تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى بويىنشا 2013 جىلى قۇرىلدى. قازىر جاڭا ۆەدومستۆونىڭ قىزمەتى تولىق كۇشىنە ەندى جانە بەلگىلەنگەن جۇمىس رەجىمدەرىن يگەرۋدە. جولعا قويىلعان جۇمىستار جانە جۇمىس جوسپارلارى تۋرالى ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز اتالعان اگەنتتىك توراعاسى بولاتبەك قۋاندىقوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بولاتبەك بايان ۇلى, جاڭا اگەنتتىك قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– اگەنتتىك قىزمەتىنىڭ بىرنەشە نەگىزگى باعىتتارى بار. ءبىرىنشىسى, اقىلى نەگىزدە ۇسىنىلاتىن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعدارلانعان. ەكىنشىسى – ەلىمىزدىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاماتتىلىعىن ساقتاۋ جانە وعان كەپىلدىك بەرۋ. ءبىزدىڭ قىزمەتتىڭ ءۇشىنشى ماڭىزدى ءتۇرى تۇتىنۋشىلارعا ساتىلاتىن تاۋارلاردىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋدى, سونداي-اق, تاماق ونىمدەرىن وتكىزۋ ساتىسىندا ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل رەتتە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋدىڭ ساپاسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءبولىپ كورسەتكىم كەلەدى. ول بويىنشا جاڭا سانيتارلىق نورمالار مەن قاعيدالار ازىرلەنۋدە, ولار جەڭىلدەتىلەدى جانە كاسىپكەرلەر ءۇشىن بارىنشا قولجەتىمدى بولادى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى, مۇندا قۇقىقتىق ورالىمدىلىق پەن ازاماتتىق بەلسەندىلىك جەتىسپەيدى. ءبىز وسىعان ىقپال ەتۋدى جانە تاۋار ساپاسى مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا دايىن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ءبىلىم قورىن تۇراقتى تۇردە نىعايتۋدى قاراستىرامىز.
– اگەنتتىك تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا قانداي شارالار قولدانۋدا؟
– «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس اگەنتتىك ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرادى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قىزمەتىن سالاارالىق ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇدان باسقا, اگەنتتىك تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدا, سونداي-اق, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىمەن, قاۋىمداستىقتارىمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە.
قازىرگى ۋاقىتتا اگەنتتىك بەيىندى قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن ىنتىماقتاسىپ «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەۋدە. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن سالاارالىق ۇيلەستىرۋ تۋرالى ايتقاندا ءۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلاتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت, وعان ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, ۇكپ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر قوسىلماق. كەڭەس تۇتىنۋشىلار پروبلەمالارىن شەشۋمەن اينالىساتىن بولادى.
بۇدان باسقا, قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن بىرلەسكەن شارالاردى جانە ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دايىنداۋ ءۇشىن اگەنتتىك تۇراقتى نەگىزدە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى شاقىرا وتىرىپ, تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋدە. ءناتيجەلەرى بويىنشا ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىمدار دايىندالادى. سونداي-اق, اگەنتتىك ەكونوميكا سالالارىنداعى وتكىر پروبلەمالار مەن كەمشىلىكتەردى انىقتاۋ ءۇشىن تۇتىنۋشىلاردىڭ شاعىمدارىنا مونيتورينگتى جۇزەگە اسىرادى.
– بۇگىنگى كۇنى تۇتىنۋشى ساپاسىز تاۋاردان قانشالىقتى قورعالعان؟
– بۇل ماسەلە وتە وزەكتى. قازىر نارىق تاۋارلارعا تولى, ولاردىڭ اسسورتيمەنتى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى, بۇل رەتتە ولاردىڭ اراسىندا شىندىعىندا ساپالى تاۋاردى تابۋ وتە قيىندىق تۋدىرادى. تۇتىنۋشى قانداي دا ءبىر تاۋاردى, جۇمىستى جانە قىزمەتتى تاڭداعان كەزدە ءوزى دۇرىس, جان-جاقتى جانە وبەكتيۆتى باعالاۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. ال تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى تەك ساپاسىز تاۋاردى ساتىپ العاننان كەيىن عانا ىسكە قوسىلۋى كەرەك.
سوندىقتان, ءبىزدىڭ ۇلتتىق زاڭناما بۇگىنگى كۇنگى بارلىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس – بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى ءراسىمى, بارلىق تۇتىنۋشىلىق ءوزارا قارىم-قاتىناستاردا تۇتىنۋشىلاردى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان, ءبىز تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى جانە تۇتىنۋشىلارعا تاۋارلار, جۇمىستار نەمەسە قىزمەتتەردى ساتىپ العانعا دەيىن جانە ودان كەيىن ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تاسىلدەرىن ءتۇسىندىرۋدى جوسپارلاۋدامىز. ءتيىستى تۇسىندىرۋلەر الۋ ءۇشىن تۇتىنۋشىلار ارقاشان اگەنتتىكتىڭ, نە ءبىزدىڭ اۋماقتىق ورگانداردىڭ «قاۋىرت جەلى» تەلەفوندارىنا جۇگىنە الادى.
– قازاقستاندا شاعىمدار نىسانى كوبىنە ەكونوميكانىڭ كولىك جانە قۇرىلىس سەكتورى بولادى. اگەنتتىك وسى سالالار بويىنشا قالاي جۇمىس ىستەۋدە؟
– ازاماتتار قۇرىلىس پەن كولىك قىزمەتتەرىنە ءوز قالتالارىنان تولەيتىن بولعاندىقتان, ولاردىڭ كولىكتەگى ساپاسىز قىزمەت كورسەتۋگە نەمەسە قۇرىلىستاعى اقاۋلىقتارعا شاعىم ايتۋلارىنا بولادى. اگەنتتىك ءوز تاراپىنان قۇرىلىس نىساندارىن پايدالانۋعا بەرۋ جانە كولىكتەگى پروفيلاكتيكالىق شارالارعا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جالپى, اگەنتتىك وسى سالالارداعى تۇتىنۋشىلار شاعىمدارىنا ۋاقتىلى دەن قويۋعا ءجىتى نازار اۋدارادى.
– تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ولاردىڭ اقشالارىن نەگىزسىز الىپ قويادى دەپ شاعىمدانعان جاعدايلارى بولدى. ولار وسىنداي جاعدايلاردا سىزدەرگە جۇگىنە الا ما؟
– «بايلانىس تۋرالى» زاڭعا سايكەس بايلانىس قىزمەتتەرى نارىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا قىزمەتتەرى نارىعىندا باسىم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ تاۋارلارعا, جۇمىستارعا, قىزمەتتەرگە ارنالعان باعالارىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ بايلانىس جانە اقپارات جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. الايدا, اتالعان ماسەلە تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن بولعاندىقتان, ءبىز وسى پروبلەمالاردى زەردەلەيمىز جانە تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىمدار دايىندايمىز. ءار مەملەكەتتىك ورگان ءوزىنىڭ قۇزىرەتى شەگىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا, سونداي-اق, حالىققا قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاۋاپتى ەكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت.
– تۇتىنۋشىلار تاۋار باعالارىنا قاتىستى ءجيى شاعىمدانادى. الايدا, «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ساتىپ الۋشى تاۋاردىڭ قۇنىن بىلۋگە قۇقىلى. ول تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 10-بابىنا سايكەس تۇتىنۋشىنىڭ تاۋار, جۇمىس, كورسەتىلەتىن قىزمەت تۋرالى, سونداي-اق, ساتۋشى-دايىنداۋشى نەمەسە ورىنداۋشى تۋرالى تولىق, دۇرىس جانە ۋاقتىلى اقپارات الۋعا قۇقىعى بار. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستىڭ 159-بابىنا سايكەس تۇتىنۋشىلاردى الداعانى ءۇشىن ايىپپۇل كوزدەلگەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. بۇل رەتتە وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا تەكسەرۋدى ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇرگىزەدى. شاعىمداردى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعاندىقتان ءبىز ساۋدا ورىندارى اكىمشىلىگىنە شارا قولدانۋ تۋرالى ءتيىستى حاتتار جىبەرىپ وتىرامىز.
– اگەنتتىككە تۇتىنۋشىلاردىڭ «حالال» ونىمدەرىنە شاعىمدارى بولدى ما جانە ولاردىڭ ستاندارتتارىن بەكىتەتىن قانداي دا ءبىر نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر بار ما؟
– بىزدە وسى ستاندارتتار جونىندە ايتارلىقتاي پروبلەما بار. مىنە, قاراڭىز, قازىر كەز كەلگەن سورەدەن «حالال» ءونىمىن تابۋعا بولادى. بىراق وسى ءونىمنىڭ ستاندارتتارى جوق. ياعني, «حالال» ۇعىمى مەن ستاندارتى ءبىزدىڭ قازاقستاندىق زاڭنامادا جوق, بۇل نورمالار ەش جەردە كوزدەلمەگەن. دەمەك, ەگەر ولار كوزدەلمەگەن بولسا, وندا «حالال» ستاندارتتارى نەمەسە حالىقارالىق قاعيداتتارى ساقتالعان جوق دەپ شاعىمدانۋدىڭ ەش پايداسى جوق. قازاقستاندىق زاڭناما سوتتارعا ولار بويىنشا قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. زاڭنامالىق نورمالار بار, قوعامدىق ۇيىم بەكىتكەن ەرەجە بار, ول نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى بولىپ تابىلمايدى.
– شوب-تى تەكسەرۋ جاريالانعان موراتوري شەڭبەرىندە تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى احۋالدى قالاي باقىلاماقشىسىزدار؟
– موراتوري اگەنتتىككە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, تۇرعىندارمەن جۇمىس ىستەۋ جانە نۇكتەلى زەرتحانالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە مىندەتتەر قويادى. سوندىقتان تىكەلەي تەكسەرۋلەردى ءبىز تەك باس پروكۋراتۋرانىڭ بەكىتۋى بويىنشا عانا جانە ەرەكشە جاعدايلاردا – حالىق دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاۋىپتى جاپپاي ۋلانۋلار جاعدايىندا جۇزەگە اسىرا الامىز.
بيزنەسكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ءۇشىن اگەنتتىك كامەرالدىق باقىلاۋعا, مونيتورينگكە, تۇرعىندارعا وزدەرىنىڭ ساپالى تاۋارلاردى تۇتىنۋعا قۇقىقتارىن قورعاۋ ىسىندە بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى اقپارات بەرۋدى جوسپارلاۋدا. سوندىقتان ءبىز ۇلكەن اقپاراتتىق ناۋقان مەن اۋماقتىق دەپارتامەنتتەر ارقىلى اشىقتىق اكتسياسىن وتكىزەمىز.
قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەردە ەشقانداي جەڭىلدىك بولماۋى ءتيىس دەگەن پىكىرمەن كەلىسەتىن كاسىپكەرلەرمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزبەكپىز. وسىعان وراي ءبىز, ءبىر جاعىنان, رۇقسات بەرۋ راسىمدەرى مەن تەكسەرۋلەردى قىسقارتامىز, ەكىنشى جاعىنان, سانيتارلىق نورمالاردىڭ جۇيەلى بۇزىلۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىن بولامىز. وسىلايشا, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە بوساڭدىق بولمايدى.
– جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا تۇرعىندار ءجيى شاعىمداناتىن كوپتەگەن پيك-كە قاتىستى اگەنتتىكتىڭ ءىس-ارەكەتى قالاي بولماق؟
پيك پروبلەمالارى كەشە جانە بۇگىن پايدا بولعان جوق. سوندىقتان, ءبىز جيناقتالعان پروبلەمالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن استاناعا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدىك. ناتيجەسىندە پيك قىزمەتىنە جانە تكش سالاسىنداعى قاتىناستارعا بايلانىستى ءجيى تالقىلاناتىن ون سۇراق انىقتالدى. ءبىرىنشى پروبلەما – كوندومينيۋمداردى زاڭدى تىركەۋدىڭ بولماۋى جانە ولاردى باقىلاۋ. بۇدان باسقا, دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلاردىڭ سوزدەرى بويىنشا, مونوپوليستەردىڭ پيك-پەن كوندومينيۋم نىسانىن باسقارۋ ورگانى مەن سوڭعى تۇتىنۋشىلارعا كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى جەتكىزەتىن نارىق سۋبەكتىلەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق شارتتارىن جاساسۋ بويىنشا زاڭناما تالاپتارى ورىندالماۋدا.
قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, تۇتىنۋشىلارعا كوبىنە جالپى ءۇي قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن نەگىزسىز تولەم ەسەپتەلەدى. سونداي-اق, پيك-ءتىڭ جازباشا ەسەپتەردى پاتەر يەلەرىنە توقسان سايىن بەرۋى جونىندەگى ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداماۋ فاكتىسى بار. تۇرعىندار ءۇشىن ەكىنشى ماڭىزدى پروبلەما «تكش-نى جاڭارتۋ باعدارلاماسى» بويىنشا كوپپاتەرلى ۇيلەردى ساپاسىز جوندەۋ بولىپ قالىپ وتىر. بۇدان باسقا, كوپپاتەرلى ۇيلەردە سەرۆيستىك كومپانيالارمەن شارتتار جاساسۋ بويىنشا زاڭنامانىڭ تالاپتارى ورىندالمايدى, سالۋشىلار كوپ جاعدايلاردا پيك قۇرۋعا كەدەرگى جاساۋ ءۇشىن تەحنيكالىق قۇجاتتامانى بەرمەيدى جانە ولارداعى جەرتولە ءۇي-جايلارىن زاڭسىز ءوتكىزەدى. سونىمەن قاتار, كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيگە جەر ۋچاسكەسىنە قۇقىق اكتىسىن الۋعا بايلانىستى قيىندىقتار ءجيى تۋىندايدى.
– اگەنتتىك الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ وسۋىنە جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ نارازىلىعىنا الىپ كەلەتىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىمەن اينالىساتىن بولا ما؟
– تاريف جاساۋ ماسەلەلەرىمەن زاڭ بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى اينالىسادى. سونىمەن قاتار, شاعىمداردىڭ كوبىنىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, اگەنتتىك وسى ماسەلەلەردى تمرا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ باسشىلارىن شاقىرا وتىرىپ, ۇيلەستىرۋ كەڭەسى وتىرىستارىندا قارايتىن بولادى. جالپى, اگەنتتىك تاريفتەردى قالىپتاستىرۋدىڭ ايقىندىلىعى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس دەپ سانايدى.
– ازاماتتاردىڭ تاعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدانىلىپ جاتقان ناقتى شارالارعا اۋىسساق. جاقىندا اگەنتتىك كەدەندىك شەكارانىڭ ورتاقتىعىنا قاراماستان, رەسەيدەن جانە بەلورۋسسيادان قۇس ەتىن اكەلۋگە تىيىم سالدى...
– شىندىعىندا, اكەلۋگە تىيىم سالىنعان جوق. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارادان 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بارلىق باقىلاۋ تۇرلەرى, ونىڭ سانيتارلىق-كارانتيندىك باقىلاۋ الىپ تاستالعان. ەگەر قۇستىڭ ەتى تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا ءبىز رەسەي مەن بەلورۋسسيانىڭ جەكەلەگەن ءوندىرۋشىلەرى ونىمدەرىنىڭ سايكەس كەلمەۋ فاكتىلەرىنىڭ انىقتالۋىنا بايلانىستى ولاردى وتكىزۋگە تىيىم سالۋ بويىنشا شارالار قابىلدادىق.
– قازاقستانعا قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن ىرىمشىك اكەلۋگە تىيىم قانشا مەرزىمگە ەنگىزىلگەن؟
– تىيىم قازاقستان قابىلداعان نارىقتا وتكىزىلەتىن ونىمدەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسى ءۇشىن ءتيىستى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر شەگىندە ەنگىزىلگەن. ول ونىمدەردىڭ بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلمەۋ سەبەپتەرى انىقتالعانعا دەيىن ۋاقىتشا سيپاتتا بولادى.
– شەتەلدەن جانە كو ەلدەرىنەن الكوگول ونىمدەرىنىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن اكەلۋگە جانە وتكىزۋگە ۋاقىتشا تىيىم سالۋ قانداي سەبەپتەرگە بايلانىستى ەنگىزىلدى؟
– تىيىم سالۋعا دايىنداۋشى نەمەسە يمپورتتاۋشى تۋرالى اقپاراتتىڭ بولماۋ, زاتتاڭباداعى ب ۇلىنگەن جانە انىق ەمەس تاڭبالاۋ, سونداي-اق, مەملەكەتتىك تىلدەگى اقپاراتتىڭ ءىشىنارا نەمەسە تولىق بولماۋى سەبەپ. وسىنداي جاعدايدا ازاماتتاردىڭ ءونىمنىڭ قۇرامى مەن ءوندىرۋشىسى تۋرالى حاباردار بولۋ قۇقىعى قوزعالاتىنى بەلگىلى. الكوگولدىڭ ءجيى كونترافاكت نىسانى بولۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ول تۋرالى اقپارات تولىق بولۋى ءتيىس. تىيىم سالۋ 1 ماۋسىمنان باستاپ ەنگىزىلدى جانە سول ۋاقىتقا دەيىن جاقىن شەتەلدەگى وندىرۋشىلەردە تاڭبالاۋدى 2013 جىلعى شىلدەدە قولدانىسقا ەنگىزىلگەن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە سايكەس جاپسىرۋ ءۇشىن ۋاقىت جەتكىلىكتى بولدى عوي دەپ ويلايمىن. الىس شەتەلدەردىڭ اراق-شاراپ ونىمدەرىن يمپورتتاۋشىلارعا قاتىستى ايتاتىن بولساق, ولارعا ۇزاق ۋاقىت بويى ەلەمەي كەلگەن تالاپتاردىڭ بۇزىلۋىن جويۋ ءۇشىن ەداۋىر ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلەدى.
– ەندى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋعا اۋىسالىق. سوڭعى ۋاقىتتا باسپاسوزدە تاماقتان ۋلانۋلار تۋرالى ءجيى جازىلىپ ءجۇر. سوڭعى جىلدارى وسىنداي جاعدايلاردىڭ سانى وسكەن سياقتى. اگەنتتىك ونىمەن قالاي كۇرەسپەكشى؟
– ەڭ الدىمەن, سانىن ءبىلىپ, ايقىنداپ الۋدى ۇسىنامىن. 2011 جىلى زارداپ شەككەن ادامدار سانى 91 بولعان 6 ۋلانۋ جاعدايى, 2012 جىلى زارداپ شەككەن ادامدار سانى 296 بولعان 11 جاعداي, 2013 جىلى زارداپ شەككەن ادامدار سانى 243 بولعان 8 جاعداي ورىن الدى. اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىرىنىڭ باسىنان باستاپ ەلىمىزدە جاپپاي تاماقتان ۋلانۋدىڭ ءۇش فاكتىسى تىركەلدى, ولاردىڭ ناتيجەسىندە 70-تەن استام ادام زارداپ شەكتى.
تاماقتان ۋلانۋلاردىڭ ورشۋىنە ءجۇرگىزىلگەن تالداۋ ولاردىڭ جىلى مەزگىلدىڭ ىشىندە ءىس جۇزىندە بىردەي پايدا بولاتىنىن كورسەتتى جانە كوبىنە قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارىندا جانە مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ اسحانالارىندا ورىن الادى. ۋلانۋدىڭ 44%-ى تويحانالارعا, مەيرامحانالار مەن دامحانالارعا, 31%-ى مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپتەردىڭ اس بلوكتارىنا, ال 25%-ى ونەركاسىپ وبەكتىلەرىنىڭ ۆاحتالىق جانە استانالىق نىساندارىنا تيەسىلى.
وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ونىمدەر مەن قىزمەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اگەنتتىك قىزمەتىنىڭ ايتارلىقتاي ەپيدەميولوگيالىق ماڭىزى بار سۋبەكتىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى قايتا قاراۋ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن وندىرۋشىلەر مەن يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭداتا وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى باقىلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستى باستادى.
– مەملەكەت باسشىسى جاقىندا استانا قالاسى بازارلارىنىڭ قاناعاتتانعىسىز جاعدايى تۋرالى ايتتى. اگەنتتىك وسى ماسەلە تۇرعىسىنان نە جاساپ جاتىر؟
– استانا قالاسىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتاتىن 15 بازار جۇمىس ىستەپ تۇر. 2012 جىلى بازارلاردىڭ سانيتارلىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارلارىن جاساۋ ماقساتىندا بازارلاردىڭ سانيتارلىق-تەحنيكالىق جاعدايىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, 2012-2013 جىلداردىڭ ىشىندە «شاپاعات», «قۇلاگەر», «الەم» جانە «ەۋرازيا», «اسەم» بازارلارىنىڭ سانيتارلىق-تەحنيكالىق جاعدايى جاقسارتىلدى. «شارىن» بازارى مەن «مەرەي» شاعىن بازارىندا بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ساقتاماۋدىڭ ورىن الۋى ءالى دە جالعاسۋدا. بازار قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋداعى ەڭ تارالعان بۇزۋشىلىقتار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وتكىزۋ جانە ساقتاۋ شارتتارىن ورىنداماۋ, بازاردى كۇتىپ-ۇستاۋعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ بۇزىلۋى, اۋماقتى ايماقتاۋدىڭ جوقتىعى جانە تاۋار كورشىلەستىگىنىڭ بۇزىلۋى. انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار بويىنشا اكىمشىلىك شارالار قابىلداندى.
جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا اگەنتتىكتىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىندا 419 ازىق-ت ۇلىك بازارى تۇر, ونىڭ ءىشىندە, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي ەمەسى – 8. بۇل قىزىلوردا وبلىسىنداعى ەكى بازار, وقو-دا ءۇش, استانا قالاسىندا ەكى جانە مانعىستاۋ وبلىسىندا ءبىر بازار.
حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاماتتىلىعى سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن 13 ملن. 41 مىڭ تەڭگە سوماسىنا 13051 ايىپپۇل سالىندى. سوت ورگاندارىنا 684 ماتەريال بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە 554 تالاپ-ارىز بويىنشا سوت شەشىمدەرى قابىلداندى. 402 ساۋدا نىسانى جۇمىسى سوت شەشىمىمەن ۋاقىتشا توقتاتىلدى.
– بازارلاردى موراتوري كەزىندە باقىلاي الاسىزدار ما؟
– ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ىسىنە ارالاسپاي-اق, كامەرالدى باقىلاۋ ادىسىمەن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا, ساتىلاتىن جانە اكەلىنەتىن ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنىن قۇرۋ جۇمىستارىن باستادىق. اگەنتتىك مەملەكەتتىك ورگاندار, اككرەديتتەۋ سۋبەكتىلەرى جانە تۇتىنۋشىلار اراسىنداعى ءوزارا اقپارات الماسۋ ماقساتىندا ىقپالداستىرىلعان اقپاراتتىق ءجۇيەنى قۇرۋ ماسەلەسىن قاراۋدا, سونداي-اق وسى جۇيە ونىمدەردىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردە بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ءسايكەستىگىن راستايتىن قۇجاتتاردى بەرەتىن جانە تىركەيتىن اككرەديتتەۋ سۋبەكتىلەرى جۇمىسىنىڭ اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
– رەسپۋبليكادا جىل سايىن تۇرعىنداردىڭ كونگو-قىرىم گەماورراگيالىق قىزباسىمەن (كقگق) سىرقاتتانۋشىلىق جاعدايلارى تىركەلەدى, وسى ينفەكتسياعا قارسى اعىمداعى جىلى قانداي الدىن الۋ شارالارى قابىلدانۋدا؟
– 2012 جىلى اۋرۋدى 13 ادام, 2013 جىلى 7 ادام جۇقتىردى. اعىمداعى جىلى رەسپۋبليكادا حالىقتىڭ كونگو-قىرىم گەمورراگيالىق قىزبامەن سىرقاتتانۋ جاعدايلارى تىركەلگەن جوق. رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىگىندە كقگق بويىنشا ەندەميالىق وڭىرلەردە مالعا, مال قورالارىنا, ۆەتەريناريالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جانە وباعا قارسى قىزمەتتەردىڭ كۇشتەرىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كومەگىمەن قولايسىز پۋنكتتەردىڭ اينالاسىندا سانيتارلىق-قورعانىش ايماعىن قۇرۋ ارقىلى بۋفەرلىك ايماققا كەنەگە قارسى وڭدەۋ جۇرگىزىلۋدە. اعىمداعى ماۋسىمدا 146 ەلدى مەكەننىڭ اينالاسىنا سانيتارلىق-قورعانىش ايماعى قۇرىلدى.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».
