ويتكەنى قىلمىستىق ىستەر جۇيەسىز ساقتالعان, قاعازدار سارعايىپ كەتكەندىكتەن وقۋعا قيىن جەرلەرى كوپ, تەرگەۋ مەن ۇكىم پاراقتارى ءبىر پاپكىدەن تابىلا بەرمەيدى, كوپ ءىستىڭ باسى بار دا, اياعى جوق. سونىڭ كەسىرىنەن ءبىر ادامنىڭ ءومىر دەرەگىن تۇگەندەۋگە كوپ ۋاقىت كەتەدى. سوتتالعان جاننىڭ كەيىنگى تاعدىرىن زەرتتەۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ باسقا وبلىستارىنا سۇراۋ جىبەرىپ, قۇجاتتاردى سايكەستەندىرۋ كەرەك. كوميسسيا مۇشەلەرى – ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىلىق قۇرامى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى ءبىراز ماسەلەنى كوتەردى.
قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى – 7 مىڭ ادام
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داۋلەت ابەنوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, اقتوبە وبلىسىنان قۋعىن-سۇرگىنگە 7 مىڭ ادام ۇشىراپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى نەمەسە ۇزاق مەرزىمگە سوتتالدى. بۇل تىزىمگە سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار مەن پارتيالىق تازالاۋعا ىلىككەندەر ەنبەي قالعان. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ كەڭەستەر جازاسىنىڭ ەڭ جەڭىل ءتۇرى بولسا دا, ادام تاعدىرىنا بالتا شابۋدىڭ ۇتىمدى ءتاسىلى ەدى. كەڭەس وكىمەتى ءۇش رەت پارتيالىق تازالاۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ىشىندە «پارتياعا بايقاۋسىزدا ءوتىپ كەتكەن» بۇرىنعى باي-بولىستار مەن يشان-مولدالاردىڭ بالالارىن كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنان شىعارۋ ناۋقانى تالاي جىگەرلى جاستىڭ بولاشاعىن تالقاندادى.
«قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىن 1920-1930, 1930-1940, 1940-1950 جىلداردىڭ ارالىعىنا ءبولىپ تاستاساق, ەڭ اۋەلى ەرتە وقىعاندار مەن زيالىلار ۇستالىپ, ودان كەيىن كەزەك اۋقاتتىلارعا كەلگەنىن بىلەمىز. قازاقتىڭ بايى اعايىن-تۋىسىن اسىرايتىن, ءبىر اۋىلدىڭ بار شارۋاسىن ۇيلەستىرىپ وتىرعان مەنەدجەرلەر ەدى. ولار زامان اعىسىنان سەسكەنىپ: «استىق-مالىڭدى وكىمەتكە وتكىزسەڭ, اش قالاسىڭ» دەپ جۇرتتى ۇگىتتەدى. بەرگىسى كەلمەگەندىكتەن مالىن سويىپ تاستادى, بيداي-تارىسىن ەگۋگە دە ىقىلاسى بولماي, ەلدەن كەتۋدى ويلادى. كەيىنگى سۇراپىل اشتىقتىڭ العىشارتى وسى كەزەڭدە قالاندى. دۇنيە-مۇلكىن جيناپ, شەكارا اسۋعا قامدانا باستاعاندا, «كوكەم كەتسە, قايتىپ كۇن كورەمىز؟» دەپ, سوڭىنان بۇكىل اعايىنى ىلەستى», دەيدى داۋلەت ابەنوۆ.
كامپەسكەلەۋ ناۋقانى قازاقتىڭ بايلارىن ءۇش توپقا ءبولدى. ءبىرىنشى ساناتقا ىلىككەندەر – اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر, نە ۇزاق جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار بولسا, ەكىنشى توپتاعىلار – مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, وتباسىمەن باسقا وكرۋگكە جەر اۋدارىلعاندار. ءۇشىنشى ساناتقا ىلىككەندەردىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, بىراق تۇرعىلىقتى جەرىندە قالدى. شارۋاقور ادامدارىنان ايىرىلعان سوڭ اۋىل قاتتى كۇيزەلدى. ماسەلەن, 1928-1930 جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى بولعانى ءۇشىن ءبىر عانا قوبدا اۋدانىنان 766 ادامنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, باسقا جاققا كوشىرىلدى. كوبى اقبۇلاق اۋدانىنا جەر اۋدارىلعان. اقبۇلاق سول جىلدارى اقتوبە وكرۋگىنە قاراسا, 1939 جىلى ورىنبور وبلىسىنا بەرىلدى. قوبدا اۋدانىنان الاش پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى, وقىعاندار كوپ شىققان.
تاريحشى ايناگۇل ەسپەنبەتوۆا زەرتتەگەن قىلمىستىق ىستەردە 1925-1928 جىلدارى جازاعا تارتىلعانداردىڭ دەنى ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 61-بابى 3-تارماعىمەن ايىپتالعان. بۇل باپ بويىنشا اۋقاتتىلاردىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, وزدەرى ەكى جىلدان بەس جىلعا سوتتالعان. جازا مەرزىمىن وتەگەننەن كەيىن ۇكىمدە كورسەتىلگەن باسقا وكرۋگتە بەس جىل تۇرۋعا مىندەتتەلگەن. ءسويتىپ, جازاسىن وتەسە دە تۋعان جەرىنە ورالا الماعان.
تاريح جانە ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى جايدارمان عانيباەۆا وبلىستىق مۇراعات پەن پد ارنايى مۇراعاتىنداعى 1918-1930 جىلدارداعى توتە جازۋمەن جازىلعان ىستەردى وقيتىن مامانداردىڭ تاپشىلىعىن العا تارتادى. تاعى ءبىر كەدەرگى – قۇجاتتاردا اكىمشىلىك بولىنىستەر اشىپ جازىلماعان. ماسەلەن, كەي قۇجاتتاردا اۋىل اتاۋى بار دا, اۋدان كورسەتىلمەگەن. كەڭەس وكىمەتىندە شارۋاشىلىقتار قايتا ۇيىمداستىرىلعاندا اۋىل اتاۋلارى وزگەرتىلىپ, نومىرلەنگەن اۋىلدار پايدا بولدى. ماسەلەن, ىستە №7 اۋىل دەپ جازىلعانىمەن, اۋدان كورسەتىلمەدى. تاپ سونداي №7 اۋىل ءبىر وكرۋگتىڭ بىرنەشە اۋدانىندا كەزدەسەتىن. وسىلايشا, تاريحشىلار نكۆد تەرگەۋشىلەرىنىڭ جازبالارىن تاني الماي وتىر.
ۇمىتىلعان تۇلعالار
داۋلەت ابەنوۆ ادال قىزمەت اتقارعانىمەن, ەل-جۇرتىنىڭ لايىقتى باعاسىن الا الماعان تۇلعالاردى اتادى. 1950-جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋدالاۋ ساياساتى عالىمدارعا اۋعاندا, زارداپ شەككەندەردىڭ ءبىرى تاريحشى بەك سۇلەيمەنوۆ ەدى. بۇگىندە بەك سۇلەيمەنوۆ تۋرالى كوپ ايتىلمايدى, تۋعان جەرى اقتوبەدە ونىڭ اتىندا ەشتەڭە جوق. ال تولەۋ باسەنوۆ الماتىداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىن, ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسى عيماراتىن تۇرعىزعان. ول قازاقتىڭ تۇڭعىش ساۋلەت پروفەسسورى مالباعار مەڭدىقۇلوۆتان كەيىنگى تالانتتى ساۋلەتشى ەدى. وكىنىشكە قاراي رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى قازاقتىڭ وسى ءبىر اياۋلى تۇلعالارىنا اقتوبەدە كوشە بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قابىلداماي كەلەدى. اقتوبەدە اۋىل جاستارى ءۇشىن اشىلعان كومپارتيا مەكتەبىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى, اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن باسقارىپ, 1943 جىلى الماتىداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتورلىققا تاعايىندالعان, 1956 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى حاتشىسى بولىپ بەكىتىلگەن قۇرمانعالي وسپانوۆ تا ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن تۇلعا. الاش پارتياسى باعدارلاماسىن جاساعان جەتى ادامنىڭ ءبىرى – عابدۋلحاميت جۇندىباەۆ, تەمىر قالاسىنداعى ۋاقىتشا ۇكىمەت كوميسسارى – عۇمار ەسەنعۇلوۆ, ءىى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى الپىسباي قالمەنوۆ ۇلت كوسەمى – ءاليحان بوكەيحاننىڭ اينىماس سەرىكتەرى ەدى. كەڭەس وكىمەتى دۋما تاراعاننان كەيىن ەلگە ورالىپ, 13 جىل بويى تەمىر ۋەزىن باسقارعان بولىس الپىسباي قالمەنوۆ وتباسىنىڭ توز-توزىن شىعاردى. بالالارى مەن ىنىلەرىن اتىپ, سوتتاپ جوق قىلدى.
لەگيونەرلەر ءىسى
نەمىس تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, كەڭەس اسكەرى بوساتقاننان كەيىن ەلگە ورالىپ, قايتا سوتتالعانداردى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك پاندەر كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى بالجان داۋلەتياروۆا باستاعان توپ زەرتتەپ ءجۇر. ولار تۇركىستان لەگيونى قۇرامىندا بولعانى ءۇشىن سوتتالعان 525 ادامنىڭ ءتىزىمىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياعا جىبەردى. تۇتقىندا بولعاندار 1945, 1946, 1947 جىلدارى نكۆد-نىڭ فيلتراتسيالىق لاگەرلەرىندە تەكسەرىستەن ءوتىپ, ەلگە ورالعان سوڭ 1948 جىلدان باستاپ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ولاردى تەرگەپ-سوتتاۋمەن چكالوۆ قالاسىنداعى (قازىرگى ورىنبور) وڭتۇستىك ورال اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري تريبۋنالى اينالىسقان. تەرگەۋ جۇمىستارى اقتوبەدە جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق نەمىس تۇتقىنىندا بولعان اتىراۋ, ورال, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى دە اقتوبەدە تەرگەلگەن. تۇركىستان لەگيونىندا بولعانى ءۇشىن ولارعا 25 جىل كاتورگا جازاسى كەسىلىپ, كەڭەس وداعىنداعى اۋىر قۇرىلىستارعا جىبەرىلگەن. لەگيونەرلەردى سوتتاۋ ءىسى 1952 جىلعا دەيىن جالعاسقان.
بالجان داۋلەتياروۆانىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ءىستىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسىندا «قولدارىندا قارۋ بولسا دا قارسىلىق كورسەتپەي, ءوز ەرىكتەرىمەن جاۋ جاعىنا ءوتتى» دەپ جازىلعان. جاۋاپ الۋ كەزىندە لەگيونەرلەر نەمىس تۇتقىنىنا قالاي تۇسكەندەرىن جاسىرمايدى. ءبىر لەگيونەر نەمىستەر جاعىنا وتكەننەن كەيىن يۋگوسلاۆيا پارتيزاندارىنا قارسى سوعىستى دەپ ايىپتالسا, ەندى ءبىر جاۋىنگەر برەست قالاسىنىڭ قورعانىسىندا بىرنەشە كۇن بويى وق تاۋسىلعانشا سوعىسىپ, قالاي قولعا تۇسكەندەرىن باياندايدى. 150 جاۋىنگەر كەشقۇرىم تەرەڭ سايعا جەتىپ تىعىلادى. ءۇش ادامعا ءبىر عانا ۆينتوۆكادان. ولار تەرەڭ جىرا ىشىندە, ادامنىڭ بەلىنەن كەلەتىن سۋدا تىكەسىنەن تىك تۇرىپ ءتۇندى وتكىزگەن. تاڭ اتقاندا كومانديردىڭ بۇلاردى تاستاپ, تۇندە قاشىپ كەتكەنىن ەستيدى. بۇل كەزدە نەمىستەر سايدىڭ بويىن تۇگەل قورشاپ الىپ, تۇتقىنداپ, ءار جاققا جونەلتەدى. پولشاعا جىبەرىلگەندەر توبەسى اشىق, كوكونىس توگەتىن اشىق قويمالارعا قامالعان. جازدىق گيمناستەركامەن تۇتقىنعا تۇسكەندەر كۇن سۋىتا كەلە اۋرۋ مەن اشتىقتان ولە باستايدى. ءتىرى قالعاندارى نەمىس وفيتسەرلەرىنىڭ ايتقانىمەن لەگيون قاتارىنا جازىلادى. «ەلىمىزدە اسكەري تۇتقىندار تاقىرىبى دۇرىس زەرتتەلمەي كەلەدى. نەمىس تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, ادام توزگىسىز ازاپتى باستان كەشىپ, ەلگە ورالعان اتالارىمىزدى كەڭەس بيلىگى قايتا سوتتادى. ولارعا جازاسىن وتەپ كەلسە دە قىزمەت بەرمەدى, پارتياعا قابىلدامادى, قالادا تۇرۋعا رۇقسات ەتكەن جوق. قانداي قيىندىق كورسە دە ولار كەز كەلگەن جۇمىستان باس تارتپادى, ۇيلەندى, ۇرپاق ءسۇيدى», دەيدى ب.داۋلەتياروۆا.
1937-1938 جىلدارى اقتوبە وبلىسىنا كۇشتەپ كوشىرىلگەن كارىس, بولگار, پولياك, نەمىس, ۋكراين, بەلارۋستار كەلىپ, قونىستانا باستادى. ءوز ەلدەرىندە ساياسي سەنىمسىز, كۋلاك رەتىندە دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنگەن جانداردىڭ باس قايعىلارى دا جەتىپ ارتىلاتىن. ويتكەنى دەپورتاتسياعا ىلىككەندەردىڭ بالالارى اتا-انالارىنان كۇشتەپ ايىرىلعان. بۇل جايىندا كەڭەستىك تاريح ەشتەڭە دەمەيدى. اقتوبە وبلىسىنا نەمىستەر بىرنەشە رەت دەپورتاتسيالاندى. ەڭ اۋەلى ساياسي سەنىمسىز, اۋقاتتى تاپ وكىلى رەتىندە ايىپتالعاندار جەر اۋدارىلسا, سوعىس جىلدارى ستالينگراد شايقاسىندا قولعا تۇسكەن اسكەري تۇتقىندار اكەلىندى. تاعى ءبىر توبى – سوعىس كەزىندە قولعا تۇسكەندەر. بىراق بۇل بەيباقتار اسكەري تۇتقىندار ەمەس, كەزدەيسوق جاندار ەدى. 1944 جىلدىڭ باسىندا شىعىس ەۋروپا شەكاراسىنا كىرگەن كەڭەس ارمياسى كوشەدە كەزىككەن كەز كەلگەن نەمىستى ۇستاپ, ۆاگونعا تيەپ كەڭەس وداعىنا جىبەرگەن. ولاردى سوعىستان كەيىن قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا پايدالاندى.
ەل تاريحى ولكەتانۋدان باستالادى
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلبانۋ ءىزباساروۆانىڭ توبى شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندار ىسىمەن اينالىسادى. قازاقستانداعى ءىرىلى-ۇساقتى 372 شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ 78-ءى اقتوبە وڭىرىندە وتكەنىن ەسكەرسەك, كوتەرىلىس قاتىسۋشىلارىنىڭ بارلىق دەرەگىن تۇگەندەۋگە كوپ ۋاقىت كەتەتىنى انىق. تاريحشى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ, قازاق جەرىنە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ قازاق دالاسىنا تيگىزگەن اسەرى مەن قازاق مادەنيەتىنىڭ كەرى ىقپالى دايەكتى زەرتتەلمەي جاتقاندىعىنا نازار اۋداردى. قوستاناي ۋەزىنە قونىستانعان العاشقى ورىس پەرەسەلەندەرىنىڭ بالالارى قازاق بالالارىمەن ويناي ءجۇرىپ, ورىس ءتىلىن ۇمىتا باستاعانىن, ۇيلەرىندەگى يكونانىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىنىن ميسسيونەرلەر 1880-1890 جىلدارى جازعان. «بىزگە پەرەلەسەندەر ىسىمەن اينالىساتىن رەسەي شەنەۋنىكتەرىنىڭ قانداي شەشىم قابىلداعانىن زەردەلەۋ وتە ماڭىزدى», دەيدى گ.ءىزباساروۆا.
دەرەكتىك نەگىزى جوق كىتاپ شىعارۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن ميفتىك تاريح العا شىعىپ, تۇتاس تاريحي ساناعا تەرىس اسەر ەتىپ جاتىر. بۇل ەل-جۇرتىنا جاناشىر تۇلعالارىمىزدى تاني الماۋىمىزعا اكەپ سوقتىردى. گۇلبانۋ ءىزباساروۆا جالعان جالانىڭ ءبىر قۇربانى – شەرعازى حان دەيدى. تاريحشىلار شەرعازىنى «ساتقىن, ءالسىز حان» دەپ سيپاتتاعان ەسسەننىڭ مىنەزدەمەسىنەن اسا الماي كەلە جاتىر. مۇراعاتتان تابىلعان شەرعازىنىڭ حاتتارى ونى باسقا قىرىنان كورسەتەدى. سول ۋاقىتتا ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان شەرعازى ءبىر جاعىنان قازاق باتىرلارىنا, ەكىنشى جاعىنان ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جالتاقتاعان. شەرعازى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جازعان ءبىر حاتىندا حيۋانىڭ قايتا-قايتا شابۋىلىنان ارال بويىنداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ ابدەن تيتىقتاعانىن جازادى. ءبىر حاتىندا حيۋانىڭ قازاقتان تارتىپ العان جەرىن قايتارىپ الۋعا ىقپال ەتۋىن سۇراسا, قازاق باتىر-بيلەرىنە جازعان ەكىنشى حاتىندا كەتە, شەكتى رۋلارى اشتىققا ۇرىنعانىن ايتىپ, كومەك سۇرايدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۇزاقباي يسماعۇلوۆ «اۋىلىمنىڭ تاريحى, اۋدانىمنىڭ تاريحى» جوباسىن قولعا الۋدى ۇسىندى. «وعان بارلىق
اۋدان ۇستازدارى مەن وقۋشىلارى قاتىسۋعا ءتيىس», دەيدى تاريحشى. ء«ار وتباسى ءوز اۋلەتىنىڭ تاريحىن ناقتى دەرەكتەرمەن بايانداپ بەرسە, جيناقتالعان وتباسى تاريحىنان اۋىل, اۋدان, وبلىس تاريحى تۇزىلەدى. وسى جۇمىستاردى جۇيەلەۋ تىم ۇزاققا سوزىلۋى دا مۇمكىن. بۇگىندە ەل ىشىندە وتكەننىڭ اڭگىمەسىن جاقسى بىلەتىن قارتتار تىم ازايىپ بارادى, سولاردان دەرەك جيناپ ۇلگەرۋ كەرەك.تۇپكىلىكتى ناتيجە – دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن اۋىل, اۋدان, ولكە تاريحى حرونولوگيالىق جۇيەمەن جيناقتالادى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت – ەنتسيكلوپەديالار شىعارعاندا ەگىن ەگىپ, مال باققان, قالا سالعان, وندىرىستە ۇزدىك شىققان كەڭشار مەن ۇجىمشاردى كوتەرگەن ناعىز ەڭبەك ادامدارى ەنبەي قالدى», دەيدى ۇ.يسماعۇلوۆ.
اسىلبەك مادەن اقتوبە وبلىسىندا ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اسكەري بەكىنىستەر رەتىندە قۇرىلعان سەگىز قالانىڭ تاريحىنا نازار اۋدارۋعا شاقىردى. ويىل, قاراقامىس, ىرعىز بەكىنىس قالاشىقتارى اسكەري ماڭىزىنان ايىرىلعان سوڭ دا وعان جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قونىستانۋىنا رۇقسات ەتىلمەدى. ول ءۇشىن قازاق نە كازاك, نە مەششان سوسلوۆيەسىنە وتۋگە ءتيىس ەدى. تاريحشى 200 جىلدىق تاريحى بار اقتوبە قالاسىنىڭ العاشقى قونىستارى, مەكتەپتەر مەن مەدرەسە, ۋچيليششە, ءوندىرىس ورىندارى, مەكتەپ, قارجى, بانك جۇيەسى تۋرالى كەشەندى ەنتسيكلوپەديا ازىرلەۋگە كىرىسۋ كەرەك دەيدى. جاقىندا ۋنيۆەرسيتەت تاريحشىلارى سانكت-پەتەربۋرگتەن بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ءحىح عاسىرداعى اقتوبە, تەمىر, ىرعىز قالالارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرىن اكەلگەن. مۇندا قالا قۇرىلىسى قالاي باستالعانى, بۇزىلىپ كەتكەن عيماراتتاردىڭ ەسكى سۋرەتتەرى بار. داۋلەت ابەنوۆ اقتوبەدەگى ەرەكشە قورعالۋعا ءتيىس تاريحي عيماراتتار مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا.
اقتوبەدەگى ەسكى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى – قازىرگى حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيى ورنالاسقان تاتار كوپەستەرىنىڭ ساۋدا ءۇيى. توڭكەرىسكە دەيىنگى ەسكى عيماراتتاردىڭ ەرەكشەلىگى – ەسىكتەرى ءۇيدىڭ بۇرىشىنان شىعارىلعان. اقتوبەدە ورىس كوپەسى سالدىرعان سەگىز بولمەلى تۇڭعىش قوناق ءۇي ساقتالعان جوق. ورىس كوپەسىنىڭ قوناق ءۇيىنىڭ ورنىنا №11 مەكتەپ سالىندى. كەزدەيسوق جاعدايدا تالان-تاراجعا تۇسپەي قالعان ەكى عيماراتتىڭ ءبىرى – 1883 جىلى سالىنعان, تەرى اۋرۋلارىن ەمدەيتىن مەكەمە ورنالاسقان تاس ءۇي. قورعالۋعا ءتيىس عيمارات پلاستيكپەن وراپ تاستالعان. اقتوبە ۋەزىندە تۇڭعىش ورىس-قازاق ۋچيليششەسى ەڭ اۋەلى 1881 جىلى بورتە بولىسىندا اشىلىپ, ەكى جىلدان سوڭ ۋچيليششە اقتوبەگە كوشىرىلەر الدىندا وسى عيمارات تۇرعىزىلدى. تاريحى تەرەڭ ەكىنشى عيمارات – 1895 جىلى سالىنعان, ەكى كلاستىق قىزدار ۋچيليششەسى. ول قازىر «شاحەرەزادا» مەيرامحاناسى. قالانىڭ ەسكى بولىگىندە كوپەستەردىڭ ەسكى ۇيلەرى ءالى دە ساقتالعان. اقتوبە قالاسىندا 1869 جىلدان بەرى اتاۋى وزگەرمەي ساقتالعان جالعىز كوشە –گارنيزون كوشەسى. قالا سالىنعاندا ورىنبوردان كەلگەن گارنيزون جاۋىنگەرلەرى ورنالاسقان كوشە.ادامداردىڭ قونىس اۋدارۋى, اۋداندار ءبولىنىسى دە جۇيەلەنىپ كورسەتىلۋى كەرەك. ماسەلەن, 1950 جىلداردىڭ ورتاسىندا ەمبى پوليگونى اشىلار كەزدە, ءۇستىرت جاعىندا, دوڭىزتاۋدىڭ بويىن مەكەندەگەن جۇرت بايعانين اۋدانىنا كوشىرىلدى. دوڭىزتاۋ بويىندا ەسكى قونىستار, تاستان سالىنعان مەدرەسە-مەشىت ورىندارى ادام قولى تيمەستەن سول كۇيى قالدى. 1904 جىلى «ورىنبور-تاشكەنت» تەمىر جول قۇرىلىسى باستالعاندا, جول بويى ەلدى مەكەندەر بوي كوتەرىپ, العاشقى مەشىت, شىركەۋلەر اشىلدى. اقكەمەر, تامدى, قاندىاعاش قالالارى تەمىر جول سالىنعاندا قۇرىلدى. قالالار قۇرىلۋىنا تاريحي, كولىك قاتىناسىنىڭ ورناۋى, كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى سەبەپ بولادى. كوميسسيا مۇشەسى, تاريحشى نۇرلىگۇل الىقۇلوۆا ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جاساقتاپ, ءار اۋىلدى ارالاپ, اتا-اجەلەرى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اقتوبەلىكتەردەن ەستەلىكتەر جيناستىرۋ قاجەت دەيدى.
كوميسسيا مۇشەلەرى ولكە تاريحىن قايتا زەردەلەۋگە قاتىستى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان شەشىمدەردىڭ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ويتكەنى جىلدام وزگەرگەن ۋاقىت ولكە تاريحىن زەرتتەۋدە جاڭاشا وي-ىزدەنىستەردى قاجەت ەتەدى.
اقتوبە وبلىسى
