باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ: اكىم اتقارۋشى ەمەس, باستاماشى بولۋى كەرەك

جاقسى جوبا – جالپىعا ورتاق

– باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جاڭا رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا تىڭ باعىتتار قامتىلعان. ونىڭ ءبارى وزى­ڭىزگە ايان. دەگەنمەن, اكىم, مينيستر ءارى دە­پۋتات بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتكەن قاي­رات­كەر رەتىندە ءدال قازىر قانداي سالا­نىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرەر ەدىڭىز؟

– ءيا, ەلىمىزدە كوپتەگەن وزگەرىس بولىپ جاتىر. جاقىندا ەل پرەزيدەنتىنە ءوز ۇسىنىستارىمدى جولدادىم. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىستاردى ءتيىستى ورگاندارعا جىبەردى. سولاردىڭ كەيبىرىنە ەگجەي-تەگجەي توقتالعىم كەلىپ وتىر.

يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكى بەسجىل­دىعىن ارتقا تاستادىق. سونىڭ ناتي­جەسىندە وڭىرلەردە يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق باعىتتا ءتۇرلى جوبالار ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ىشىندە ۇلگى رەتىندە تۇتاس ەلگە جايار وزىق جوبالار بار. ورتا جولدا توقىراپ قالعاندارىن دا كوردىك. دەسە دە, جۇمىسىن ويداعىداي جالعاستىرىپ جاتقاندارى كوپ. مىنە, وسىنداي جەمىستى جوبالاردى جيناقتاپ, تۇتاس ەلگە تاراتۋ كەرەك. ولاردى جيناقتاۋدىڭ ارنايى فورماسى دا ءازىر. وندا جوبا تۋرالى جالپى مالىمەتتەر قامتىلادى. ياعني قاي وڭىردە جۇزەگە اسقانى, باعاسى, قارجىلاندىرۋ كوزى, سالىنعان قارجىنىڭ وتەلۋى, الىناتىن ءونىم, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى, تولەنەتىن ورتاشا جالاقى سەكىلدى ما­ڭىزدى مالىمەتتەردى جيناقتايمىز. وسى­لايشا, جاقسى جوبالاردى ىرىكتەپ الىپ, ءاربىر وڭىردە جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.

قازىر پرەزيدەنت اۋىلدىڭ دامۋى­نا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. جاسىرا­تىنى جوق, اۋىلدىقتاردىڭ كوبى ءالى كۇنگە جۇمىسسىز ءجۇر. بىراق اۋىلدا جەر مەن سۋ جەتكىلىكتى. دەمەك مال ءوسىرىپ, ەگىن­شىلىكپەن نەمەسە ديقانشىلىقپەن اينا­لىسۋعا بولادى. ءتۇرلى باعىتتا شاعىن بيزنەس اشۋعا مۇمكىندىك بار. الايدا ادامدار قولدان كەلەتىن قارا­پايىم دۇنيەلەردىڭ ءوزىن جاساي الماي وتىر. ءبىر عانا تۇركىستان مەن اتىراۋ وبلىس­تارىنىڭ وزىنەن اۋىلدا قولعا الۋعا تۇرارلىق تالاي تاماشا جوبانى كەزىك­تىرۋگە بولادى. وزگە وڭىرلەردە دە ۇلگى ەتەرلىك جوبالار جەتەرلىك. مىنە, وسىلار­دىڭ ءبارىن بارىنشا جيناقتاپ, ءوڭىر-وڭىرگە تاراتۋ ماڭىزدى.

قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيى­مىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, ۇيىمنىڭ شارتتارىن تولىق ساقتاۋى كەرەك. سون­دىقتان پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ەندىگى جەردە سان ەمەس, ساپا ايقىنداۋشى كورسەتكىش رەتىندە قارالۋعا ءتيىس. بۇرىن بارىنشا ارزان ءونىم ىزدەسەك, ەندى ساپالى­سىنا قول جەتكىزۋگە تىرىساتىن بولدىق. سول سەبەپتى بۇدان بىلاي وتان­دىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ دۇرىس باعالانۋىنا جول اشىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭعا تابيعي ءونىمدى, ەكولوگيالىق تازا ءونىمدى ايقىنداۋشى كورسەتكىش رەتىندە ەنگىزۋ ماڭىزدى. ياعني تابيعي ونىمدەرگە باسىمدىق بەرەتىن ۋاقىت كەلدى.

شەتەلدىك ونىمدەرمەن باسەكەلەسە الامىز

– بىزدە حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن قانداي تابيعي ونىمدەر شىعارۋعا بولادى؟ مىسال كەلتىرە الاسىز با؟

– البەتتە. مىسال وتە كوپ. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا اكىم بولعان ۋاقىتتا 300 توننا قويدىڭ, 100 توننا تۇيەنىڭ ءجۇنىن پايدالانىپ, يتاليالىق تەحنولوگيامەن جامىلعى كورپە شىعاراتىن ءوندىرىس اشقانىمىز بار. تاماشا جوبا بولدى. ءبىراز جىل جۇمىس ىستەدى. بىراق قازىر اينالىم قاراجاتىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى قيىندىقتى باستان كەشىرىپ جاتىر. وتاندىق ءوندىرىستىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بىزدەگى تەمىرجول, بالاباقشا, اۋرۋحانا, ينتەرنات سەكىلدى جامىلعى كورپەلەردى تۇتىناتىن مەكەمەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك شەتەلدىڭ ارزانقول سينتەتيكالىق ءونىمىن ساتىپ الادى. بىرىنشىدەن, سينتەتيكالىق جامىلعىنىڭ باعاسى ارزان. ەكىنشىدەن, مۇنداي جەردە بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ مۇددەسى جاتادى, ياعني سىبايلاس جەمقورلىق بەلگىلەرى بار. ولار وزىمىزدە بار ءونىمدى ىسىرىپ تاستاپ, سىرتتان الدىرۋ ارقىلى پايدا تابۋعا تىرىسادى. جوعارىدا ساپاعا كوڭىل بولەتىن ۋاقىت جەتتى دەۋىمنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى دە سول. تۇپتەپ كەلگەندە, بالاباقشاداعى بالالار مەن اۋرۋحاناداعى ناۋقاستار, تەمىرجول جولاۋشىلارى ساپالى جامىلعىنى تۇتىنۋعا ءتيىس. زاڭعا تابيعي ءونىمدى, ەكولوگيالىق تازا ءونىمدى ايقىنداۋشى كورسەتكىش رەتىندە ەنگىزۋ ارقىلى وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋعا جول اشامىز ءارى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن ساپالى ءونىم شىعارۋعا كوشەمىز. يمپورتتىق تاۋاردى الىپ, شەتەلدىڭ ءونىمىن قولداعاننان ۇتارىمىز شامالى ەكەنىن ۇعىناتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى عوي.

مەن ءبىر عانا ءوندىرىستى مىسالعا كەلتىردىم. وسى سەكىلدى تاماشا جوبالار بارلىق سالادا بار. سولاردى تۇتاس ەلگە جايىپ, كوبەيتە بەرۋ كەرەك. تاعى ءبىر مىسال. كەزىندە اتىراۋدا ليمون وسىرەتىن شارۋاشىلىق اشتىق. سول شارۋاشىلىق بىلتىر 29 توننا, بيىل 35 توننا ءونىم الدى. تاماشا ەمەس پە؟! ونىڭ يەسىنە بولاشاقتا ليموننان ءتۇرلى سۋسىن شىعارۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەگىن ايتقانىم بار. قازىر گەرمانيالىق تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن سۋسىن شىعارۋدى قولعا الدى. بۇعان قوسا ءدال وسى شارۋاشىلىق الما دا وسىرە باستادى. بيىل 800 توننا ءونىم جينادى. اتىراۋدىڭ جەرىنەن وسىنشاما كولەمدە الما جيناۋ دەگەن ءبىر قاراساڭىز اقىلعا قونىمسىز دۇنيە سەكىلدى. مىنە, قازىرگىدەي تەحنولوگيا دامىعان ۋاقىتتا كەز كەلگەن جوبانى وزىمىزدە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بار. بىلاي قاراساڭ, جەرى قۇمداق, مۇنايلى اتىراۋدا ليمون, الما وسىرىلەدى دەگەندى كوپشىلىكتىڭ ساناسى قابىلداي قويمايدى. وسىنداي قاساڭ ستەرەوتيپتەردى بۇزۋ كەرەك.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولىپ تۇرعاندا يتالياعا ىسساپارمەن باردىق. سوندا ءسۇتتى ەشكى شارۋاشىلىعىن كورىپ, تاڭ قالدىم. «مىناداي جوبانى قازاقستاندا دا قولعا الۋعا بولادى عوي» دەپ قاتتى قىزىعىپ ەدىم. اقىرى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان جىلدارى وسى جوبانى جۇزەگە اسىردىق. شەتەلدەن اكەلىنگەن زاانەن ەشكىلەرى شەتىنەن ءسۇتتى. بۇلاردىڭ ارقايسىسى كۇنىنە 5-7 ليتر ءسۇت بەرەدى. بۇگىندە ءبىز اشقان شارۋاشىلىق ەشكى سانىن 900-گە جەتكىزدى. قازىر ەشكى سۇتىنەن 10-نان اسا ءونىم ءتۇرىن شىعارىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىققا وتە پايدالى كاشكاۆال ىرىمشىگىن دە وندىرەدى. ىرىمشىكتىڭ ءبىر بولىگىن رەسەيدىڭ ورىنبور وڭىرىنە ەكسپورتتايدى. ەشكى ءسۇتىنىڭ قۇرامى جاقسى. انا ءسۇتىن الماستىرا الاتىنى بارشاعا ءمالىم.

سول سەكىلدى اتىراۋدا تالشىقتى-وپتيكالىق كابەل ءوندىرىسىن جولعا قويعانىمىز بار. وتاندىق زاۋىت كەزىندە «قازاقتەلەكوم» كومپانياسىنىڭ 30 پايىزدىق قاجەتتىلىگىن وتەپ تۇردى. قازىر بۇدان دا كوبەيگەن بولۋى مۇمكىن. مىنە, ءدال وسىنداي نەگە تاعى ءبىر زاۋىت اشپاسقا؟! قىرۋار قارجى قىتاي مەن اقش-تىڭ ونىمىنە كەتىپ جاتىر. دەمەك ءبىز مۇمكىندىگىمىز بولا تۇرا شەتەلدىك نارىقتارعا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. وسى ءبىر تەندەنتسيانى دوعارۋ قاجەت.

جەر – حالىقتىڭ مەنشىگى

– ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن اقساتىپ الىپ وتىرعانىمىز دا شە­تەلدىك ونىمگە يەك ارتىپ الۋىمىزدىڭ سالدارى عوي.

– ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – ءبىزدىڭ ەل­دەگى ەڭ ۇلكەن ماسەلە. ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كەشەگى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە كوردىك. وكىنىشكە قاراي, ءاربىر ايماق بۇل باعىتتاعى مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانباي وتىر. جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمنىڭ جەلىسى دە نەگىزىنەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. مۇنايشىلار ەلىندە ليمون مەن الما ءوسىرىپ, ەشكى باعۋعا بولاتىنىن, جەڭىل ونەركاسىپپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بارىن مەڭزەگەنىم دە سوندىقتان. ءار ايماقتا وسىنداي كەرەمەت جوبالار بار. اسىرەسە, وڭتۇستىك وڭىرلەردە ءتۇرلى جوبالار قولعا الىنىپ جاتادى. قايتالاپ ايتامىن, سولاردى رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراتۋ كەرەك. اتىراۋدا وسكەن ليمون وسكەمەندە شىقپايدى دەپ ويلايسىز با؟ شىعادى, البەتتە.

ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن رەتتەۋدەگى ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى – سۋارمالى ەگىستىك. ءبىزدىڭ ەل تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن كەڭىنەن پايدالانۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باع­دارلاماسىندا 25 سۋ قويماسى سالى­نادى, 16 سۋ قويماسى قايتادان جون­دەلەدى دەپ جازىلعان ەكەن. بۇل دا كەرەك, ارينە. بىراق قازىر سۋ تاپشىلىعىمەن بەت­پە-بەت كەلىپ وتىرعان جايىمىز بار. سون­دىقتان سۋدى بارىنشا ۇنەمدەۋ كەرەك. ۇنەمدەۋدىڭ جولى – تامشىلاتىپ سۋارۋ. وسىنى شارۋالارعا زاڭ­مەن مىندەتتەۋ كەرەك. مۇنداي تەحنو­لوگيا­عا قاجەتتى جابدىقتاردىڭ دەنى وزىمىزدە شى­­عا­رىلادى. سونداي-اق اتالعان تەحنو­لوگيا­نىڭ ناتيجەسىندە ادامدار­دىڭ جۇمىس جۇكتەمەسى دە ازايار ەدى. بۇ­رىنعىداي ءبىر گەكتار جەردى سۋارۋ ءۇشىن 20-30 ادامدى جۇ­مىل­دىرۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. 3-4 ادام عانا سۋارۋ جۇمىستارىن ويداعى­داي اتقارىپ شىعادى. بۇعان قوسا تىڭايت­قىشتى شاشۋ جۇمىستارى دا بىركەلكى ورىندالادى. سوندا سۋ دا, تىڭايتقىش تا ءاربىر تۇپكە بىركەلكى شاشىلادى. ونىڭ ۇستىنە تامشىلاتىپ سۋارماسا جەر جىل­دام توزادى, تۇزى شىعىپ كەتەدى. مە­نىڭشە, الەمدە كەڭ تارالعان بۇل تەحنولوگيانى دۇرىس پايدالانا بىلگەنىمىز ابزال.

سونىمەن قاتار بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ۇن, ءسۇت, ەت, كوكونىس, جەمىس-جيدەكتەردى قاي­تا وڭدەۋ دۇرىس جولعا قويىلماعان. وسى­عان كوبىرەك كوڭىل بولىنسە ەكەن. بۇل رەتتە ءدال وسى باعىتتا جۇمىسىن ەندى باستا­عان وندىرىستەردى قولداپ, ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى.

قازىر ءبىرشاما اۋىلعا اۋىزسۋمەن قاتار شارۋاشىلىققا قاجەتتى جازعى سۋ دا جۇر­گىزىلدى. اۋىلداعى ءار تۇرعىننىڭ يەلىگىن­دە كەم دەگەندە 10 سوتىق جەر بار. ايتپا­عىم, ەندىگى جەردە اركىم ءوزىنىڭ اۋلاسىندا كوكونىس, جەمىس-جيدەك ءوسىرۋدى قولعا الۋى كەرەك. ىرگەگە كەلىپ تۇرعان سۋدىڭ يگىلىگىن وسىندايدا كورمەگەندە, قاشان كورەمىز؟! مۇنى دا ويدان شىعارىپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن. كەزىندە تۋعان اۋىلىما جازعى سۋ تارتىلعان سوڭ, جەرلەستەرىمدى قال-قادەرىنشە شارباق ىشىندە كوكونىس, جەمىس-جيدەك وسىرۋگە شاقىرعانىم بار. سول باستاما ءوز جەمىسىن بەردى. بۇگىندە اۋىل ادامدارى قاجەتتى ازىق-ت ۇلىگىن ءوز اۋلاسىنان جيناپ الىپ وتىر. بىلاي قاراساڭىز, قاراپايىم عانا دۇنيە سەكىلدى. ال پايداسى شاشەتەكتەن.

جەر دەمەكشى, مىڭداعان گەكتار جەردى يەلەنسە دە, تۇك بىتىرمەيتىن كاسىپكەرلەر بار. ولار ۇلكەن اۋماقتى العانىمەن قوي­ماي, ونى وزگەلەرگە جالعا بەرىپ قويادى. ءسويتىپ, ءبىر ءدان ەكپەي-اق وزگەلەردەن اق­شا جي­نايدى. مەنىڭشە, جەردى العاننان كەيىن اركىم ءوزى پايدالانۋى كەرەك. پايدا­لانبايدى ەكەن, مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە كەرى قايتارسىن. نەلىكتەن ناقتى جۇمىس ىس­­تەي­­تىن شارۋاشىلىقتار وزگەلەردىڭ جە­رىن جالعا الۋى كەرەك؟ نەلىكتەن ولار مەم­لە­كەتكە ەمەس, باسقا بىرەۋگە اقشا تولەۋى قاجەت؟ ولاي بولسا, جەردى دە ناقتى جۇمىس ىس­تەيتىن شارۋاشىلىقتارعا بەرەيىك. وسى ماسەلەنى ۇزاق جىلدار بويى كوتەرىپ كەلەمىن. راس, كىشىگىرىم شارۋاشى­لىقتاردا قاجەتتى تەحنيكا بولماۋى مۇمكىن. ەن­دەشە جەردى جالعا بەرۋشى جەردىڭ ەمەس, تەحنيكانىڭ قوجايىنى رەتىندە تابىس تاپسىن. سەبەبى جەر مەم­لەكەتتىڭ ەمەس, حا­لىقتىڭ مەنشىگى. حالىققا تيەسىلى جەر­دى تامىر-تانىستىقپەن يەلەنىپ الىپ, ساۋ­ساعىن قيمىلداتپاي-اق حالىقتىڭ وزىنە جالعا بەرۋ اقىلعا سىيمايتىن دۇنيە. مۇنداي باسسىزدىقتى توقتاتۋ كەرەك. اۋىلداردا جايىلىمدىق جەرلەر تارى­لىپ بارادى. ويتكەنى مىڭداعان گەكتار جەردى يەلەنىپ وتىرعان كاسىپكەرلەر جايىلىمدىق جەرلەردى قورشاپ العان. بۇل ماسەلەنى دە بىرجاقتى ەتپەي بولمايدى. اۋىل ادامدارى اۋىلدا وتىرىپ مال باسىن كوبەيتە الماسا, قاسىرەت قوي.

ءار ءوڭىردىڭ الەۋەتى جوعارى

– اڭگىمە اۋانى اۋىل شارۋاشىلى­عى توڭىرەگىندە ءوربىپ وتىر عوي. بىزدەگى جەمقورلىق جايلاعان سالانىڭ ءبىرى – سۋبسيديا جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟

– سۋبسيديا بەرۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ كەرەك. ول ءۇشىن شارۋا قوجالىقتارى وكىلدەرىنەن ۇسىنىستار جيناقتاۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. سونىڭ ناتيجەسىندە ءتيىمدى تەتىكتەردى ىسكە قوسۋعا بولادى. پارلامەنتتە وتىرعان دەپۋتاتتاردىڭ ىشىندە دە بۇل ماسەلەنى جاقسى بىلەتىن ادامدار بار. ولاردىڭ دا پىكىرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە ەكى ماسەلەگە نازار اۋدارۋ كەرەك. ءبىرىنشى – سۋبسيديانىڭ شارۋالارعا تيىمدىلىگىن ايقىنداۋ, ەكىنشى – زاڭدىلىعىن رەتتەۋ. قالاي دەسەك تە, بۇل شارۋاشىلىق يەلەرىنە پايدالى قۇرال بولۋعا ءتيىس. شەت ەلدەردى كوپ ارا­لادىم. نيدەرلاند, دانيا, كانادا سەكىلدى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى­نىڭ ءوزى سۋبسيديانىڭ كومەگىمەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن العا باستىرىپ وتىر. بۇل ەلدەردە سالاعا بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كولەمى دە جوعارى. دەمەك اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيدياسىز دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز دە ءتيىمدى تەتىگىن تابۋعا ءتيىسپىز. بۇل باعىتتا جۇمىس مۇلدەم جۇرگىزىلمەي جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىن. ءبىرشاما شارۋا تىندىرىلدى. بىراق سۋبسيديا ماسەلەسىن قايتا قاراۋ قاجەت. بۇگىنگى كەزەڭ بىزدەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر.

تىڭايتقىش ماسەلەسى دە وزەكتى. ماسەلەن, بيدايدىڭ وزىندىك قۇنىنداعى تىڭايت­قىشتاردىڭ ۇلەسى كانادامەن سالىس­تىرعاندا بىزدە بىرنەشە ەسە تومەن. ۇيەڭ­كى جاپىراقتىلار ەلىندە جەردىڭ بونيتەت بالى جوعارى بولا تۇرا, شارۋالار تى­ڭايتقىشتاردى كوپ قولدانادى. قازاق­ستاندا كەرىسىنشە جەردىڭ بونيتەت بالى الدەقايدا تومەن. تيىسىنشە, ءبىز تىڭايت­قىشتاردى كاناداعا قاراعاندا بارىنشا كوپ قولدانۋىمىز كەرەك. بىراق ناقتى جاع­داي ولاي بولماي تۇر. سوندىقتان وتاندىق تىڭايتقىش وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماڭىزدى.

ءار ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىنداعى مۇمكىندىكتەرىن قايتا قارايتىن ۋاقىت تۋدى دەپ ويلايمىن. راس, سولتۇستىكتە ەگىن شارۋاشىلىعىن, وڭتۇستىكتە ماقتا شارۋاشىلىعى مەن ديقانشىلىقتى, شىعىستا مال شارۋاشىلىعىن, باتىستا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. بىراق بۇل – بۇرىنعى كوزقاراس. سوندىقتان ءار ءوڭىردىڭ الەۋەتىن جاڭاشا زەردەلەۋ كەرەك. ماسەلەن, بالىق شارۋاشىلىعىن باتىستا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە دامىتۋعا بولادى. الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرى بالىق شارۋاشىلىعىن تەڭىز بەن كولسىز, وزەنسىز-اق ىلگەرىلەتىپ وتىر عوي. قازىر توعانداردىڭ وزىندە بالىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن وسىرۋگە بولادى جانە بۇل وتە ءتيىمدى. وكىنىشكە قاراي, سونى دۇرىس پايدالانا الماي كەلەمىز.

قىسقاسى, ءار ايماقتىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىگىن تولىق قامتيتىن ارنايى قۇجات ازىرلەنۋى كەرەك. سول قۇجات ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ناقتى ستراتەگيالىق باعدارى بولۋعا ءتيىس.

مەن جاڭالىق اشىپ وتىرعان جوقپىن. جوعارىدا ايتقان دۇنيەلەردى بارشا جۇرت ءبىلۋى مۇمكىن. بىراق ءبارى بىلسە, نەگە ەشكىم ىستەمەيدى دەپ تە ويلايمىن كەيدە. سوعان قاراعاندا قاراپايىم دۇنيەلەردىڭ ءوزىن بىلمەيتىن سەكىلدىمىز عوي. سول سەبەپتى اقىلىمنىڭ اسقانىنان ەمەس, كورگەنىمنىڭ كوپتىگىنەن ايتامىن. 

– تۇپتەپ كەلگەندە, كەز كەلگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الدىمەن اكىمدەرگە تۇسەدى عوي.

– جاۋاپكەرشىلىك ءبىر بولەك. ەڭ الدىمەن مۇنداي جوبالاردىڭ بارىنە اكىمدەردىڭ ءوزى باستاماشى بولۋعا ءتيىس. ارتىق ايتسام كەشىرىم سۇرايمىن, بىراق قازىرگى اكىمدەر اتقارۋشىنىڭ عانا قىزمەتىن ورىنداپ ءجۇر. اكىم اتقارۋشى ەمەس, باستاماشى بولۋى كەرەك. اعىمداعى شارۋا ەشقاشان بىتپەيدى. ءار اكىمنىڭ سوڭىندا جاقسى ءىز قالۋى كەرەك. ءوزىمدى ماقتاعانىم ەمەس, اڭگىمەنىڭ رەتىنە قاراي ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. اتىراۋ وبلىسىنا اكىم بولىپ بارعاندا تاڭ قالعانىم, جەرگىلىكتى حالىق تۇتاستاي شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى استراحان ءوڭىرىنىڭ جۇمىرتقاسىن تۇتىنادى ەكەن. شەتەلدىڭ ونىمىنە بۇلايشا يەك ارتۋعا بولمايدى عوي. سوندىقتان بىردەن قۇس فابريكاسىن سالۋدى قولعا الدىق. مەن قىزمەتتەن كەتكەندە اتالعان فابريكادا جىلىنا 60 ملن جۇمىرتقا وندىرىلەتىن. قازىر بۇل كورسەتكىش 100 ملن-عا جەتتى. مىنە, جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ءبىر عانا فابريكا تۇتاس ءوڭىردىڭ قاجەتتىلىگىن قينالماي-اق وتەپ وتىر. سول سەكىلدى بودەنەنىڭ 2 ملن جۇمىرتقاسىن وندىرەتىن ءوندىرىستى دە ىسكە قوستىق. بۇل ءبىر عانا مىسال. ايتپاعىم, اكىمدەر ءار وبلىستىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانۋعا ءتيىس.

گازدى سىرتقا ساتۋ ءتيىمسىز

– الەمدەگى گەوساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى قازىر گاز ماسەلەسى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى مۇمكىندىگى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.

– ەلىمىز گاز ەكسپورتىن بىرتىندەپ ازايتىپ كەلەدى. دۇرىس. گازدىڭ يگىلىگىن الدىمەن ءوزىمىز كورۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە گازدى ەكسپورتتاۋ ءتيىمسىز. ونىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى مول. بىرىنشىدەن, حالىق كومىرمەن سالىستىرعاندا گازعا اقشانى الدەقايدا از تولەيدى. ەكىنشىدەن, ادامدار كومىردىڭ بەينەتىنەن ارىلادى. ۇشىنشىدەن, اۋا لاستانبايدى. گاز ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى. تورتىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىنا سەرپىلىس بەرەدى. ماسەلەن, گاز تارتىلعان جەردە جىلىجاي اشۋ ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. سونداي-اق گاز وندىرىستىك ورىندارداعى جىلىتۋ ماسەلەسىن جەڭىلدەتەدى.

مىنا ءبىر وقيعا ويعا ورالىپ وتىر. 2003 جىلى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە مەملەكەت باسشىسىنا وڭتۇستىك وڭىرلەردى گازداندىرۋ تۋرالى جوبا ۇسىندىم. ويتكەنى وڭتۇستىكتى گازبەن جابدىقتاۋ قىستا ۇلكەن ماسەلەگە اينالاتىن. قىسقاسى, وڭىرگە كەرەك گازدى «ورتالىق ازيا – ورتالىق» گاز قۇبىرىنان الىپ, سونشا گازدى قاراشىعاناقتان بەرەيىك دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. ول ءۇشىن «ورتالىق ازيا – ورتالىق» جانە «بۇحارا – ورال» گاز قۇبىرىنىڭ اراسىن قوسىپ, وڭتۇستىككە شىمكەنت ارقىلى تالدىقورعانعا دەيىن گاز قۇبىرىن تارتۋ كەرەك. بۇل جوبانىڭ ەكىنشى ءبىر ءتيىمدى تۇسى بار ەدى. ول – كاسپي تەڭىزىندەگى قاشاعان كەن ورنىن يگەرىپ, گازدىڭ كولەمىن كوبەيتۋ جانە ابدەن تازارتىلعان گازدى قىتايعا ەكسپورتتاۋ. جوبا ءبىرشاما كەدەرگىلەرگە ۇشىرادى. بىراق ءبارىبىر جۇزەگە استى. مىنە, قازىر سونىڭ ناتيجەسىندە استاناعا گاز جەتتى.

– استاناعا كەلگەن گاز ءارى قاراي سولتۇستىك وڭىرلەرگە جەتۋى كەرەك ەدى عوي. الايدا جوبا توقتاپ قالعان سىڭايلى. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىن گازداندىرۋ وزەكتى بولىپ تۇر. بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەمىز؟ رەسەيدىڭ گازىن تۇتىنعان دۇرىس پا؟ الدە ءوزىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمدى تارتقان ءتيىمدى مە؟

– ارينە, وتاندىق گازدى تارتقان ءتيىمدى بولار ەدى. الايدا وعان ەلدەگى گازدىڭ قورى جەتكىلىكسىز. مىنە, ماسەلە قايدا جاتىر. ونىڭ ۇستىنە گاز قۇبىرىن سولتۇستىك وڭىرگە دەيىن تارتۋعا قىرۋار قارجى كەرەك. رەسەيدەن گاز الۋ دا تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. سەبەبىن تۇسىندىرەيىن. بىرىنشىدەن, تاريف جوعارى بولادى, ياعني قىمباتقا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, وزگە مەملەكەتكە جالتاقتاپ, سولاردىڭ ويىن ەرەجەسىمەن جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. بۇعان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا قاتىستى جاعداي جارقىن مىسال بولا الادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان ءوز باسىم رەسەيدىڭ گازىن تۇتىنۋدى قۇپتامايمىن.

– سوندا تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟

– گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا مەنىڭ كوڭىلىم تولمايدى. قازاقستاندا بارلاۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس اۋماق وتە كوپ. بالكىم, گازدىڭ دا مول قورى تابىلىپ قالار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

فارحات قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»