جىلۋ جەلىلەرىن جوندەۋ باعدارلاماسى

وسى تاقىرىپ بويىنشا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, ۆەدومستۆو 37 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنە تالداۋ جۇرگىزگەن. قىزىل ايماققا 19, سارى ايماققا 11 جانە جاسىل ايماققا 7 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى كىرىپتى. جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن تاۋەكەل ايماقتارى بويىنشا انىقتاۋ كەزىندە 4 ولشەمشارت ەسكەرىلگەن. ءبىرىنشى – جابدىقتىڭ توزۋى. ونىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 66%-دى قۇرايدى. بۇل رەتتە ورال, ستەپنوگورسك, تاراز, قىزىلوردا, كەنتاۋ قالالارىندا جەو توزۋى 80%-دان اسادى. ەكىنشى – تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار سانى. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەكتر ستانسالارىندا اۆاريالىق اجىراتۋلار 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 5%-عا وسكەنى انىقتالدى. ءۇشىنشى – پايدالانۋ مەرزىمى. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ ورتاشا پايدالانۋ مەرزىمى – 61 جىل. ولاردىڭ شامامەن 76%-ى 50 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەپ تۇر ءتورتىنشى – جالاقىنىڭ تومەن دەڭگەيىنە بايلانىستى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى.

قىزىل ايماقتاعى جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىقتارى ءۇشىن كەلەسى كۇزگى-قىسقى كەزەڭدە تاۋە­كەلدەردى ازايتۋ ماقساتىندا نەگىزگى جاب­دىققا كۇردەلى جوندەۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋ كولەمى ايقىندالدى. الدىن الا دەرەكتەر بو­يىنشا جوعارىدا اتالعان جۇمىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن 182 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى قاجەت. بۇل ەسەپ بەنچماركينگ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگيا­سىنا بەكىتىلگەن تاريفتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردى جوندەۋ ءۇشىن كوزدەلگەن قاراجات 93 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بەكىتىلگەن تاريفتەر شەڭبەرىندە ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن وتكىزۋدەن تۇسەتىن كىرىستەرى تولىققاندى جوندەۋلەردى ورىنداۋ ءۇشىن شىعىستاردى وتەمەيدى. جەتكىلىكسىز قارجى سوماسى 88 ملرد تەڭگەگە تەڭ. كوممۋنالدىق جانە كۆازي­مەم­لەكەتتىك مەنشىكتەگى 12 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى بويىنشا جوعارىدا اتال­عان جۇ­مىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت­تىك بيۋد­جەتتەن, ال 22 جەكە جىلۋ ەلەكتر ورتا­­لىعى بويىنشا مەنشىك يەسىنىڭ ءوز قارا­جاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ ۇسىنىلادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2023 جىلى ء«تاريفتى ينۆەس­­تيتسياعا ايىرباستاۋ» جاڭا باعدار­لا­ماسىن قابىلداۋ ماسەلەسى پىسىق­تالۋدا. ەلەكتر ستانسالارىنا ينۆەس­تيتسيا­لاردى قامتاماسىز ەتۋ قولدا­نىستا­عى رەزەرۆتەردى ەڭ جىلدام جانە ءتيىم­دى تۇردە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. باعدار­لاما ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم­دار­دىڭ قول­دانىستاعى اكتيۆتەرىن رەكونست­رۋكتسيا­لاۋعا, جاڭعىرتۋعا جانە كەڭەيتۋگە, سول ارقىلى ەنەرگيا جۇيەسى جۇمىسىنىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە 2035 جىلعا قاراي ءوندىرۋشى قۋاتتاردىڭ توزۋىن 15%-عا تومەندەتۋگە جول اشادى.

– باعدارلامادا سالاعا جىل سا­يىن 400 ملرد تەڭگەگە دەيىن ينۆەستيتسيا تارتۋ, نارىققا قاتىسۋشىلاردى قار­سى مىندەتتەمەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. جىلۋمەن جابدىقتاۋدى جۇزە­گە اسىراتىن جانە قاتتى توزعان ستان­سالاردىڭ تەحنيكالىق ءاۋديتى نەگىزىندە ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەتىن باسىم جوبالار ايقىندالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار ەلەكتر قۋاتىنىڭ ازىرلىگىن ۇستاپ تۇرۋ جونىندەگى قىزمەتكە شەكتى ءتاريفتى ايىنا 1 مۆت ءۇشىن 590 مىڭ تەڭگەدەن 2 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ, كەيىننەن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە يندەكستەۋ, بەكىتىلگەن شەكتى تاريفتەردە ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن وتكىزۋدەن الىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ ازىرلىگىن ۇستاپ تۇرۋ قىزمەتىن جانە امورتيزاتسيالىق اۋدارىمداردى ىسكە اسىرۋدان الىناتىن قاراجاتتى نىسانالى پايدالانۋ بويىنشا زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت, – دەدى ب.اقشولاقوۆ.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, قازىرگى كۇنى قالالارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 12,1 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى, ونىڭ 6,7 مىڭ شاقىرىمى اۋىستىرۋدى تالاپ ەتەدى, ورتاشا توزۋ دەڭگەيى – 55%. قاجەتتى ينۆەستيتسيا كولەمى – شامامەن 2,2 ترلن تەڭگە. اكىمدىكتەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردىڭ 83 سۋبەكتىسى 74 قالادا جىلۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەدى, ونىڭ ىشىندە 61 كوممۋنالدىق كاسىپورىننىڭ تەڭگەرىمىندە 10,2 مىڭ شاقىرىم, 22 جەكە سۋبەكتىنىڭ تەڭگەرىمىندە 1,9 مىڭ شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى بار. 2015 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن «نۇرلى جەر» جانە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا بيۋدجەتتىك كرەديت ءارى سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى ارقىلى 295 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 3,5 مىڭ شاقىرىم جەلى سالىندى ءارى رەكونسترۋكتسيالاندى.

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ ەكى ايدىڭ ىشىندە ەكى بىردەي ءىرى اپات بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە وسكەمەن, رۋدنىي, تەمىرتاۋ, سەمەي, اقتاۋ جانە پاۆلودار قا­لا­لارىنىڭ جىلۋ بەرۋ جۇيەسىندە دە قاۋىپ­تى جاعدايلار ورىن العانىن العا تارتتى.

– جىلۋ بەرۋ جۇيەلەرى مەن ينجەنەر­لىك جەلىلەردىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەلسەندى شارالار­دى قابىلداۋ قاجەت. ولاردى كەيىنگە شەگەرۋگە بولمايدى. تەكسەرۋلەر باستالدى, وڭىرلەردەگى ناقتى جاعداي بۇعان دەيىن بەرىلگەن اقپاراتتان دا ناشار بولىپ شىقتى. پروبلەمالار جاسىرىلىپ كەلگەن. بولىنگەن قارجى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, جاڭعىرتۋ مەن ساپالى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ستانسالار مەن جەلى يەلەرى جەتكىلىكتى ينۆەستيتسيا سالماعان. قاراۋسىز جاتقان جەلىلەردىڭ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپقان جوق, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ونىڭ ايتۋىنشا, قالالار كەڭەيىپ, قۇرىلىس سەكتورى قارقىندى دامۋدا. ابو­نەنت­تەردىڭ سانى دا ارتتى. مۇنىڭ بار­لىعى قولدانىستاعى جىلۋ رەزەرۆتەرىنىڭ سارقىلۋىنا الىپ كەلدى. مۇنداي جاعداي استانا, الماتى, پاۆلودار اقتاۋدا تىركەلدى. سونىمەن قاتار اۋدانداردىڭ دۇرىس جوسپارلانباۋى, تۇرعىن ۇيلەر مەن جىلۋ جەلىلەرىن بەيبەرەكەت سالۋى سۋىق تۇسە اپاتتى جاعدايلارعا سوقتىرىپ جاتىر. قالا ىشىندە اۋانى لاستايتىن اۆتونومدى قازاندىقتار سالىنۋدا. سونداي-اق جەلىلەر مەن جىلۋ ورتالىقتارىنا جانە قازاندىقتارعا ساپاسىز قىزمەت كورسەتىلەدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قارىزدارى جانە گازداندىرۋدا قيىندىقتار بار. جاڭادان جىلۋ ورتالىقتارىن سالۋ جۇمىستارى سوزىلىپ كەتتى. بۇعان مىسال رەتىندە ەلورداداعى 3-ءشى جىلۋ ورتالى­عى­نىڭ قۇرىلىسىن ايتۋعا بولادى. وسىعان وراي, پرەمەر-مينيستر ەلەكتر ستانسا­لارىن تەكسەرۋدى 2023 جىلدىڭ 1-ءشى توق­سانىندا اياقتاۋدى تاپسىردى.

– كەلەسى جىلدان باستاپ جىلۋ جەلى­­لەرىن جوندەۋ بويىنشا اۋقىمدى باعدار­لاما باستالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە توزۋ دەڭگەيى 70%-دان اسىپ كەتكەن جىلۋ جەلىلەرى اۋىستىرىلادى. مۇنداي جەلىلەر 1600 شاقىرىم! ەكىنشى كەزەڭدە 4 مىڭ كيلومەترگە جۋىق جەلى جاڭارتىلادى. بۇل وتە اۋقىمدى جۇمىس ءارى كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتەدى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.

پرەمەر-مينيستر جىلۋ جەلىلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا قاجەتتى قۇجات­تاردى ازىرلەۋ جۇمىستارىن ءبىرىن­شى جارتىجىلدىقتا اياقتاۋدى, ءتيىستى جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نى­سانا­لى ترانسفەرتتەر ءبولۋ ماسەلەسىن پى­سىق­تاۋدى, سونداي-اق ەكى اپتا ىشىندە مەملە­كەتتىك ەنەرگەتيكالىق باقىلاۋدى كۇشەي­تۋ تاسىلدەرىن قاراستىرۋدى تاپسىردى.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت وتىرىسىندا گەو­لوگيالىق سالانى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىل­دارعا ارنالعان تۇجىرىم­داما­سى­نىڭ جوباسى قارالدى.