قازاقتا ءسوز بار: «قولمەن ىستەگەندى باسپەن كوتەرۋ كەرەك!». مويىنداۋ ءسوزى. باسقاشا ايتساق, ارىلۋ! ءوز قىلمىسىن موينىنا الۋ, مويىنداۋ, ارىلۋعا جوق ءبىر ۇرپاق بولدىق قوي ءبىز. بۇرىن سوزگە تۇرعان قازاق ەدىك. بۇگىندە ءسوزدى ەلەمەيتىن بولدىق. ءبىزدىڭ بۇكىل تراگەديامىز وسى قولمەن ىستەگەندى باسپەن كوتەرۋدەن اينىعانىمىزدان. بەرىك ۇستانىمنىڭ جوقتىعىنان!
مەن بۇگىن 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى حالىقتان كەشۋ سۇراپ, ارىمنىڭ الدىندا ارىلۋعا تاۋەكەل ەتىپ وتىرمىن. نە ءۇشىن؟ كەزىندەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى ءجۋرناليسى بولا ءجۇرىپ, قاندى وقيعا جايىندا جالعان اقپارات بەرگەنىم ءۇشىن. بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان», كەزىندەگى «سوتسياليستىك قازاقستان», ودان ارىدەگى «سوتسيالدى قازاقستان», تىم ارىگە بارساق «ەڭبەكشى قازاق», «ەڭبەكشىل قازاق»... قيىن ۋاقىتتاردى باسىنان وتكەردى. مۇندا ارىلۋعا سەبەپ ياكي ارىلۋدى سۇرايتىن ماتەريالدار جەتىپ ارتىلادى.
جەلتوقسانعا بايلانىستى سول جىلدارى (1989) ەكى كوميسسيا قۇرىلدى. ءبىرى – تاۋەلسىز كوميسسيا. ونى مۇحتار شاحانوۆ باسقاردى. ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك كوميسسيا. ونى قادىر مىرزاليەۆ باسقاردى. ماسەلە بىرەۋ, كوميسسيا ەكەۋ. نەگە؟ شاماسى, ول كەزگى ورتالىق كوميتەت كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى مۇحتار شاحانوۆتىڭ تاۋ تاسقىنىنداي ەكپىنىنەن قايمىقتى. شاحانوۆ اشار اقيقات تىم اششى ەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا ەكى كوميسسيانىڭ ءبىرىنىڭ توراعاسى قادىر مىرزاليەۆتەن سۇحباتتاسۋدى تاپسىردى. جاعدايدى جۇرتتىڭ ءبارى ءبىلىپ بولعان. جۇرت بىلەتىن شىندىقتى الدىمەن جۋرناليستەر ءبىلىپ الاتىنى بەلگىلى. مەن تاپسىرمانى ورىنداعىم كەلمەي قيقاڭدادىم. ويتكەنى قادىر مىرزاليەۆ ورتالىق كوميتەتتىڭ ءسوزىن ايتادى. ال مۇحتار شاحانوۆ حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيدى. «سۇحبات السام, مۇحتار شاحانوۆتان الايىن...». مەنىڭ ۋاجىمە شەرحان اعا: «شاحانوۆتىڭ ىعىمەن كەتەر بولساق, وزبەكالى جانىبەكوۆتى قۇلاتىپ الامىز. ونسىز دا كولبين ونى تىعىرىققا تىرەپ ءجۇر», دەدى. مەنىڭ دىمىم قۇريدى. حالىقشىل حاتشىنى قۇلاتۋ – حالىقتى قاسىرەتكە ايداۋ. اقىرى, باسشى ەكەۋمىز ءبىر شارتقا توقتادىق: «قادىر مىرزاليەۆ كوميسسيانىڭ ەسەبىن دايىنداپ جازىپ الىپ كەلەدى. مەن ونى قىزۋلى سۇراقتارمەن سۇحباتقا اينالدىرامىن». سولاي ەتتىك. سۇحبات بۇرىنعىعا قاراعاندا جەلتوقسان وقيعاسى بويىنشا ءبىرسىپىرا ىلگەرىلەۋشىلىك. بىراق اقيقاتتى اقي-تاقي ايتا العان جوقپىز. قايتا, سۇحباتىم بۇقارالىق كوميسسيا توراعاسى مۇحتار شاحانوۆ شىرىلداپ جۇرگەن شىندىقتىڭ الدىن الىپ, ونى جۇمسارتۋ, ءتىپتى توسقاۋىل قويۋ سياقتى بولىپ شىقتى. ەرتەڭىنە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى بەتىندە «كوڭىل كىرى قايتسە كەتەدى؟» اتالاتىن سۇحبات «جارق» ەتە قالدى. ورتالىق كوميتەت ورگانى جاريالاعان بۇل ماتەريالدى, و قۇدانىڭ قۇدىرەتى, اۋداندىق, اۋىلدىق گازەتتەرگە دەيىن (قابىرعا گازەتىنەن باسقاسى) ەكى كۇننىڭ ىشىندە باسىپ تىندى. جارتىلاي دا بولسا شىندىق ايتىلدى. جارتىلاي شىندىق – شىندىق ەمەس, شىندىق اتىمەن اقيقات الدىنا كەرمە تارتۋ بولدى دا شىقتى. گازەت شىققان كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك مۇحتار شاحانوۆ تەلەفوندادى. مەن سۇراعىنا قاراي بار شىندىقتى جاسىرماي ايتتىم. ازداپ قىنجىلىس بىلدىرگەن شاحانوۆ ترۋبكانى جاۋىپ, ءارى قاراي جۇمىسىنا كىرىستى. مۇقاڭنىڭ جەلتوقسان اقيقاتىن ايتۋدا ەڭبەگى ەرەن.
دەگەنمەن, شاحانوۆ كوميسسياسى دا جەلتوقسان اقيقاتىن تولىق اشا العان جوق. باسى اشىلماعان باستى سۇراق – ۇيىمداستىرۋشى كىم؟ ول سۇراققا كۇنى بۇگىن جاۋاپ جوق. تۇپ-تۋرا «قاڭتار قاندى وقيعاسى» سەكىلدى. ومىردە سىيلاسقان قادىر اعاعا ءۇش رەت وتىنىشپەن قايىرىلدىم. ءبىرى – ي.ساپارباەۆتىڭ 60 جىلدىعىنا وراي جەتىساي جەرىنە كەلگەن كۇنى. 2005 جىلى 1 قاراشا كۇنى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا تۇركىستانعا رايىمبەك سەيتمەتوۆتى ەسكە الۋعا كەلگەن ساپارىندا. ءوتىنىش بىرەۋ: ء«بىز جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بايلانىستى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى بەتىندە 1989 جىلى 5 جەلتوقساندا جاريالاعان جارتىكەش شىندىق, جارىمجان ساياسات سويىلىن سوعىپ, جاساعان ەكەۋارا سۇحباتىمىز ءۇشىن حالىقتان كەشۋ سۇراۋ. ۇشەۋىندە دە العان جاۋابىم: «قۇلبەك, نە مەنى ولمەيدى دەپ ءجۇرسىڭ بە؟» – دەگەن ءبىراۋىز ءسوز!
جىلدا جەلتوقسان اينالىپ كەلگەندە, وسى «كوڭىل كىرى قايتسە كەتەدى؟» اتالاتىن سۇحباتىمىز ەسكە تۇسەدى. تۋعان حالقىمىز الدىندا, جەلتوقساندا وپات بولعاندار ارۋاعى الدىندا ولەردەي قىسىلامىن. ول ازداي ەندى «قاڭتار قاندى وقيعاسى» تاعى باسىمىزدان ءوتىپ وتىر. مىنا جارىق جالعاندا قازاقتىڭ دارا اقىنى قادىر مىرزا ءالى دە جوق. ءبىز بوز باستانعالى قاشان.
وقىرمانعا ۇسىنىلىپ وتىرعان سۇحبات ءۇشىن قادىر اعا دا, ول كىسىمەن بىرگە مەن دە بارىنشا جاۋاپتى, مەيلىنشە ۇياتتىمىز دەپ بىلەمىن. حالقىمىز اقيقاتقا سۋساعان سول ءبىر قارالى كۇندەرى جازىپ, جاريالاعان «كوڭىل كىرى قايتسا كەتەدى؟» اتالاتىن سۇحباتتى كەشەگى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» جالعاسى – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قايىرا ۇسىنا وتىرىپ, قادىر اعا ارۋاعىن العا ۇستاپ, تەڭ جاۋاپكەرشىلىكپەن, ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان قازاق حالقىنان باسىمدى ءيىپ كەشۋ سۇرايمىن! جەلتوقسان كوتەرىلىسىن اقيقاتىن اقي-تاقي اشپاي, ءتىپتى جاسىرىپ, جارتىلاي عانا شىندىقتى سۇحبات جاريالاپ, حالىقتى الدارقاتقانىمىز ءۇشىن! ءبىز ول جارتىكەش شىندىعىمىزبەن ايقايلاتىپ تاقىرىپ قويىپ, ءوزارا سۇحباتتاسقانىمىزبەن, ەل كوڭىلىندەگى كىربىڭ كەتە قويعان جوق. حالىقتى الداۋعا بولمايدى! حالىق كيەسىنەن ءبارىمىز, ءاربىرىمىز قورقۋىمىز كەرەك. حالىق الدىندا ءبىلىپ-بىلمەي جاساعان كىنا, كۇنامىزدى اشىق ايتىپ, ارىلا ءبىلۋمىز كەرەك! سوندا ۇلكەن-كىشى يماندىلىققا كەلەمىز. سوندا تولقىن-تولقىن قازاق ەلىن قۇرايتىن, بۋىن-بۋىن ۇرپاقتى يماندىلىق رۋحىندا تاربيەلەي الامىز. ايتپەسە, حالىق ىرىسىنىڭ قايماعىن سىپىرىپ جەپ, «ماڭقىت, اۋزىڭا ساڭقىتپەن ...» ەش مۇراتقا جەتپەيمىز, ەل بولمايمىز! «جاۋدى جەڭگەن – جارتى باتىر, ءوزىن جەڭگەن – شىن باتىر». مىنە, ءبىزدىڭ اربىرىمىزگە كەرەكتى يدەولوگيا! ءوز جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, قازاق ەلى!
قۇلبەك ەرگوبەك,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ارداگەرى
