تەڭگە-رۋبل كونۆەرتاتسياسىنان باس تارتامىز

اپتا باسىندا «اشىق نقا» پورتالىندا ۇلتتىق بانك «رە­سەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى, رەسەيدىڭ ورتالىق بانكi جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ۇلتتىق بانكi ارا­سىنداعى رۋبل مەن تەڭگەنiڭ ءوزا­را كونۆەرتاتسيالانۋىن جانە باعام­دارىنىڭ تۇراقتانۋىن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى» قاراردىڭ جوباسىن جاريالادى.

ۇلتتىق بانك اتاپ وتكەندەي, تاراپتار وسى حالىقارالىق شارت بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ۋاقتىلى ورىندادى. «كەلىسىمدە كوز­دەلگەن بارلىق شارالار ورىن­دالدى, ال جۇزەگە اسىرىلۋى ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ارنال­عان شارالار كەدەن وداعى, ەۋر­ازەق, ەاەو سياقتى حالىق­ارالىق شارتتار كەشەنىندەگى ساباق­تاستىق پەن جەتىلدىرۋ تارتى­بىندە ەسكەرىلدى», دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك.

ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل كەلىسىمگە 1995 جىلى 20 قاڭتار كۇنى ماسكەۋ قالاسىندا قول قويىلعان ەدى. وسى كەلىسىم بو­يىنشا قازاقستان مەن رەسەي تەڭگە مەن ءرۋبلدىڭ ءبىر-بىرىنە جانە ەركىن ايىرباس­تالاتىن ۆاليۋتالارعا قاتىستى باعامىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا شارالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋعا, سونداي-اق ەكى ۆاليۋتانىڭ ءوزارا ايىرباستالۋىنا قول جەتكىزۋگە مىندەتتەمە العان بولاتىن. قارار جوباسىندا قازىرگى كەلىسىمنىڭ «ماڭىزدىلىعىن جوعالتقانى» ايتىلعان.

ساراپشىلار ۇلتتىق بانك بۇل شەشىمگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەلگەنىن ايتىپ وتىر. اۋەلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ءرۋبلدى ءبىر رەتتىك نەگىزدە قازاقستاننان قولما-قول اقشامەن شىعارۋعا رۇقسات بەردى. رۇقسات قولما-قول ءرۋبلدى قولما-قول اقشاسىز نىسانعا ايىرباستاۋ جانە بانكتەردەگى كوررەسپوندەنتتىك شوتتاردى تولىقتىرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلدى. قىسقاسى, تەڭگەنى ءرۋبلدىڭ ينتوكسيكاتسياسىنان تازارتۋدىڭ العىشارتتارى تاسباقانىڭ جۇرىسىندەي بولسا دا ءجۇرىپ جاتىر.

ماماندار ۇلتتىق بانكتىڭ بۇل قارارىن تەڭگەنى ءرۋبلدىڭ ىقپالىنان تازار­تۋعا باعىتتالعان قادام دەپ دامە­لەنىپ قالۋعا بولمايتىنىن اشىق ايتتى. رەسەي جاقىن كورشى عانا ەمەس, ەاەو-داعى ستراتەگيالىق ارىپتەس ەل. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ قانشا پايىزى «كولەڭكەدە» جۇرگەنى, بانكتەردىڭ دەپوزيتتەرىندە قانشا ءرۋبلدىڭ جاتقانىن ءبىز بىلمەيمىز. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءرۋبلدى تۇگەندەپ, سكرينينگ جاسايدى دەگەندى ەستىگەن دە جوقپىز. ءبىزدىڭ قولدا تەك رەسمي ستاتيستيكا عانا بار.

قارجىگەر ءىلياس يساەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە بانكتەر رۋبل مىندەتتەمەلەرىمەن جابىلاتىن رۋبلدەن قۇتىلۋى كەرەگىن ايتتى. ءرۋبلدىڭ قارجى ساياساتىنداعى ويىن ەرە­جەسىن وزگەرتە المايتىنى بايقالىپ قال­دى. رەسەي يمپورتىنىڭ ءتۇبى قاي ەلدەن شى­عىپ جاتقانى كۇماندى ەكەنى ەندى ايتىلىپ جا­تىر. رۋبلدەن تازارتۋعا تالپىنىس بولعانى­مەن, ۇلكەن ناتيجە بار دەپ ايتا المايمىز.

قارجىگەر ايتىپ وتكەندەي, ەاەو-مەن اراداعى كەلىسىمدەردە رۋبل-تەڭگەنىڭ بايلانىسى الدەقاشان رەتتەلىپ قويعان. ۇلتتىق بانك ۇسىنىپ وتىرعان قاراردا كەلىسىم ماڭىزدىلىعىن جوعالتقان سوڭ كۇشىن جوياتىنى اشىق ايتىلدى. رەسەيدىڭ دە 28 جىل بۇرىن قابىلدانعان كەلىسىمنىڭ شالعايىنا جارماسا قويمايتىنى انىق. ءى.يساەۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, 28 جىل ەمەس, سوڭعى بىرەر جىلدىڭ وزىندە قازاق­ستاننىڭ بانك سەكتورىندا ءبىرشاما وزگەرىس بولدى. روتاتسيانىڭ ناتيجەسىندە ءبىر بانكتى قۇتقارساق, ەكىنشىسىن جوعالتتىق. حەدلاينەرلەر دە جەتەدى. ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ رۋبلگە, رەسەيدىڭ تەڭگەگە قاتىستى ويىن ەرەجەسى وزگەرەتىنى انىق.

– ۇلتتىق بانك بۇل كەلىسىم ماڭىزدى­لىعىن جوعالتقان سوڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جەتكىزدى. 28 جىل ىشىندە وسى كەلىسىم شەڭبەرىندە قابىلدانعان قۇجاتتار ەاەو زاڭدارىنا بەيىمدەلدى. دەمەك الداعى ۋاقىتتا وداق شەڭبەرىندە قارجى اينالىمى تۋرالى قۇجاتتار قايتا قارالۋى مۇمكىن. ۇكى­مەتتىڭ ەكونوميكالىق, قارجى بلوگىنە قالعىپ كەتۋگە بولمايتىن ساتتەر ەندى كەلدى. ۇكىمەت ەندىگى شەشىمنىڭ جوباسى­نىڭ قانداي بولارىن اشىق ايتىپ, قوعامعا ويلانىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك, – دەدى ءى.يساەۆ.

ساراپشى تەڭگەمىزدىڭ تاعدىرى وسىدان 28 جىل بۇرىن قابىلدانىپ, بۇگىن-ەرتەڭ جويىلعالى تۇرعان كەلىسىمگە بايلانىپ وتىرماعانىن ايتادى. بىراق ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە قانشا رۋبل بار ەكەنىن اشىپ ايتپاي وتىر. ماۋسىم ايىندا قازاقستانداعى رۋبل ماسساسىنىڭ كولەمى 50 ملرد ەكەنى ايتىلدى. 31 تامىزعا دەيىن ءرۋبلدى سىرتقا شىعارۋعا بەرىلگەن رۇقسات جاعدايدى رەتتەي المادى. قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ەلگە كەم دەگەندە 5 ملرد رۋبل كەلدى. دەمەك رۋبل ميگراتسياسىنان ءبىزدىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر 5-5,8  ملرد تەڭگە شىعىنعا ۇشىراپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا جاعدايدىڭ رەسەي قالاعان ستسەناريدە جالعاسا بەرۋى مۇمكىن ەمەس. كەلىسىمنەن شىعۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىزدىڭ تاراپتان ايتىلىپ وتىر.

– ۇلتتىق بانك كەلىسىمنىڭ جويىلاتىنى تۋرالى كوزقاراسىن كوپشىلىكتىڭ نازارىنا, كوپتىڭ تالقىسىنا ۇسىنىپ وتىر. قارجى سەكتورىنىڭ ويىنشىلارى, بيزنەس قاۋىمداستىق بۇل تالقىلاۋدان قالىس قالماۋعا ءتيىس. وسى كۇنگە دەيىن تەڭگەنى دوللاردىڭ ەمەس, ءرۋبلدىڭ ىقپالىنان شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىستار كوپ ايتىلدى. كەلىسىم كۇشىن جويسا, تەڭگە مەن رۋبل ءدالىزى 1:1 بولىپ قالماسى انىق. بىراق بۇل جاڭالىقتى تەڭگەنىڭ اعزاسىن تازارتۋعا باعىتتالعان قادام دەپ قابىلداۋعا بولادى, – دەيدى ءى. يساەۆ.

تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, جەكەلەگەن مەملە­كەت­تەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا مەملەكەتتىك كەلىسىمدەردىڭ اسەرى از. ونىڭ باعامىن تەك نارىق قانا انىق­تايدى. دەمەك ۇلتتىق بانكتىڭ رەسەيمەن اراداعى كەلىسىمدى بۇزۋىنان ساياسي استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق.

– مۇنى تەك كەلىسىم ماڭىزدىلىعىن جويعان سوڭ عانا بۇزىلدى دەپ قابىلداۋعا بولادى. سوڭعى 20-30 جىلداعى قابىل­دانعان كەلىسىمدەردىڭ قانشاسىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن, قانشاسىنىڭ ماڭىز­دىلىعىن جويعانىن ءبىز بىلمەيمىز. دەگەنمەن, بۇل كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويعانىن قۇپ كورەمىن. ورتاق قارجى نارىعى تۋرالى ءسوز بولسا بىزدە وسىنداي كەلىسىمدەر بولعانىن العا تارتىپ, نارىق جولىمەن قالىپتاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن, – دەيدى ا.ولجاەۆ.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىز «رۋبل-تەڭگە 5:1» دەپ قاتىپ قالعان ولشەمنەن الىستاپ بارا جاتقان ەلمىز. ءرۋبلدىڭ قولدانۋ اياسى شەكتەۋلى بولىپ قالدى. الداعى ۋاقىتتا ءرۋبلدى زات نە تاۋارعا كونۆەرتاتسيالاۋدى جالعاستىرساق, رەسەي يمپورتىنا دەگەن تاۋەلدىلىگىمىز جوعارىلاي بەرەدى. بىزگە رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىنان بوساپ شىعۋ ءۇشىن يمپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. قىتاي, تۇركيا, ءۇندىستان, يران, وزبەكستاننىڭ نارىعى ەلىمىزدى رەسەي نارىعىنان الىستاتاتىن مۇمكىندىك.

– ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ رەسەيمەن اراداعى كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋى دۇرىس. مۇنى قارجىگەرلەر قاۋىمى دا قۇپ­تاپ وتىر. سەڭ بۇزىلدى, الداعى ۋاقىت­تا ەاەو شەڭبەرىندە اسىعىس قابىل­دا­نىپ كەتكەن شەشىمدەردى كەزى كەلگەندە قايتا قاراۋعا, ءتيىمسىز شەشىمدەردىڭ كۇ­شىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. ۇلت­تىق بانكتىڭ ەندىگى ۇستانىمىنىڭ قان­داي بولارىن, بۇل شەشىمدى جويۋعا رەسەي­دىڭ قالاي قارارىن ءبىز بىلمەيمىز. تەڭگە سياقتى ءرۋبلدىڭ بيرجاداعى قۇنى جانە ينۆەستورلاردىڭ وعان دەگەن كوزقارا­سىنا, بىزگە رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت تاۋارلارعا قاراپ انىقتالادى. رەسەي يمپورتىنىڭ رەەسكپورتتىق سيپاتى الداعى جارتىجىلدىقتا انىقتالادى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.ولجاەۆ.

الماتى