اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىس باياندى بولادى
ءسوز باسى: قارا جەرگە قادا قاقساڭ, بىرەر جىلدان سوڭ قاراعايعا اينالاتىن قۇنارلى ولكە ەكەن. رەسەيدىڭ كراسنودار ايماعىن ايتامىز. قارا تەڭىزگە قولتىعىن بەرىپ, كۋبان وزەنى قاق جارىپ ءوتىپ جاتقان ايماقتىڭ تابيعاتىنا كوز قىزىعادى. اينالانىڭ بارلىعى كوك مايسا. قۇر ءشوپ ەمەس, ەگىستىك. بوس جاتقان جەرى جوق. جەردىڭ ءار پۇشپاعىنان ءونىم الماققا ەڭبەك ەتىپ جاتقاندارى بىردەن بايقالادى. ويتكەنى, اۋەجايدىڭ ىرگەسىنە ەگىس سالعانىن كوردىك. ۇشاق قاناتىنىڭ استىندا ەگىن شىعىپ تۇر.
قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك قوجانيازوۆ پەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى بەكمىرزا ەلامانوۆ باستاعان دەلەگاتسيا كراسنودار ايماعىنا ساپارلاتىپ باردى. قۇرامىندا شارۋاشىلىق باسشىلارى, ءبىلىم, تۋريزم, اۋىلشارۋاشىلىق, ارحيتەكتۋرا سالاسىنىڭ ماماندارى بار دەلەگاتسيانىڭ باستى ماقساتى تاجىريبە الماسۋ بولاتىن.
كونەنىڭ كوزىندەي قالا
ماڭدايىڭدى كۇن قىزدىرىپ, كەكىلىڭدى جەل تەربەپ, قۇپ-قۇرعاق اۋامەن دەمالىپ جۇرگەن ادامعا اتموسفەراسى ىلعال, جاڭبىرى كوپ, تەڭىزگە جاقىن جەر بىردەن جاعا قويمايدى ەكەن. دەلەگاتسيانىڭ قاتارىنداعى قىرىق ادامنىڭ وكپەسى قاراپتان-قاراپ قىسىلماسى بار ما؟! وزدەرىن ىڭعايسىز سەزىنىپ, توسىرقاپ قالدى. «قاقتالعان بالىقتاي بولعان بىزگە تازا اۋا جاقپايدى ەكەن», دەپ جىميىسىپ قويادى تاعى. بىراق كراسنوداردىڭ اۋا رايىنا تەز ۇيرەندىك. ەندى شە, تۇمسا تابيعاتى تامىلجىپ, ەكولوگيالىق تازا قالپىن ساقتاپ تۇرعان كۇن رايى كىمگە جاقپايدى دەيسىز؟!
نە نارسە بولماسىن, العاشقى اسەردەن قالىپتاسادى عوي. اۋەجايدان تۇسكەن بەتتە كوزىمىزگە كورىنگەنى كولىك جۋ ورىندارىنىڭ كوپتىگى ەدى. ءار اتتام سايىن كوبىگىن كوپىرشىتىپ كولىك جۋىپ جاتىر. كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەيتىندەرى ماڭدايشالارىندا جازىلىپ تۇر. «بۇل نە قىلعان كوپ كولىك جۋ ورنى؟» دەپ قويامىز. سويتسەك, ءبىر كراسنوداردىڭ وزىندە ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرادى ەكەن. ونىڭ تەڭ جارتىسىندا كولىك بولعاننىڭ وزىندە اۆتوجۋ ورىندارىنا سۇرانىستىڭ كوپ بولاتىنىن ۇعىندىق. ونىڭ ۇستىنە ۇنەمى جاڭبىر جاۋادى. جاڭبىر جاۋعاسىن, كولىك تە تەز بىلعانادى. سوندىقتان كولىك جۋاتىن ورىندارعا سۇرانىس كوپ. بۇعان قالانىڭ ايناداي تازا ەكەنىن كوسىڭىز. بەيساۋات جاتقان قوقىس كورمەيسىز. ونىڭ دا وزىندىك سىرى بار ەكەن. ءبىزدىڭ دۇكەندەردە قالاعانىڭشا الاتىن پاكەتتەر وندا 1 رۋبلگە ساتىلاتىن كورىنەدى. تەگىن دۇنيەنىڭ قادىرى بولمايدى. كورىنگەن جەرگە لاقتىرىپ تاستاپ كەتە بەرەسىڭ. ارتىق بولعاسىن, ونىڭ ۇستىنە دۇكەنگە كىرىپ, ساۋساعىڭا ءىلىپ الىپ كەتە بەرەتىنىڭدى بىلگەسىن وڭدى-سولدى شاشپاعاندا قايتەسىڭ؟ ال ساتىپ الساڭ, وسى ءبىر بولماشى دۇنيەگە اقشا شىعىنداعانىڭ ميىڭدا تۇرادى. سول سەبەپتى ورىنسىز لاقتىرماي, ءبىر تيىندى بولماسىن ىسىراپ قىلماۋعا تىرىساسىڭ. بىلاي قاراساڭىز, ايتۋعا تۇرمايتىن نارسە سياقتى. ءبىراق قالا اكىمشىلىگىندەگىلەر وسى ارقىلى حالىقتىڭ تازالىققا ەداۋىر كوڭىل بولگەنىن جەتكىزەدى.
كوزىمىزگە كورىنگەن كولىك جۋ ورىندارىن ساناپ كورىپ ەدىك. ءبىر كەزدە ول دا تاۋسىلدى. سوسىن بانك بولىمشەلەرى باستالدى. «قۇداي-اۋ, نە دەگەن كوپ بانك بۇل؟!» دەپ كەلەمىز. ءبىز ءومىرى بىلمەگەن, اتىن وقىماعان, ەڭ بولماسا جارناماسىن كورمەگەن بانكتەر. كوبىسى ايماقتىق بانكتەر ەكەنىن اتتارى ايتىپ تۇر. اراسىندا رەسەيدىڭ ىرگەلى قارجى جۇيەلەرى مەن الەمدىك شەڭبەردە اتتارى قالىپتاسقان بانكتەردى دە جولىقتىرامىز. بانكتەر نەلىكتەن كوپ؟ سەبەبى, كراسنوداردا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وتە قاتتى دامىعان. اكىمشىلىك بەرەتىن ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەرگە, سىقيعان ساندار مەن پاڭدانعان پايىزدارعا قاراماي-اق مۇنداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. ءاربىر كوشەنىڭ بويى بازار دەرسىڭ. ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتى, بوس جەرگە سالىنعان عيماراتتار, دۇڭگىرشەكتەر مەن شاتىرلاردىڭ استىندا قايناعان تىرشىلىك ءجۇرىپ جاتىر. ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنەن بولەك, كيىم-كەشەك ساتاتىن دۇكەندەردىڭ ءوزى كوشەنىڭ بويىندا قاز-قاتار تۇر. بىرىنەن شىعىپ, ەكىنشىسىنە كىرىپ, قالاعانىڭدى ال دا كەتە بەر. ول ءۇشىن ارنايى بازارلاتۋدىڭ كەرەگى جوق. كوشەدە كەتىپ بارا جاتىپ, باس سۇعا سالساڭ بولعانى. تۇرعىندارعا كورسەتىلەتىن ءتۇرلى قىزمەتتىڭ ءبارى بار. جانە بىرەۋ-ەكەۋ ەمەس. وتە كوپ. كوپ بولعاسىن ونىڭ ساپاسى دا ناشار بولمايدى. باسەكەلەستىك باسىم عوي. سوندىقتان ولار ساپاعا جۇمىس ىستەيدى. كوڭىلىڭە قونعانىن تاڭدا دا, قىزمەتىنە جۇگىن. مىنە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىعاسىن, بانكتەرگە دە جۇمىس بار. ايتپەسە سونىڭ ءبارى حالىققا كرەديت ۇلەستىرىپ قانا كۇن كورىپ وتىرعان جوق.
تاريحتان بەلگىلى, كراسنوداردى كەزىندە كازاكتارعا ەكاتەرينا پاتشايىم سىيعا تارتقان. جەر-الەمدى كوكتەي شولىپ, ءبىر جەردە تۇراق تاۋىپ وتىرماعان كازاكتار پاتشايىمنىڭ دارگەيىنە بارادى عوي. سوندا ەكاتەرينا وسى ايماقتى سىيعا بەرىپتى. سول كەزدەگى اتى دا ەكاتەرينودار بولعان. قالادا كونە عيماراتتار مولىنان. ءار جەرىندە وتكەن كۇننىڭ سىرىن ىشىنە بۇككەن عيماراتتار تۇر. بۇگىنگى زامانعا بەيىمدەلىپ, قايتا جاسالعاندارى دا بار. بىراق كونە عيماراتتاردىڭ كوبىسىنىڭ كوبەسى سوگىلمەگەن. «ماكالايدىڭ زامانىن» كورگەن ورىندارعا قاراپ قىزىعاسىڭ. قىزىلورداڭىز دا الاشقا استانا بولعان جەر عوي. بۇل جەردە دە ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشىلگەن. ءتىپتى, العاشقى كاسىبي تەاتردىڭ ءوزى وسىندا اشىلعان. دەي تۇرعانمەن, بۇگىندە سونىڭ ءىزىن كورە المايسىز. ءبارى ءبىر كەزدەرى ءسۇرىلىپ كەتكەن. جاڭا جاقسى عوي. بىراق ەسكىنى دە ەسكەرە وتىرۋ كەرەك.
كراسنوداردا قۇرىلىس تا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. زاماناۋي عيماراتتار, بيزنەس ورتالىقتار, الەمدىك ستاندارتتارعا ءسايكەستەندىرىلگەن قوناق ۇيلەر مەن مەيرامحانالاردىڭ كەيىنگى جىلداردا بوي كوتەرگەنى بايقالادى. اسىرەسە, سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇيدىڭ قاراسى كوپ. كۋبانعا سىردىڭ بويىنان بارعان دەلەگاتسيانىڭ العاشقى توقتاعان جەرى دە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىستى بولدى.
قارقىندى قۇرىلىس ايماعى
باس جوسپار بويىنشا سىردىڭ سول جاعالاۋىنا قالا تۇسەدى. بولاشاقتا قالانىڭ ورتالىعى سول جاعالاۋ بولماق. بيىلدىڭ وزىندە ەكى جاعالاۋدى قوساتىن كوپىردىڭ قۇرىلىسى باستالماق. جاڭا قالا سالعالى جاتقان ايماققا كراسنودارداعى قۇرىلىسپەن تانىسۋ دا پايداسىن كەلتىرمەك. «چەرنومورسكايا فينانسوۆايا كومپانيا» دەگەن مەكەمە بار ەكەن. جالعىز كراسنوداردا ەمەس, رەسەيدە جانە شەتەلدەردە قۇرىلىس سالۋمەن اينالىساتىن كورىنەدى. دەلەگاتسيا الدىمەن وسى كومپانيانىڭ باسشىلىعىمەن پىكىرلەستى. كۋباننىڭ بويىندا كوپ ءۇيدى سالىپ جاتقان وسى مەكەمە بولىپ شىقتى. تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى دا وتە ارزان ەمەس سياقتى. دەگەنمەن, دەم اراسىندا ءوتىپ جاتقانىن ايتادى. ۇققانىمىز, كراسنودار حالقى ءبىز سەكىلدى, داليعان ۇيدە تۇرۋدى اسا ارماندامايتىن ءتارىزدى. پايدالانۋعا بەرىلگەن ۇيلەردىڭ كولەمى ۇلكەن بولسا دا, تۇرعىنداردىڭ شاعىن پاتەرلەرگە ىنتاسى زور. سەبەبى, ونى ۇستاپ تۇرۋعا كەتەتىن شىعىننىڭ از بولعانىن قالايدى. «كەزىندە ءوزىمىز «حرۋششەۆكا» اتاپ كەتكەن قۇستىڭ ۇياسىنداي ۇيلەردى مەنسىنبەيتىن ەدىك. بارا-بارا بولاشاقتا سونداي تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا تۋرا كەلەدى-اۋ. ويتكەنى, حالىققا سول ىڭعايلى سەكىلدى» دەيدى قۇرىلىسشىلار. سالىپ جاتقان ءۇيلەرىن دە كوردىك. اۆتوپاركينگى قاراستىرىلعان, ءبىرىنشى قاباتى ساۋدا-ساتتىققا ورايلاستىرىلعان, زاماننىڭ بار تالابىنا ساي كەلەتىن ءتاۋىر ۇيلەر ەكەن. جەر تەربەلىپ كەتسە سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگى 8 بالعا دەيىن شىدايدى. بۇرىنعى سالىنعان ۇيلەر 4 بالعا دەيىن ەكەن.
ودان سوڭ «ۆكب-ينجينيرينگ» كومپانياسىنا باردىق. بۇل ءوزى قۇرىلىسپەن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, قارجى جۇيەسىمەن, تاعى باسقا كوپتەگەن باعىتتاردا جۇمىس ىستەيتىن كوپ سالالى مەكەمە ەدى. ءتىپتى, وزدەرىنىڭ «كۋبانكرەديتبانك» دەگەن بانكتەرى دە بار. قارجىلىق قورى – 6 ميلليارد رۋبلگە جۋىق. رەسەيدەگى تاڭداۋلى 100 بانكتىڭ قاتارىنا كىرەدى. قۇرىلىس سالاسىندا دا ءبىرتالاي جەتىستىكتەرى بار بولىپ شىقتى. نىسانعا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ باسىم بولىگىن وزدەرى وندىرەدى. ءتىپتى, قيىرشىق تاسقا دەيىن ساتىپ المايدى. بۇلار مەملەكەت تاپسىرىسى بويىنشا سالىناتىن قۇرىلىستارعا دا قاتىسىپ, ابىرويمەن جۇمىس اتقارىپ جاتقاندارى ايتىلدى. اسىرەسە, بالاباقشا قۇرىلىسىن كوپتەپ سالاتىنعا ۇقسايدى. ال باقشانى تاپسىرار كەزدە, قاسىق-شانىشقىسىنا دەيىن دايىنداپ بەرەدى. بۇگىندە بىرنەشە شەت مەملەكەتتەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىندەرىن بىلدىك. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا ەكى جوبا بويىنشا جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز دەيدى. ونىڭ قانداي جوبالار ەكەنىن سۇراعانىمىزدا «كوممەرتسيالىق قۇپيا» دەپ قىسقا قايىردى.
مۇنان سوڭ كراسنودار ايماعىنىڭ اكىمشىلىگىندە ەكىجاقتى كەزدەسۋ بولدى. الدىمەن ءسوز العان گۋبەرناتوردىڭ ورىنباسارى, اۋىلشارۋاشىلىعى ءمينيسترى سەرگەي گاركۋشا قوناقتارعا قوش كەلدىڭىزدەر ايتتى. ايماقتىڭ دامۋ بارىسى, ءونىم وندىرۋدە ەنگىزىلىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالار تۋراسىندا كەڭىنەن باياندادى. بۇگىندە كراسنودار ايماعىندا 12 مەن 15 ميلليوننىڭ اراسىندا حالىق تۇرادى. ساننىڭ ناقتى ايتىلمايتىن سەبەبى بار. ويتكەنى, كراسنودارعا سىرتتان كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ قاراسى باسىم. ونىڭ سىرتىندا تۋريستىك ايماق. كەيبىرەۋلەرى جىلداپ جاتىپ ەمدەلەتىن كورىنەدى. دەي تۇرعانمەن, گۋبەرناتوردىڭ ورىنباسارى ايماق تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ قاجەتىنە كەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ بارلىعى وزدەرىندە وندىرىلەتىنىن, حالىقتى ەشنارسەدەن تارىقتىرماي وتىرعاندارىن قاداپ ايتتى. ونان سوڭ ءسوز العان قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك قوجانيازوۆ سىردىڭ بويىنداعى حال-احۋالدى كەڭىنەن قاۋزادى. ايماق تاريحىنان سىر شەرتىپ, سوڭعى جىلدارى جەتكەن جەتىستىكتەردى سانامالاپ بەردى. جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان ءار سالانىڭ باسشىلارى دا ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. قوس ەلدىڭ سپيكەرلەرى تۋريزم, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم سالالارى بويىنشا پىكىر الماستى. ءماجىلىس سوڭىندا قىزىلوردا وبلىسى مەن كراسنودار ولكەسىنىڭ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن كۋبان مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ەندىگى باعىت – ەگىس القابى ەدى.
كۇرىش ەگۋ ءۇردىسى بولەك
وسىنىڭ وزىندە بيداي بەلۋاردان كەلىپ تۇر. كۇنباعىس توبىققا جەتىپ قالىپتى. ال كۇرىش – كوگەرىپ جاتىر. كراسنوارمەيسكي اۋدانىنداعى سوڭعى كۇرىش ءدانى 13 مامىر كۇنى جەرگە تاستالىپتى. ارادا وتكەن جارتى ايدىڭ اينالاسىندا كۇرىشىڭىز كادىمگىدەي ەڭسە كوتەرگەن.
ەگىستىك القابىن تاماشالاپ كەلەمىز. جەرلەرى تەپ-تەگىس, تاقتايداي. قۇنارلىلىعى سونادايدان كورىنەدى. بۇل جاقتا جەردى تەگىستەۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن ارنايى سۋبسيديا بولىنەدى ەكەن. ديقاندار «بىزگە دە سونداي كومەك بەرىلسە عوي» دەپ قالدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ايماقتاعى القاپتى كراسنوداردىڭ جەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وي-شۇقىرى كوپ. تەگىس دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ەگەر القاپ تەگىس بولسا, سەپكەن ءدانىڭ دە بىرقالىپتى تۇسەدى. ونان كەيىن ەگىستىكتى دارىلەگەن كەزدە تىڭايتقىشتار دا ءداننىڭ ءدال ۇستىنە تاپ كەلەدى. كۇرىش ءوندىرۋ سالاسىندا بۇل دا ەرەكشە فاكتور. ولاردىڭ كۇرىشتى سۋارۋى دا بولەك ەكەن. مىسالى, بىزدە كۇرىش ۇنەمى سۋدىڭ استىندا جاتادى. ءتىپتى, تىڭايتقىش سەپكەندە دە سۋدى سارقىپ تارتپايدى. ولاي جاساسا, كۇن كۇيدىرىپ جىبەرەدى. ال مىندا جاڭا وسكىننىڭ بەلىنەن كەلەتىندەي ەتىپ سۋدى تارتقان. تابيعاتتىڭ ءوزى وعان جاعداي جاساپ تۇر. سونىمەن قاتار, اتىزدىڭ ءتورت تارابىنان دا سۋ كەلەدى. ءتورت باعىتتان قاتار سۋ كەلگەن سوڭ, ول القاپقا قالىپتى جايىلادى. بۇدان بولەك, اتىزدىڭ ىشىنە بىرنەشە قولدان قازىلعان ارىقتىڭ بارىن كوردىك. ءتورت جاقتان كەلگەن سۋ سول ارىقتار ارقىلى جايىلادى. قىزىلوردادا سۋ ءبىر باعىتتان عانا بەرىلەدى. اتىزدىڭ ارعى باسىنا سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن ونى قىسىممەن ايدايدى. مىنە, وسى كەزدە ءدان جىلجىپ القاپتىڭ ورتاسىنا بارادى. ياعني, ەگىلگەن ءداننىڭ ءوزى ورنىندا قالمايدى.
ايتا بەرسە, ءبىز ۇيرەنەر ءۇردىس كوپ. كراسنوارمەيسكي اۋدانى كراسنودار ولكەسىندە وندىرىلەتىن كۇرىشتىڭ 40 پايىزىن بەرەدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە اۋدان اتىمەن اتتاس سەرىكتەستىكتىڭ ورنى ەرەكشە كورىنەدى. بىرىنشىدەن, بۇلار مەملەكەتتىڭ جەرىندە ەڭبەك ەتەدى. جەردى رەسەي فەدەراتسياسىنان جالعا الىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ەگىستىكتىڭ كوبى وسىلارعا قارايدى. مايستەرەنكو اتىنداعى «كراسنوارمەيسكي» اسىل تۇقىمدى كۇرىش ءوندىرۋ زاۋىتى دەپ اتالادى ەكەن سەرىكتەستىك. كەزىندە وسى اتتاس كولحوز بولعان. سول قالپىن ساقتاپ قالعان. ديرەكتورى سەرگەي كيزينەك قىزىلوردادا بولعان, تابيعات جاعدايىن بىلەتىن, ءبىزدىڭ ديقانداردىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالايتىن ازامات ەكەن. كۇرىش ءوندىرىسى سالاسىنداعى بار بىلگەنىن جاسىرىپ قالمادى. قانداي تەحنولوگيالار قولداناتىنىن, قالاي تىڭايتقىش بەرەتىنىن, سۋاراتىنىن, ءبارىن-ءبارىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ باياندادى. ۋاقىت بولسا, ديقانداردى ارنايى كەلىپ, اسىقپاي جاتىپ تاجىريبە الماسۋعا شاقىردى. «كراسنوارمەيسكي» سەرىكتەستىگى تەك اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپايدى. سونىمەن بىرگە, مال شارۋاشىلىعىن دا قولعا العان. بۇگىندە 1600 ساۋىن سيىرلارى بار. وعان بورداقىلايتىن ءىرى قاراسىن قوسىڭىز. بۇدان بولەك, اسىل تۇقىمدى جىلقى اسىراۋمەن دە شۇعىلدانادى. 70-جىلداردىڭ باسىندا اۋىلعا 50 اسىل تۇقىمدى اعىلشىن جىلقىسى اكەلىنگەن كورىنەدى. سودان بەرى بۇل ىسپەن قول ۇزبەي اينالىسىپ كەلەدى. ەڭ كەرەمەتى, قىمىز وندىرەتىن زاۋىتتارى بار. «كراسنوارمەيسكيدىڭ» قىمىزىنان ءدام تاتتىق. بىزدىكىنە قاراعاندا سۇيىقتاۋ بولعانىمەن, ءدامدى ەكەن.
ساپار سوڭىندا بۇكىلرەسەيلىك كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بولدىق. بۇل ءوزى كۇرىشتى تۇبىرىمەن زەرتتەيتىن ورتالىق. الەمدە ابدەن مويىندالعان, بارلىق كۇرىش وندىرۋشىلەر اقىلىنا جۇگىنەتىن ينستيتۋت. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەگىس القابى دا بار. تەوريالىق تاجىريبەلەرىن سول جەردە پراكتيكادا سىناپ قانا نارىققا ۇسىنادى. ادەتتە قاراپايىم حالىق كۇرىشتىڭ ءبىر-اق ءتۇرىن بىلەدى عوي. پالاۋعا قوساتىن دەپ. سويتسەك, مۇنىڭ ءوزى ديەتالىق تۇرعىدان كوپ بولىككە بولىنەتىن بولىپ شىقتى. اسقازانى اۋىراتىن ادامدارعا, قانت ديابەتىنە شالدىققاندارعا, بالالارعا, ەرەسەكتەرگە ارنالعان ءتۇرى كوپ. سونداي-اق, ينستيتۋت جىل سايىن كۇرىشتىڭ جاڭا تۇرلەرىن تاۋىپ جاتىر.
– جالپى, ديقاندار كۇرىشتىڭ ءبىر تۇرىنە ۇيرەنىپ قالعاننان كەيىن سودان اجىراعىسى كەلمەيدى. ال نەگىزىنەن ەگىلەتىن كۇرىشتىڭ ءتۇرىن وزگەرتىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل تاراپتا بيلىك, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, شارۋا اراسىندا ءوزارا كەلىسىم بولعانى ءجون. بيلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا كۇرىشتىڭ جاڭا تۇرلەرىن دايىنداۋعا قارجى بولەدى. ينستيتۋت سونى ورىندايدى. ال ومىرگە كەلگەن كۇرىش ءتۇرىن ديقان پايدالانادى. بىزدە سولاي. كۇرىشتىڭ جاڭا تۇرلەرىن نارىققا شىعارۋ نەگە كەرەك دەيتىن شىعارسىز. سەبەبى, زامان دامىپ جاتىر. ادامداردىڭ تالابى دا وزگەردى. ءبۇگىنگىنىڭ ادامدارى دەنساۋلىقتارىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. مىنە, وسى سۇرانىستى وتەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, جىلدا كۇرىشتىڭ ءبىر ءتۇرىن ەگە بەرسەڭىز, ول بۇزىلادى. اۋرۋعا شالدىعۋعا دايىن تۇرادى. سوندىقتان ونى ءوزگەرتىپ وتىرۋ كەرەك,– دەيدى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ەۆگەني حاريتونوۆ.
رەسەيلىك عىلىمي ورتالىق ءبىزدىڭ ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن دە, ديقاندارمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ تاراپ تا ولاردىڭ ىقىلاسىن قوش الدى. سولايشا, ساپار اياقتالدى.
ءسوز سوڭى: بارماساڭ-كەلمەسەڭ, جات بولاسىڭ. اعايىنمەن قارىم-قاتىناستىڭ ءوزى وسىنداي. ال مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك. زامان وزگەرىپ جاتىر. ادامزات كورمەگەن, بىلمەگەن دۇنيەلەر شىقتى. وسى تاراپتا ەلدەر اراسىندا ىنتىماق بولىپ, تىزە قوسىپ, بىرلەسە قيمىلداسا, زامانا الدىمىزعا تارتقان توسقاۋىلداردان امان شىعامىز. بۇگىندە قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس اراسىندا ەكونوميكالىق وداق قۇرىلدى. مۇنداي ەكونوميكالىق وداق ەڭ الدىمەن قاراپايىم شارۋاعا پايدالى. بىرىنشىدەن, وندىرگەن زاتىن ءۇش ەلگە ەركىن ساتادى. ەكىنشىدەن, وداقتاعى ەلدەرمەن تىعىز قاتىناستا بولىپ, تاجىريبە الماسىپ وتىرادى. ال تاجىريبە – ەڭبەكتىڭ اناسى.
قىزىلوردا–كراسنودار–قىزىلوردا.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
