۇلەس قوسقانداردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتەدى. قالامگەر ءوزىنىڭ جيىرما بەس جىل شىعارماشىلىق جولىندا 200-دەن استام فەلەتون جاريالاعان ەكەن. رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق باسىلىم­دا­­رىندا ونىڭ ەل ىشىندەگى تۇرمىس-تىر­­شىلىك­تىڭ ورالىمسىز ماسەلەلەرىنە ار­نالعان وتكىر فەلەتوندارى ءوزىنىڭ ەسى­مىمەن قاتار س.شىناروۆ, ت.كۇرەڭشە, س.اتۋاروۆ دەگەن بۇركەنشىك اتتارمەن دە ءجيى جاريالا­نىپ تۇرعان.

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالاناتىن ونىڭ قىزىقتى فەلە­توندارىن وقىرماندار ىزدەپ وقيتىن بول­عان. الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى تاران اتىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ارتەلىنىڭ ءبىر توپ كولحوزشىسى «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بىلاي دەپ حات جازىپتى: «س. شىناروۆ دەگەن فاميليامەن جازىلاتىن فەلەتونداردى ۇزبەي, ءسۇيىپ وقىپ وتىرامىز. وسى شىناروۆ فەلەتوندارى بىزگە ناعىز شىندىقتى ايتاتىن فەلەتون…». بۇل – ونىڭ فەلەتوندارىنىڭ تاربيەلىك ءمان-ماڭىزى زور, ىقپالدى بولعانىن, حالىق­­قا ۇناعانىن كورسەتەدى.

س.تولەشوۆ فەلەتوندارىنىڭ تار­تىم­دىلىعى تاقىرىبىنان باستالادى. فەلە­تونعا ەلەڭ ەتكىزەر تاقىرىپ قويۋ­دىڭ ءوزى شەبەرلىك. «تۇرپايى مەن سى­پايى», «الپىس اپا, جەتپىس جەزدە», «كەۋ­دەسى كەگەندە, باسى شەلەكتە», «سىردىڭ سىرداڭدارى», «الاكولدەگى الاياقتار» دەگەن تاقىرىپتاردىڭ ءوزى-اق وقىرماندى وقۋعا تارتىپ تۇر ەمەس پە. ءبىراز فەلە­تونىنىڭ باس تاقىرىپتارى ماقال-ماتەل­دەردەن, ناقىل سوزدەردەن تۇرادى. ء«بورى ازىعى جولدا», «توقسانىمىز جيىلىپ, توقتى جىققان باتىرمىز», «قولىنان كەلەدى, قونىشىنان باسادى», «اڭقاۋ ەلگە – ارامزا مولدا», «تۇيمەدەيدەن تۇيەدەي», «سىرتى – ءبۇتىن, ءىشى – ءتۇتىن», «بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان», «جىرتىق ەرىنگە – كەتىك توستاعان» دەگەن تاقىرىپتار قالايشا وقىرماندى فەلەتوندى جىبەرمەي وقۋعا جەتەلەمەسىن!

س.تولەشوۆتىڭ كەيبىر فەلەتوندا­رىن­دا سىنالعان كەلەڭسىز جايتتار ءتىپ­تى بۇ­گىنگى ومىرىمىزدەن دە كەزدەسىپ جاتسا, تاڭ­دانبايسىز. ماسەلەن, «جازادى-اق ەمەس پە!» دەگەن فەلەتونىندا قازاق تىلىن­دە جازىلاتىن كورنەكى جازۋلارداعى قا­تە­لەردى ءتىزىپ شىققاندا ەرىكسىز ەزۋ تار­تاسىز. اۆتور بىلاي باياندايدى: «كوشە­لەردىڭ ادرەستەرى ءار قالادا ءارتۇرلى بولىپ جازىلاتىنى نەسى؟

سەمەيدە: «كوشەسى گوگول», «كوشە­سى پوتانين», «كوشەسى اباي», ياعني كەرى­­سىن­شە. الماتىدا: «پۋشكين كوش», «اباي كوش», «م. گوركي كوش», «گوگول كوش». قوستانايدا شە؟ وندا «گەولوگيا», ­«تول­س­­توۆا» دەگەن كوشەلەر بار», دەپ باس­تايدى دا فاكتىلەردى ءارى قاراي ور­بى­تە تۇسەدى. الماتىدا «پۋشكين كوش­كە» ءتۇ­سىپ جوعارى ورلەي وتىرىپ, تالاي قازاق­شا سوراقى جازۋلاردى كورەدى. «جوكق قازوندىرىس قۇرىلىس ترەسى­نىڭ قۇرىلىسشىلار كلۋبى», «جەتىسۋ» ارتەل ەركەك, ايەل سۇرتقى كيىمدەرىن تىكۋقە الادى», «قىزىل قارىپ-كاسەر» ارتەلى دۇكەنى», «گورتورگ», «ناركوم تاماق پروم» دەگەن جازۋلاردان كوز سۇرىنەدى ەكەن. اۆتور ترامۆايعا مىنەدى, وندا «قا­زاق جۇنى», «قازاق تەرىسى», «قازاق ەتى», «باس وسىمدىك جانە توڭماي مەن سارىماي» دەگەن مەكەمەلەر وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ قالادى. ترامۆاي ىشىندە «ورينگە وتىرماس ءبۇرىن, كوندوكتىردىڭ كولين بايلاماي وشەك اقشا تولە» دەگەن نۇسقاۋ دا تۇر. فەلەتون وقيعاسى وسىلاي ورىس­تەي وتىرىپ, اۆتوردى قالالىق كەڭەس­كە الىپ كەلەدى. الگىندەي شۇبىرعان ورەسكەل قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋگە ءتيىس اكىم­شىلىكە بارسا, ونىڭ كەڭسە ءۇيى ماڭداي­شاسىندا دا «قالالىق كەڭەسى. جقكوق» دەپ جازىلىپ تۇر ەكەن...

س.تولەشوۆ ءوزىنىڭ ءار فەلەتونىنا دەرەكتى وسىلاي ءومىردىڭ وزىنەن الادى. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ فەلەتوندارىنىڭ جازىلۋ ءادىسى دە بايانداعالى وتىرعان جاعدايدىڭ ىڭعايىنا قاراي قۇبىلىپ, ارقيلى بولىپ كەلەتىنىنە نازار اۋدار­عان. ايتالىق «وپەراتسيا» دەگەن فەلە­تونىنىڭ بايانداۋ مانەرى تىپتەن ەرەكشە. وپەراتسيا ستولىنىڭ ۇستىندە الماتى وبلى­سىنداعى قاراقاستەك اۋداندىق ەمحاناسى شارۋاشىلىق ءبولىمىن باسقارۋشى مۋسين جاتىر. وپەراتسيانى باس دارىگەر سادىقوۆ پەن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وماروۆانىڭ ءوزى جاسايدى. ناۋقاستىڭ ءىشىن جارعاندا ونان جالعان اكتىلەر, جىلقىنىڭ قازى-قارتالارى, سيىردىڭ ەتتەرى, قوي-ەشكىنىڭ باس سيراقتارى اقتارىلىپ شىعا باستاپتى. اۆتور جەمقور تەك شارۋاشىلىق باسشىسى عانا ەمەس, وپەراتسيا جاساۋشى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دە اۋىز جالاسقان جەم­قور ەكەنىن وسىلاي شەبەرلىكپەن ىلە كەتەدى. سوناۋ 1951 جىلى جازىلعان وسى فەلەتون بۇگىنگى ومىردەن جازىلعانداي ەمەس پە!

العان تاقىرىبىنا وراي فاكتىلەر­دى ويناتىپ تۇرلەندىرۋ, قىزىقتى سيۋجەت قۇرۋ شەبەرلىگى دەگەن وسى! قاي كەزدە دە جەگى قۇرتتاي جەمقورلار, جالعان اق­پار­شىل كوزبوياۋشىلار, وسەكشى جەلاۋىز­دار وسىلاي ونىڭ نىساناسىنا ءىلىنىپ, سىن تەزىنە سالىنىپ وتىرعان. كەيىپكەرىن باس سالىپ سىن قامشىسىنىڭ استىنا الماي, تۇسپالداپ تا ايتادى, مىنەپ بەتىنە دە باسادى. س.تولەشوۆ فەلە­تون­نىڭ تۇيىنىندە باياندالعان كەمشىلىكتى تۇزەتۋگە كىم جاۋاپتى ەكەنىن دە كورسەتىپ وتىرادى.

تاعى ءبىر مىسال: بىردە سىقاقشى ال­ما­تى قالاسىندا ۆينوگرادوۆ شاعىن اۋدا­نىنداعى بازارعا بارعان بولادى. بازار ماڭىندا كوپتەن تارتىلماي جات­­قان كولشىك بار ەكەن. اۆتور, تاعى بىرنەشە ادام الگى بالشىققا «باتىپ», شىعا الماي قالادى. ولار ۇيىقتان شىعارىپ الا گور دەپ قالالىق كەڭسە باس­تىعىنا وتكەن-كەتكەننەن جالىنىش­تى سالەم جولدايدى («سامسونوۆقا سالەم­دەمە»). مىنە, وقيعا قانداي قىزىقتى. فەلەتونشى شالشىقتى تازالامادىڭ دەپ قالا باستىعىن تىكەلەي مىنەمەيدى. بىزگە مەيىرىمىڭىزدى ءتۇسىرىپ, بالشىقتان شىعارا گور دەپ مۇڭ شاعۋ ارقىلى ونىڭ جۇمىستاعى ورالىمسىزدىعىن بەتىنە باسادى. قانداي تاپقىرلىق!

قالامگەردىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى سۇيسىن­تەتىن تاپقىرلىعىنا تاعى ءبىر مىسال كەل­تىرسەك وقىرمان جالىعا قويماس. ن. اۋدا­نىنا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ ت. جولداس كەلەدى. سودان اۋداندا مال باسى كەمي باستايدى. مۇنى توقتاتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى حاتشى ەندى قوناققا مال سويىلماي­­تىن, باس تارتىلمايتىن بولسىن دەپ قاتتى پار­مەن بەرەدى. جالپاقتاعان جۇرت مۇنىڭ دا امالىن تاۋىپ, حاتشىعا ەندى مال باسىن كورسەتپەي تەك ەت تارتۋعا كوشەدى. سويتكەن حاتشىعا اۋدان اۋىلدارىندا ءبىر جىل ىشىندە 160-تاي قوي سويىلىپتى-اي! س. تولەشوۆ ادەمى ءازىل-سيۋجەت قۇرا وتىرىپ, «حاتشى وسى اۋدانعا كۇيەۋ ەكەن, سوندىقتان وعان باس تارتپاي-اق قويىڭدار» دەپ استارمەن ءاجۋالايدى («كۇيەۋ باس جەمەيدى»).

س.تولەشوۆ فەلەتوندارىنىڭ جازى­لۋ سيپاتى ءار الۋان. ءبىر شىعارما­سى فەلە­تون-سكەتچ («قىز ويناق», «بۇل كىم ءوزى؟»), ەندى بىرەۋلەرى فەلەتون-حات («ەس­­كىرگەن ماقال», «قارابۇتاقتان حات», «قور­عالجىندىق قۇربىلارعا»), فەلە­تون-راپورت («وبلىسقا راپورت»), فەلەتون-بايانداما («باستىعىمىز تۋرالى بايانداما»), فەلەتون-بۇيرىق («شار­­باستىقتىڭ بۇيرىقتارى») تۇرىندە جازىلعان.

س.تولەشوۆ قازاق فەلەتونىنىڭ قۇ­رى­­­لىمىن وسىلاي جەتىلدىردى, ويدى ايشىق­تى دا ايقىن جەتكىزۋدىڭ ءارى اششى ءاجۋا­لاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن, تار­تىم­دىلىق مانەرىن بايىتتى. ءتىلى شۇ­رايلى, بەينەلى, ءار ءسوزى مەن سويلەمدەرى, كەيىپ­كەردى كەسكىندەۋ ءادىسى ۇتىمدى, ءاجۋالى مىسقىل, استارلى دا وتكىر, ماق­تا­مەن باۋىزدايتىن جەڭىل ازىلمەن كەيىپ­كەرىن ءبىراز شولجاڭداتا وتىرىپ, اقى­رىندا اقيقات دالەل-دەرەكپەن اپشىسىن قۋىرادى.

سەيدىلدا راحات ۇلى تولەشوۆ – ءوز ءداۋى­رىنىڭ كەلەڭسىز جاقتارىن اشىنا اش­كە­رەلەيتىن ناعىز اقمىلتىق سىقاقشى بولعان. قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا ونى سىني ماقالالار مەن فەلەتون­نىڭ شەبەرى, سۋ توگىلمەس جورعاسى دەپ اتاپ كورسەتكەن. ول قازاق باسپاسوزىندەگى دەرەكتى فەلەتوننىڭ كانىگى شەبەرى ءارى وسى سالادا تەوريالىق عىلىمنىڭ نەگىزىن سالۋشى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى. اسىرەسە سوعىستان كەيىنگى ون جىل – 1945-1955 جىلدار بەدەرىندەگى قالامگەرلىك ومىرىندە فەلەتون جانرى ارقىلى ءباس­پاسوز جانە جۋرناليست بەدەلىن ەداۋىر بيىككە كوتەردى, ءوز تالانتىنا ساي جانرىن تاپقان مايتالمان جۋرناليست رە­تىندە ءباسپاسوز تاريحىنان ويىپ ورىن الدى. ەگەر «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تىنىڭ تىگىندىلەرىنە كوز جۇگىرسەڭىز, س.تولەشوۆتىڭ فەلەتوندارىن اپتا سا­يىنعى سانداردان كەزدەستىرىپ, قىزىعا وقي­سىز. ول دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن 1957 جىلى ء«تۇرلى-ءتۇرلى باستار بار» دەگەن اتاۋمەن, تاقىرىبىنىڭ ءوزى كۇلكى شاقىراتىن فەلەتوندارىنىڭ جيناعى جارىققا شىقتى.

سەيدىلدا تولەشوۆ ءارى ۇستاز ەدى. ۇزاق جىلدار بويى الماتىدا قازاق مەم­­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە (قازىرگى ءال-فا­رابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­­ۆەر­سيتەتى) بولاشاق جۋرناليستەر مەن ادە­بيەت­شىلەرگە ساتيرادان ءدارىس وقىدى, ستۋ­دەنتتەرگە سىن-سىقاق جانرلارى بويىن­شا كۋرستار مەن سەمينار­لار جۇرگىزدى.

ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, 1949 جىلى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ كوپ تارالىمدى «زا وتليچ­نۋيۋ ۋچەبۋ» (قازىرگى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى») گازەتى شىققاندا, سونىڭ العاشقى رەداكتورى بولدى, ءوزى ساباق بەرەتىن بولا­شاق جۋر­ناليست ستۋدەنتتەردى تارتا وتىرىپ, ولارعا گازەت شىعارۋدىڭ قىر-سىرىن ءىس جۇ­زىندە ۇيرەتتى. ونىڭ الدىنان تالاي كورنەكتى ءباسپاسوز قىزمەتكەرى ءتالىم الىپ شىقتى. سەيدىلدانىڭ فەلە­توندارى تا­لاي عىلىمي ەڭبەكتەرگە, ديپلومدىق جۇ­مىستارعا ارقاۋ بولدى. قازىر دە جۋرنا­ليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە ساتيرا جان­رى, ونىڭ مايتالماندارى تۋرالى دارىس­تەر كە­زىندە ۇستازدار فەلەتون جازۋ­دىڭ حاس شەبەرى سەيدىلدا تولەشوۆ ەسىمىن ءارد­ا­يىم ۇلگى رەتىندە اۋىزعا الىپ كەلەدى.

ساتيرانىڭ بىلگىرى, بەلگىلى عالىم, پرو­­فەسسور ت.قوجەكەەۆ, كەزىندە «ارا-شمەل» جۋرنالىن باسقارعان جۋرناليست-ساتيريك س.الجىكوۆ تە س.تولەشوۆ­تىڭ «شەكپەنىنەن» شىققان شاكىرتتەرى ­ەدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن قازاقستاندا دايارلانعان جۋرناليستەر­دىڭ بۇل كىسىنىڭ الدىن كورمەگەنى كەم­دە-كەم. ول وتە تالاپشىل, تۋرا جولدان اۋىت­قىمايتىن جانى دا, ءتانى دە تازا ەدى. كەمشىلىكتى سىناعاندا ىمىراسىز, ال شىندىق دەسە, باسىن بايگەگە تىگە الاتىن ادالدىقتىڭ ايبىنى ەدى دەپ ەسكە الىپتى قىزىلوردالىق ساتيريك جۋرناليست مارقۇم وتەگەن جاپپارحان.

قاي زاماندا, قاي ساياسي قوعامدا بولسىن سىن ايتقان ادامنىڭ ايدارىنان جەل ەسە قويمايدى. مۇنداي كۇيكى تۇرمىس پەن راحاتسىز ءومىر س.تولەشوۆتىڭ دە باسىنان ءوتىپتى. جازعانىن كەزىندە ۇجى­مى مەن ارىپتەستەرى, قالىڭ وقىرمان سۇي­سى­نە وقىعانىمەن, بيلىك باسىنداعىلار وعان سەسكەنە دە, سەزىكتەنە دە قاراپ, جاق­تىرا قويماعان كەزدەر از بولماعان. قازىر سىن-سىقاق, فەلەتون جانرى باس­پاسوزدە تىپتەن تاپشى. ءباسپاسوز سى­نى­نا سالعىرت قاراۋ, كوركەمدىكتىڭ اسەر­لەۋ, استارلاۋ, كەكسىن سياقتى ءادىس-تاسىل­دەرى قولدانىلىپ قۇبىلتا جازىلعان فەلەتونعا بايبالام سالىپ ءجۋرناليستى سوتقا سۇيرەۋ مۇمكىندىگى ىقتيمال جاع­داي­دا باتىلى بارىپ فەلەتون جازۋ دا, ونى قايمىقپاي جاريالاۋ دا وڭاي ەمەس. وسىنداي پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ اسە­رى مە, ەلىمنىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ءمىنى كۇزەلسىن, سىن تۇزەلسىن دەپ, وسى نيەتتە ساتيرا جانرىن بەلسەنە قارۋ ەتكەن ەسىل ەر ەلەۋسىز قالىپ بارادى. سەيدىلدا تولە­شوۆ 1955 جىلى قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ تالانتىن باعالاعان اقىن قاليجان بەك­حوجيننىڭ قۇراستىرۋىمەن 1957 جىلى فەلەتوندار جيناعى ء«تۇرلى-ءتۇرلى باس­تار بار» دەگەن اتپەن ءبىر رەت قانا جاريا­لانعان. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ جيناق­تالعان ادەبي مۇراسى وسى عانا, ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن نىسان دا ازىرگە جوق.

اقايدار ىسىم ۇلى,

قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى

استانا