قوعامدىق كەڭەس قوزعاپ ەدى...

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىن­دا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ وراسان زور ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەتىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك­تىگىن تاپسىرعان بولاتىن. وسى ورايدا ءبايدىلدا جىلقىشيەۆ تور­اعالىق ەتەتىن وبلىستىق قوعام­دىق كەڭەس ءبىلىم سالاسىنداعى جا­نە تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى جۇمىس بارىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىك پەن جەمقورلىق بويىنشا ماسەلە كوتەرىپ, ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىنا سالعان ەدى. قوعامدىق كەڭەس­تىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ءبى­لىم باسقارماسىنىڭ قىزمەتىنە جۇر­گىزىلگەن سىرتقى تالداۋ ناتيجەسى باياندالدى. سىرتقى تالداۋ بارىسىندا جالعان ديپلومداردى پايدالانۋ, سوتتالعان پەداگوگتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ساپاسىز وقۋلىقتاردى ساتىپ الۋ, جۇمىسقا قابىلداۋ, باقىلاۋشى ورگانداردى تەكسەرۋ, بىلىكتىلىك ساناتتارىن بەرۋ, ازاماتتىق قىزمەتشىلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋ, روتاتسيا, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ىسكە اسىرۋ جانە باسقا دا فاكتىلەر انىقتالعان. بۇل دەرەكتەردى سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ تۇركىستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى پرەۆەنتسيا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءسابيت اسىلبەك ءمالىم ەتتى. تالداۋ بارىسىندا ارىس قالاسى مەن شاردارا, ساۋران اۋداندارىندا جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەردە سوتتىلىقتىڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى زەرتتەلگەن. ناتيجەسىندە, اتالعان اۋدانداردا 8 443 مۇعالىمنىڭ 90-ى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­عانى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە ەسىرتكى نەمەسە پسيحوتروپتىق زاتتاردى زاڭسىز دايىنداۋ, وڭدەۋ, ساتىپ الۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, جونەلتۋ نەمەسە وتكىزۋ, ۇرلاۋ, پارا بەرۋ/الۋ, قاراقشىلىق دەرەگىمەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار بار. ياعني ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­عان ازاماتتار جاس ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرىپ كەلگەن.

«ۇستازداردىڭ جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلومدارىنىڭ دۇرىستىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە سىرتقى تالداۋ جۇرگىزىلدى. وندا جۇمىس توبى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا تۇركىستان, كەنتاۋ قالالا­رى مەن ساۋران اۋدانىنداعى 97 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ 3 477 پەدا­گوگىنىڭ ءتىزىمىن جولدادى», دەيدى ءسابيت اسىلبەك. ناتيجەسىندە 128 مۇعالىمنىڭ ديپلومىنىڭ زاڭدىلىعى راستالماعان. سونداي-اق سۇراۋ سالىنعان 30-دان استام جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تەك 15-ءى عانا جاۋاپ بەرگەن. قالعاندارىنان جاۋاپ كۇتىلىپ وتىر. ء«بىلىم تۋرالى قۇجاتتاردى تانۋ (نوستريفيكاتسيا) ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جوعارى ءبىلىمى تۋرالى شەتەلدىك ديپلومدارعا ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ساپانى باقى­لاۋ كوميتەتىنە حات جولداندى. كومي­تەت­تىڭ جاۋاپ حاتىنا سايكەس 432 مۇعالىمنىڭ 196-نىڭ ءبىلىمى تۋرا­لى قۇجاتتارى راستالماعانى انىقتالدى. بۇل فاكت زاڭ تالاپتارىن بۇزۋمەن قاتار جالعان ديپلوم رەتىندە قابىلدانادى», دەيدى س.اسىلبەك. وبلىستا 65 مىڭعا جۋىق مۇعالىم وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ ديپ­لومىنىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرگەن جاعدايدا ودان دا كوپ جال­عان ديپلومداردى پايدالانۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ قاۋپى بار. قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى جوعارىدا كەلتىرىلگەن فاكتىلەر مەكتەپتەردە اقشا جيناۋ, اقشا بەرىپ جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە وقۋشىلارعا وقۋ پروتسەسىن دۇرىس وقىتپاۋعا اكەلەتىن جالعان ديپلومداردى پايدالانۋ تۋرالى كۋالاندىراتىنىن, بۇل وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى­نىڭ تومەندىگىنە, دەمەك قوعام تارا­پىنان شاعىمداردىڭ كوبەيە­تىنىنە اكەلەتىنىن ايتۋدا. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي سىبايلاس جەمقور­لىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا باسقارماعا بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزىلگەن. ال تالداۋ ناتي­جەلەرى وبلىس اكىمىنىڭ اپپارا­تى مەن ورتالىق اپپاراتقا جىبەرىلگەن. ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭسىزدىقتاردان حاباردار وبلىس اكىمى دارحان ساتى­بالدى جۋىردا وتكەن جيىندا ءبىلىم سالاسىندا كۇردەلى ماسەلەنىڭ كوپ ەكەنىن العا تارتىپ, سىرتقى تالداۋ ناتيجەسىمەن زاڭ تالاپتارىنا سايكەس ناقتى جۇمىس ىستەۋدى تاپسىردى. قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنگەن ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتۋدى جۇكتەدى. ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭ­سىز­دىقتىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن ادامي فاكتوردى بارىنشا ازايتىپ, ورتالىقتاندىرۋ جانە تسيفر­لاندىرۋ جۇيەلەرىنە كۇش سالۋدى مىندەتتەدى.

ادامي الەۋەتتى دامىتۋ باس­قار­­ماسىنىڭ باسشىسى ءدىنيس­لام بولات­حان ۇلىنىڭ بايان­داۋىن­شا, سىرتقى تالداۋ ناتي­جە­­­سىندە مەم­لەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىنىڭ ءبىرىنشى باسشى­لارىنىڭ روتاتسيالارىن ورىن اۋىستىرۋ كەستەسىن ەسكەرە وتىرىپ اياقتاۋ جونىندە ۇسىنىم بەرىلگەن. وبلىس بويىنشا 381 مەكتەپتىڭ باسشىسىنا قىزمەتىن اتقارعانىنا 7 جىل تولعان. ونىڭ 156-سى روتاتسيا­لاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنىلادى. قالعان 225 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى ءبىر ەلدى مەكەندە ورنالاسپاعان, سوندىقتان روتاتسيالاۋعا جاتپايدى. «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 267 مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ 141 مەڭ­گە­رۋشىسىنە لاۋازىمدىق مىن­دەتتى اتقار­عانىنا 7 جىل نەمەسە ودان جو­عا­رى. ونىڭ ىشىندە 67 مەكەمەنىڭ مەڭگە­رۋشىسى روتاتسيا­لاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنىلادى. وبلىستا جالپى 223 مەكەمە باسشىسى, مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى باسشىلارى روتاتسيالاۋعا جاتادى. جەمقورلىق فاكتىلەرىنە اكەلەتىن تاۋەكەلدەرىنە تالداۋ جۇمىسى تۇراقتى جالعاسىن تاۋىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس باعىتىنداعى جۇمىس جانداندىرىلادى», دەدى باسقارما باسشىسى. الايدا بۇل باسشىلىق تاراپىنان بۇعان دەيىن دە تالاي ايتىلعان بولاتىن. بىراق ناقتى ناتيجە جوق.

سونداي-اق ارنايى مونيتو­رينگ بارىسىندا كوپتەگەن بالا­باق­شانىڭ بالا سانىنا ساي مەم­لە­كەتتىك تاپسىرىس الىپ وتىرعانىمەن, تەكسەرۋ ناتيجەسىندە سول بولىنگەن قارجىعا ساي بالا جوق ەكەنى انىقتالعان. بىرقاتار بالاباقشا سانيتارلىق جانە باسقا دا تالاپتارعا ساي ەمەس. وبلىس اكىمى اپپاراتى مەن باسقارمالارى جانە قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ قاۋىمداستىعىمەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, 17 اۋدان, قالالارداعى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەن 1 393 بالاباقشاعا (154 214 بالاعا) مونيتورينگ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. ونىڭ 268-ءى – مەملەكەتتىك, 1 012-ءسى – جەكەمەنشىك. جۇرگىزىلگەن موني­تورينگ بارىسىندا ورەسكەل زاڭ بۇزۋ­شىلىق انىقتالعان. مىسا­لى, تولەبي اۋدانى بويىنشا 6 جەكەمەن­شىك بالاباقشادا 80% بالالار تەك قۇجات جۇزىندە عانا تىركەلگەن, اتا-انا وتىنىشتەرىنىڭ 90%-ى بىردەي قولجازبامەن تولتىرىلعان. بارلىق اۋدان, قالالارداعى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا بۇزۋشىلىق بىر­كەلكى. اتاپ ايتقاندا, بالاباقشا عيماراتى جاتىن جانە ويىن بولمەلەرى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس ەمەس. قۇجاتتا كورسەتىلگەن توسەك-ورىندارمەن ناقتى ورىن ساي­كەس كەلمەيدى. باسقا وبلىستار مەن قالا­لاردىڭ بالالارىن تىركەۋ, جولدامادا كورسەتىلگەن اتا-انالار مۇلدەم باسقا ادامدار بولۋى, كوپتەگەن جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا – 40-50%-عا دەيىن, كەيبىر بالاباقشالاردا تىزىمدەگى با­لا­لاردىڭ 80%-نىڭ جوقتىعى انىق­تالدى. جىلۋ جۇيەلەرى قالىپ­تى جاع­دايدان تومەن, قاۋىپسىزدىك شارالارى ساقتالماي يراندىق پەشپەن جىلىتىلاتىندارى بار. اۆتوكولىك گاراجىن بالاباقشانىڭ قوسىمشا كورپۋسىنا اينالدىرۋ دەرەگى دە تىركەلگەن. بالاباقشادا كيىم شەشەتىن ورىن 1 بالاعا كەمىندە 0,7 شارشى مەتر, ويىن بولمەسى 1 بالاعا كەمىندە 2 شارشى مەتر بولۋعا ءتيىس. بۇل تالاپتار كوپ جەردە ورىندالماعان. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەمشىلىكتەردى قايتالاماۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتىك تاپسى­رىس قاراجاتىن «SmartNation Balabaqsha» پورتالىندا قاۋلىدا كورسەتىلگەن تاريفتەۋمەن رەتتەپ, 3 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قامتۋ قاراستىرىلىپتى. بۇعان قوسىمشا وسى پورتال ارقىلى بالانىڭ بالاباقشاعا كەلىپ-كەتۋىن QR ارقىلى راستاۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى ەنگىزىلۋدە. بالاباقشالار مينيسترلىك بەكىتكەن جاڭا تالاپ­تارعا ساي بولۋى قاجەت. وبلىس اكىمى تاراپىنان بالاباقشالارعا بولىنگەن قارجىنى ءوز ماقساتىندا ءادىل جۇمساۋ, بالاباقشا يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, بالالارعا جايلى جاعداي جاساۋ, جالاقى قارى­زى ماسەلەسىنىڭ الدىن الۋ, قار­جى­نى قاداعالاۋ جونىندە تاپسىر­مالار بەرىلگەن. زاڭسىزدىقتى انىق­تاپ, ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن بار­لىق جاۋاپتى سالا وكىلدەرىنىڭ قاتى­سۋىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى.

ايتپاقشى, وبلىستا تۇپنۇسقاسى جوق قۇجاتتى پايدالانعان 50-گە جۋىق مۇعالىمگە قىلمىستىق ءىس قوز­عالدى. وبلىستىق پوليتسيا دەپارتا­مەنتىنىڭ وندىرىسىندە ادامي الەۋەتتى دامىتۋ دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 10 قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە. وندا تۇپنۇسقاسى جوق جوعارى ءبىلىم ديپلومىن پايدالانعان 11 مۇعالىمگە قر قك-ءنىڭ 385-بابى بويىنشا ايىپ تاعىلعان. ونىڭ ىشىندە 5 ءىس مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە قاتىستى بولسا, بە­سەۋى – بالاباقشا تاربيەشىلەرى. سونى­­مەن قاتار تۇركىستان, ساۋران, سارىاعاش, شاردارا اۋداندىق پوليتسيا بولىمدەرىندە قر قك 385-بابىمەن 41 مۇعالىمگە قاتىستى 12 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قىزمەت­كەرلەردەن تولىق جاۋاپ الىنىپ, قاجەتتى سوت-تەحنيكالىق ساراپتاماسى تاعايىندالعان. تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

تۇركىستان وبلىسى