كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
اقپارات تاراتپاۋعا بۇيرىق بەرگەن بە؟
ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپى بارى جونىندەگى دەرەك كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاڭالىقتارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاقىرىپقا شىعارىلىپ, سۋ قويماسى اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىن ۇرەيلەندىرگەنى انىق. قاۋىپتىڭ قانشالىقتى راس ەكەنىن جانە الدىن الۋ باعىتىندا قانداي جۇمىس اتقارىلۋعا ءتيىس ەكەنىن انىقتاماق ماقساتتا جاۋاپتى مەكەمەلەرگە حابارلاسىپ, ناقتى دا شىنايى مالىمەتتەر الۋعا تىرىسقان ەدىك. الايدا سۋ قويمالارىنا قاتىستى دەرەكتەر «قۇپيا» بولىپ شىقتى, ياعني قانداي دا ءبىر مالىمەت استانا ارقىلى بەرىلەدى ەكەن.
«قازسۋشار» رمك تۇركىستان فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆقا قوڭىراۋ شالىپ, سالەمدەسكەن سوڭ قاي گازەتتەن حابارلاسىپ تۇرعانىمىزدى, اتى-ءجونىمىزدى ايتىپ, سۋ قويمالارىنىڭ قازىرگى جاعدايى بويىنشا مالىمەت سۇراعانبىز. ديرەكتوردىڭ جاۋابى قىسقا بولدى. «كىم كورىنگەنگە اقپارات بەرىلمەيتىنىن» ايتقان رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى وكىلى جوعارىداعى باسشىلارىنىڭ رۇقساتىنسىز اۋىز اشپايتىنىن اڭعارتتى. ياعني ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان الدامجاروۆ وڭىرلەردەگى وكىلدەرىنە جۋرناليستەرگە قانداي دا ءبىر اقپارات بەرۋگە تىيىم سالعان بولىپ تۇر. اقپارات بەرمەيتىنىن دورەكى جەتكىزگەن, جۋرناليستەردى «كىم كورىنگەنگە» تەڭەگەن ديرەكتور قازىبەك بەدەباەۆ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدى بىلمەيتىنىن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ تولىق جۇزەگە اسىرىلۋىنا مۇلدە ق ۇلىقسىزدىعىن دا اڭعارتتى.
سالاداعى جاعدايدى بىلەتىن, جاۋاپتى ماماننىڭ مالىمەت بەرۋدەن باس تارتۋى, ياعني باق-تىڭ رەسمي اقپارات الا الماۋى جالعان دەرەكتەردىڭ نەمەسە قاۋەسەتتىڭ تارالۋىنا سەبەپ بولاتىنىن نۇرلان الدامجاروۆ تا, وعان باعىنىشتى ديرەكتورلار دا بىلمەيدى دەپ ايتا الماسپىز. دەگەنمەن مەملەكەت باسشىسىنان باستاپ, مەملەكەتتىك ورگاندار جالعان اقپارات تاراتۋدىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, دۇربەلەڭ تۋعىزاتىندار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن ءجيى ەسكەرتىپ جاتقاندا ن.الدامجاروۆتىڭ اۋزىن باعىپ, وزدىگىنشە ارەكەت ەتە المايتىن ديرەكتور ق.بەدەباەۆ قاۋەسەتتىڭ تاراۋىنا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. ءجا, بەدەباەۆ بەرمەدى دەپ جۇرت بىلۋگە ءتيىس اقپاراتتى تاۋىپ جاريا ەتپەۋ جۋرناليست اتىمىزعا ءمىن بولار. تۇركىستان وبلىسى اۋماعىنداعى سۋ قويمالارىنداعى جاعدايدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلارىنان سۇراپ بىلدىك.
الدىن الا ايتا كەتەلىك, بۇگىندە شاردارا اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات جولدىباي ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى جوقتىعىن ءمالىم ەتتى. «سۋ باسۋ قاۋپىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بارلىق ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر. دابىل قاعىپ, تۇرعىندار اراسىندا دۇربەلەڭ تۋعىزاتىنداي قاۋىپ جوق. سۋ قويماسىنداعى جاعداي باقىلاۋدا», دەيدى اۋدان اكىمى. قازىرگى تاڭدا «شاردارا» سۋ قويماسىندا 4 091 ملن تەكشە مەتر سۋ بار, ياعني تولۋى – 79 %. بۇل 2022 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1 671 ملن تەكشە مەترگە ارتىق. سىرداريا وزەنىنەن سۋ قويماسىنا سەكۋندىنا 1 095 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ, سۋ قويمانىڭ تومەنگى اعىسىنا سەكۋندىنا 1 011 تەكشە مەتر سۋ بوساتىلۋدا. «سىرداريا وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىنان كەلگەن سۋدىڭ كوبەيۋى, «شاردارا» سۋ قويماسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن تولۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە كوكتەمگى تاسقىن سۋ اپاتتىق جاعدايىنىڭ ورىن الۋ تاۋەكەلدىلىگىن ارتتىرۋدا. سوندىقتان 2023 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن «شاردارا» سۋ قويماسىنىڭ تولۋىن 70 %-دان (3 600 ملن تەكشە مەتر) اسىرماۋ, مەملەكەتارالىق كەلىسسوزدەر ارقىلى سىرداريا وزەنى جوعارعى اعىسى ارقىلى كەلەتىن سۋدىڭ كولەمىن ازايتۋ (قىرعىزستان رەسپۋبليكاسى «توقتاعۇل» سۋ قويماسى جانە تاجىكستان رەسپۋبليكاسى «قايراقۇم» سۋ قويماسى), «ارناساي» بوگەتى ارقىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان «ايداركول» ويپاتىنا سۋ تاستاۋ, «سىرداريا» وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا قاتقان مۇزدى جارىپ, سۋ اعىسىن قالپىنا كەلتىرۋ (سەكۋندىنا 600 تەكشە مەتردەن 900 تەكشە مەترگە دەيىن كوتەرۋ), سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اپاتتىق جاعداي مەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ جونىندە ۇكىمەت دەڭگەيىندە شتاب قۇرۋ بويىنشا پرەمەر-مينيستر ءا.سمايىلوۆقا قاڭتاردا ەكى رەت حات جولداندى. رەسپۋبليكالىق تەڭگەرىمدەگى «شاردارا» سۋ قويمادان ارناساي سۋ تارابىن قوسا ەسەپتەگەندە جيىنتىعى 2 570 تەكشە مەتر سەكۋندىنا سۋ تاستاي الادى», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كەنجەحان ۇلى.
سۋ قاشىرتقى قاشان سالىنادى؟
ء يا, 2020 جىلى 1 مامىردا كورشى وزبەكستانداعى ساردوبا سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى بۇزىلىپ, سالدارىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 5 ەلدى مەكەنىندە توتەنشە جاعداي ورىن العانى, مىڭنان استام تۇرعىن ءۇي, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋدا نىساندارى, اۆتوموبيل جولدارى, كوپىر, 5 695 گەكتار ەگىستىك پەن جايىلىم جەرلەر سۋ استىندا قالعانى ەل ەسىندە. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتاڭ باقىلاۋىنا الىپ, بۇكىل ەل كومەك قولىن سوزعانىن وڭتۇستىك جۇرتى ۇمىتا قويعان جوق. وتكەن كۇندى ەسكە سالىپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. ايتىپ كەلمەگەن اپاتتان ۇرەيلەنىپ قالعان حالىققا «شاردارا سۋ قويماسىندا اپاتتىق جاعداي ورىن السا, داريانىڭ تومەنگى بولىگىندەگى 34 مىڭ تۇرعىنى بار 22 ەلدى مەكەندى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى بار» دەگەن اقپاراتتىڭ وڭاي تيمەگەنى انىق. سول ساردوبا وقيعاسىنان كەيىن «قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى: قازىرگى كەزدەگى قاۋىپ-قاتەرلەر جانە ولاردى شەشۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنا ارنالعان سەناتتاعى ۇكىمەت ساعاتىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ بايانداما جاساپ, بىرقاتار دەرەكتى كەلتىرە وتىرىپ, وزەكتى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. وبلىس اكىمى جارتى عاسىر بۇرىن, ياعني 1969 جىلى ءوتىمى سەكۋندىنا 4 210 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ اپاتتى جاعداي ورىن العانىن ەسكە سالعان-دى. «وسىنداي جاعداي قايتالانسا شاردارا, وتىرار اۋداندارى مەن ارىس قالاسىنىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەندەردى, ياعني تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن 60 مىڭنان استام تۇرعىن مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 200 مىڭنان استام تۇرعىنى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى تۋىندايدى. سوندىقتان شۇعىل تۇردە شاردارا سۋ قويماسىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنان وتىمدىلىگى سەكۋندىنا 1 500 تەكشە مەتر بولاتىن اپاتتى سۋ قاشىرتقى سالۋ قاجەت. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەنىڭ زاردابى ەكى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن», دەگەن-ءدى بايانداماسىندا ەكس-اكىم. ءۇش جىلعا جۋىق بۇرىن ۋاقىتتا سەناتتا كوتەرىلگەن وسى ماسەلە بويىنشا بۇگىندە قانداي شارۋا اتقارىلىپ جاتىر.
وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, سۋ قاشىرتقى سالۋ بويىنشا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ۇسىنىستار ەنگىزىلگەن. قازىرگى تاڭدا, «كازگيپروۆودحوز» ينستيتۋتى تاراپىنان جوباعا الدىن الا جوبالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە ۇسىنىستار ەنگىزىلىپ, مينيسترلىك دەڭگەيىندە قارالاتىن بولادى. جوباعا وڭ قورىتىندى الىنعان جاعدايدا, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ جۇرگىزىلەدى.
ال كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ تولۋى بۇگىندە 26% نەمەسە 775,81 ملن تەكشە مەتر بولىپ وتىر. بۇگىندە قويماعا سەكۋندىنا 400 تەكشە مەتر سۋ جينالۋدا. قىزىلوردا وبلىسىنا سەكۋندىنا 600 تەكشە مەتر جىبەرىلۋدە. وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ مالىمەتىنشە, شاردارا جانە كوكساراي سۋ قويمالارىندا 2 ملرد-قا جۋىق سۋ كولەمىن قابىلداۋعا بوس قور بار. سىرداريا وزەنى بويىندا جالپى سۋ تاسقىنىنا قارسى تۇرعىزىلعان 97,5 شاقىرىم قورعانىس دامبالارى بار, بارلىعى قالىپتى جاعدايدا. وتكەن جىلى 158 ملن تەڭگە جۇمسالىپ, شاردارا اۋدانى, سۇتكەنت ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى قورعانىس دامباسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سىرداريا وزەنىنەن باستاۋ الاتىن كانالداردىڭ توسپالارى بەكىتىلىپ, توپىراقپەن نىعايتىلدى. وزەن بويىنداعى ەلدى مەكەندەردە ورناتىلعان «ۇلكەن سۋ» لوكالدى قۇلاقتاندىرۋ جۇيەسى دايىندىققا كەلتىرىلگەن. ياعني وبلىس اكىمدىگى بويىندا 22 ەلدى مەكەن, 3 658 تۇرعىن ءۇي, 25 812 حالىق ورنالاسقان سىرداريا وزەنىنىڭ جاعدايى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعانىن, قازىرگى تاڭدا الاڭدايتىن جاعداي جوق ەكەنىن مالىمدەدى.
جالپى, وبلىس اۋماعىندا 42 سۋ قويماسى بار. ونىڭ ىشىندە 16 سۋ قويماسى رەسپۋبليكالىق تەڭگەرىمدە. اقىلبەكساي, قاپشاعاي سۋ قويمالارى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق كوممۋنالدىق تەڭگەرىمدەگى 20 سۋ قويماسىنىڭ 11-ءىن جوندەۋ قاجەت. ال 6 سۋ قويما جەكە مەنشىك تەڭگەرىمىندە. وبلىستاعى سۋ قويمالاردىڭ جالپى سىيىمدىلىعى – 8,8 ملرد تەكشە مەتر. 1982 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن بەرى جوندەلمەگەن قاپشاعاي سۋ قويماسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن بيىل اياقتاۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار ىرماق-وزەن, مايدانتال سۋ قويمالارىندا بيىل اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. قوشقورعان, بوگەن سۋ قويمالارىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان جەتپىسباي سۋ قويمالارىندا بولۋى مۇمكىن اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا سۋ رەجىمىنە كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, تاۋلىك بويىنا كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلعانىن ايتتى. وبلىستىق تەڭگەرىمدەگى قوسقورعان, بوگەن سۋ قويمالارى مەن «قاراسپان» سۋ تورابى بويىنشا اپاتتىق جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى كەرەك قۇرالدارمەن (600 تەكشە مەتر قوي تاس, 150 تەكشە مەتر قۇم, توپىراق جانە 7 900 دانا قاپ) جانە 34 بىرلىك ارنايى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
تۇركىستان وبلىسى
