سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
«ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءسوزى قازىبەك جارىلقاسىن ۇلىنا قاراتىلىپ ايتىلعانداي. ۇلت رۋحانياتىنا تەرەڭ تامىر جىبەرىپ, ەلدىك مۇددە جولىندا ازاماتقا ءتان مىنەز كورسەتىپ كەلە جاتقان جاستى دا, جاسامىستى دا حالقىمىز قاشاندا قادىرلەگەن.
ءيا, «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ» – ەلدى جان-تانىمەن ءسۇيۋ, سول جولدا ادال جۇمىس ىستەۋ, كەرەك كەزدە تاۋەكەلگە باس تىگىپ, ۇلت مۇددەسىن قورعاۋدان قايمىقپاۋ. وسى باعاعا سايكەس كەلەتىن زامانداستار قاتارىنا اقىن, قايراتكەر, ساياساتكەر, جۋرناليست قازىبەك يسانى قوسۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل ماقالامىزدا ونىڭ اقىندىعىن, شىعارماشىلىق تالعام-تۇسىنىگىن تالداۋدى ماقسات ەتكەن جوقپىز, قايراتكەرلىك قىرىنا از-كەم توقتالۋدى ءجون كوردىك.
ۇلت ءۇشىن, ءتىل ءۇشىن تولاعاي ەڭبەك تىندىرىپ, ناعىز حالىق قالاۋلىسى رەتىندە جۇرتىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ەكى ازامات بولسا – بىرەۋى, بىرەۋ بولسا – ناق ءوزى قازىبەك يسا. پارلامەنت مىنبەرىنەن جولدانعان دەپۋتاتتىق ساۋالدار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان ماقالالارى كوتەرگەن ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. «حالىقتىڭ تىلىندە سويلەي الاتىن حالىقتىق ۇكىمەت كەرەك», «الاش قايراتكەرلەرىن ۇمىت قالدىرۋ – ساياسي ادىلەتسىزدىك» دەپ, «اقجول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ ءۇنىن ۇكىمەتكە جەتكىزىپ, ۇلت زيالىلارى ارمان ەتكەن تاۋەلسىز ەلىنىڭ تورىنە ايتۋلى ەسكەرتكىش ورناتۋعا ىقپال ەتكەنىن ەل جاقسى بىلەدى. ول الاش كوسەمدەرى – ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۇلات ۇلى ەڭبەگى مەن مۇراسىن ناسيحاتتاۋدى جاڭا كەزەڭگە كوتەرىستى. «الاش يدەياسى ۇلتتىق يدەيامىز بولۋى كەرەك» دەگەن جاڭاشىل پارتيا باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازىبەك يسا وسى باعىتتا ايانباي تەر توگىپ كەلەدى. «مەملەكەتتىك تىلگە ميى جەتپەگەندەر قالاي مينيستر بولادى؟!» دەگەن ماقالاسى «قازاق ءۇنى» سايتىندا 351 000-عا تارتا ادام وقىپ, 300-دەن استام وقىرمان پىكىر قالدىرعان جىلدىڭ تاڭداۋلى ماتەريالى قاتارىنا ەندى. بۇل قايراتكەردىڭ حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باسقانىن كورسەتەدى. «قازاق ءتىلى ۇلتارالىق ءتىل بولماق تۇگىلى ۇكىمەت پەن پارلامەنت تىلىنە اينالا الماي جاتقان جوق پا؟» دەي كەلە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ونىڭ ىشىندە, حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن لاۋازىمعا تاعايىنداۋ كەزىندە كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قوسا, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ازاماتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. پارلامەنتتە نەمەسە ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ, پىكىر الماسا المايتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ۇعىمى, ەڭ الدىمەن, قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا اناحرونيزمگە اينالۋعا ءتيىس» دەگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋداعى ولقىلىقتاردى سىنعا الادى.
سونداي-اق اتالعان پارتيا فراكتسياسى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ كەرەكتىگىن نەگىزدەپ, ەل باسشىلىعىنا جازعان دالەلدى, ماڭىزدى, مەملەكەتشىل حاتتىڭ ۇيىتقىسى قازىبەك يسا بولعانى زيالىلارعا ءمالىم. مەملەكەتتىك تىلگە بايلانىستى قايراتكەر كوتەرگەن يگى باستامانىڭ ءبىرى – «كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ» 138-بابىنا ءتىل تۋرالى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىن باپتى قايتا ەنگىزۋدى ۇسىنۋى. الايدا بۇل ۇسىنىس ۇكىمەت تاراپىننان قولداۋ تاپپادى. قايراتكەر, ءتىل جانە رۋحانيات جاناشىرى قازىبەك يسا ء«تىل زاڭىن قاداعالاۋدىڭ ەلدىك نۇسقاسىن قابىلداۋ – كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە» ەكەنىن العا تارتىپ, قازاقتىلدى ازاماتتاردىڭ ءوز ەلىندە كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى تاپتالماۋىن تاباندى تۇردە قورعاپ كەلەدى. بۇل – ەل تۇتاستىعىن, بەرەكە-بىرلىكتى ويلاعان ادامنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى. «قازاق ءتىلىنىڭ مۇددەسىنە قارسى ۇكىمەتپەن قانشا ۋاقىت ءومىر سۇرەدى ەكەنبىز؟! الەمدە مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە, مەملەكەتتىك مۇددەگە قارسى شىعاتىن پارادوكس تەك بىزدە عانا» دەگەندى ايتۋ ءۇشىن مىنەز كەرەك, ۇلتىن جان-تانىمەن ءسۇيۋ كەرەك. قايراتكەر قازىبەك يسا قاسقايىپ تۇرىپ ۇكىمەتكە شىندىقتى دالەلدى ايتسا, بۇل دا مىنەزدى دەپۋتات ەكەنىن اڭعارتادى. مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە ارنالعان دارا زاڭدى قابىلداۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋىن قايتا-قايتا ەسكەرتىپ: ء«وزىن سىيلايتىن ەل ءۇشىن ەڭ الدىمەن الەمدىك التى ءتىل ەمەس, مەملەكەتتىك ءتىل ماڭىزدى» دەۋى – ۇلتتىق مۇددەمەن ۇندەسكەن ۇتىمدى پىكىر ەكەنى داۋ تۋدىرماس. قايراتكەر پروبلەمانى كوتەرىپ قانا قويماي, ونىڭ شەشۋ جولدارىن دا ۇسىنادى. «بىزگە «مەن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيمىن» دەگەن شەكتەۋسىز اكتسيانى باستايتىن ۋاقىت باياعىدا جەتكەن. ول ءۇشىن بارلىق جەردە, قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولسا دا, تەك مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋى كەرەك. وسىلاي قۇلدىق ق ۇلىقتان قۇتىلماي, مىڭ جەردەن زاڭ بولعاننىڭ وزىندە دە, قازاق ءتىلىن جاپپاي قولدانۋ قيىن. سوندىقتان دا كوپشىلىك ورىنداردا, دۇكەندەردە, جيىنداردا, بارلىق جەردە قازاقشا سويلەيىك. مينيسترلەرگە, اكىمدەرگە, دەپۋتاتتارعا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارىنە, قانداي ۇلت بولسىن, مەملەكەتتىك تىلدە سۇراق قويىپ, مەملەكەتتىك تىلدە جاۋاپ تالاپ ەتىڭىزدەر. بۇل – زاڭمەن بەكىتىلگەن ەرەجە», دەپ قازەكەڭ وسىلاي زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتۋدى ۇسىنادى. تاعى ءبىر سوزىندە: «قازاق جاستارى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس يمپەرياسىنا قارسى الاڭعا جان ءۇشىن شىققان جوق, نان ءۇشىن شىققان جوق, نامىس ءۇشىن شىقتى. پۇل سۇراپ شىققان جوق, ءتىل سۇراپ شىقتى! جوعالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق رۋحى اتويلاپ, الاڭعا اتتانمەن شىققان ەدى» دەي كەلە, سول ۇلتتىق مۇددە تاۋەلسىز ەلىمىزدە قالاي قورعالۋ كەرەگىن جىلىكتەپ, تاريحتى دا, تاعدىردى دا, ەلدىكتى دە, ەرلىكتى دە ءدوپ باسا الدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق مۇددە, ۇلتتىق كود تۋرالى كەسەك-كەسەك ويلارى بۇگىنگى دە, بولاشاقتاعى دا وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. ءبىز بۇل جولى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋداعى, ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتىپ, تۇعىرىنا قوندىرۋداعى قايراتكەر, قالامگەر قازىبەك يسا ەڭبەگىنىڭ ءبىر قىرىن عانا كورسەتۋدى ماقسات ەتتىك. الدا بيىك-بيىك بەلەستەر تۇر. ونى باعىندىرۋ ءۇشىن دە مىنەز كەرەك, بىلىك كەرەك. سول جولدا بەرەكە-بىرلىگىمىز ارتا بەرگەي.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇعا اكادەميگى,
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى
