ابىروي

اكادەميك مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلى – وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىن­داعى سۇراپىلدان امان قالعان قازاق شاڭى­راقتارىنىڭ سوڭعى ۇمىتتەرىن اقتا­عان ايتۋلى تۇلعا. دەمەك, بۇگىندە قارت قاراتاۋداي بولىپ ورتامىزدا جۇرگەن مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلىنىڭ بالالىق شاعى اشارشىلىق ناۋبەتىنىڭ ىزعارىنا قارىلدى, بوزبالا شاعى ۇلى وتان سوعى­سى­نىڭ جالىنىنا شارپىلدى. ابزال ازا­مات «قازاقستان تاريحى» جۋرنالىنا بەر­گەن سۇحباتىندا: «مەن قازاقتىڭ كەڭ دالا­سىنىڭ وڭتۇستىك تۇكپىرىندە جاتقان, 1924 جىلعا دەيىن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قاراعان, كەيىن قازاقستانعا وتكەن قىزىلقۇم اۋدانىندا, جاۋشىقۇم بولىسى, قاتاعان توعاي دەگەن سىرداريا بو­يىن­داعى (قازىرگى شاردارا اۋدانى) قازاق اۋىلىندا تۋعانمىن. باي­لاردى تاركىلەۋ, ۇجىمداستىرۋ, 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى اتا-انالارىمىزدان ەستىپ وستىك. اكەم – اسىلبەكوۆ حانتەمىر قازاقشا ساۋاتتى, ۇجىمداستىرۋ باستالعاندا «قىزىل پارتيزان» ۇجىمشارىنىڭ باستىعى, كەيىن بىرلىك, جاڭا شاردارا جانە باسقا اۋىلدىق كەڭەستەر توراعاسى, مايدانعا كەتكەنگە دەيىن (1942, ماۋسىم) اۋداندىق مال دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ (زاگوتسكوت) مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى», – دەيدى. اسقار تاۋداي اكەسى قاندى قىرعىندا شەيىت بولدى. قالاي دەسەك تە, قاھارلى تاعدىر جاس جىگىتتى ۋاقىتىنان ەرتە ەسەيتتى. اكە­دەن قالعان قارا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن ءوشىر­مەۋ, اڭىراپ قالعان اناسىنىڭ ءۇمىتىن ۇزبەۋ, جاۋتاڭداعان قامكوڭىل باۋىرلارىن جەتكىزۋ ءۇشىن سوعىس تاۋقىمەتىنىڭ اۋىر بەينەتىنىڭ بارىنە دە ءتوزىپ باقتى, ءبىر مۇشەلدەن ەندى عانا اسقان جاسىندا بەينەت قامىتىن كيدى. قايران, قامسىز ءتاتتى كۇندەر سونىمەن كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. سويتە ءجۇرىپ, ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن دا جوعالتقان جوق, 1945 جىلى شىمكەنت قالاسىنداعى №7 قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, 16 جاس­­ت­ا­عى بوزبالا شاعىندا 1945-1946 جىل­دارى ءوزى تۋعان اۋدانداعى ا.س. پۋش­كين اتىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقاردى. وتكەن مەن بۇگىنگى ءومىردى سالىستىرساق, قازىرگى 16 جاس­تاعىلاردىڭ ويى دا, ءىسى دە ءالى بالاڭ سياقتى كورىنەدى ماعان. ول كەزدەگى بوز­با­لالاردىڭ قاي-قايسىسى دا تىلدا اكەلەرىنىڭ, اعالارىنىڭ – جالپى ماي­دان­گەرلەردىڭ ورنىن الماستىرىپ, ەگىس دالاسىندا, شاحتالاردا, زاۋىتتاردا, ءبىلىم وشاقتارىندا شىڭدالعانى راس. ۇلى جەڭىستەن سوڭ دا وسى تولقىننىڭ جانقيارلىعىنىڭ, جاڭاشا, جاقسى ءومىر سۇرۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمى وركەندەگەنى, ەكونوميكامىزدىڭ ىلگەرىلەگەنى اقيقات. وسى قاتال ۋاقىتتىڭ سىنىنان وتكەن وتكىر دە وجەت بۋىن بەيبىت ءومىردىڭ مۇمكىندىگىن قالت جىبەرمەي, بار ىنتا-جىگەرىن ءبىلىم مەن عىلىمعا باعىتتاي الدى. ول جايىندا مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلى جوعارىداعى سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «سوعىستان كەيىنگى قيىن جاعدايعا قاراماستان, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ۇرپاقتا وتە كۇشتى بولدى. ءبىز بالا جىگىتتەر سوعىستان قايتقان ەرەسەك اعا­لارىمىزبەن بىرگە وقىپ, ولاردان كوپ نارسەنى ۇيرەندىك. ۇزدىك وقۋىما, بالكىم, وسى ماسەلەلەر سەبەپ بولعان شىعار». ۇستاز-عالىمنىڭ ءومىربايانىنا زەر سال­ساق, 1946-1948 جىلدارى بۇرىنعى ن.كرۋپ­­سكايا اتىنداعى شىمكەنت مۇعالىم­دەر ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپتى. سۇحباتتاعى دەرەككە قاراعاندا, ول كەزدە شىمكەنتتەگى 2 جىلدىق مۇعالىمدەر ينس­تيتۋتى – وڭتۇستىك وبلىستارىنىڭ ورتا جانە ورتالاۋ (7 جىلدىق) مەكتەپتەرىنە مۇعالىمدەر دايىندايتىن ءىرى جوعارى وقۋ ورنى بولعان. مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلى وسى وقۋ ورنىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى بولىمىندە ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى ءا.ەرمەكوۆتەن, وقىتۋشىلارى م.ال­تىن­بەكوۆا, ءا.بايتاناەۆ, م.سارسەن­باەۆ, ق.بەكتاەۆ جانە باسقا ۇستازداردان سول زاماننىڭ دەڭگەيىنە ساي ءبىلىم مەن تاربيە العان. ءبىراز ىسىلىپ, تاجىريبە جيناقتاعان سوڭ, ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا, 1949 جىلى الماتىداعى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, مۇندا دا ۇزدىك وقىپ, 1954 جىلى ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. جالپى, جانى تازا جايساڭدار ومىردەگى وركەندەۋ جولىنا كومەگىن كورسەتىپ, اعالىق اقىل-كەڭەسىن بەرىپ, دەمەۋ بول­عان ادامداردى ەشقاشان ۇمىتپايدى. قاشان­دا قۇرمەت تۇتىپ, ەسكە الىپ جۇرە­دى. «ۋني­ۆەرسيتەت باسشىسى اكادەميك ت.ءتاجى­باەۆ كەشىگىپ كەلگەنىمە قاراماستان كومەكتەسىپ, جاقسى وقى دەپ اقىلىن ايتتى. تاريح فاكۋلتەتىندە ە.بەكماحانوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ا.نۇسىپبەكوۆ, س.پوكروۆ­سكي, ن.كيىكباەۆ, ا.لوزينسكي, م.بوگۋسلوۆسكي, يا.سەروۆايسكي, ل.فريش­­مان, ن.داۋىلباەۆ, ن.كا­ليست­راتوۆ, م.اقىنجانوۆ, ا.گورياچەۆا, ك.كورجەۆا, ا.نۇرقانوۆ جانە باسقا بەل­گىلى تاريحشى-ۇستازدار ءدارىس بەردى. مەن قازاقستان تاريحى ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, ب.سۇلەيمەنوۆپەن, ۆ.شاح­ماتوۆپ­ەن, ە.بەكماحانوۆپەن ارالاسا باس­تادىم» دەگەن ەستەلىكتەگى جولدار سونىڭ دالەلى دەپ بىلەمىز. مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلىنىڭ ءوزىن­دىك ايتارى بار, وڭ مەن سولىن تانىعان, ءبىلىمدى مامان بولىپ قالىپتاسۋىنا وعان ءدارىس بەرگەن ە.بەكماحانوۆ, ب.سۇلەي­مەنوۆ, س.پوكروۆسكي, ت.ب. كورنەكتى عا­لىم­داردىڭ ىقپالى كۇشتى بولعانى ەش كۇمانسىز. وكىنىشتىسى سول, ول 1950-1953 جىلدارى قازاق عىلىمى مەن بىلىمىنە قيا­نات جاسالعان زۇلمات جىلداردى ءوز كوزى­­مەن كوردى. «قايىرا سوققان جاۋ جامان» دەمەكشى, ب.سۇلەيمەنوۆ, ە.بەك­ما­حانوۆ سياقتى تاريحشى ۇستازدارى دا جالتارما ساياساتتىڭ, جاپقان جالانىڭ كەسىرىنەن 25 جىلعا سوتتالىپ, جەر اۋدارىلدى. ونىڭ ءوزى دە قىراعىلاردىڭ قۋعىنىنان تىس قالماي, «ۇلتشىل» اتانىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كومسومول كومي­تەتىنەن قاتاڭ سوگىس الدى. ءسوز جوق, «جىلى­مىق» باستالىپ كەتپەگەندە, ونداي جاس­ت­ىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولاتىن ەدى. الايدا, مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلى اتا قانىمەن سىڭگەن قايسارلىعىن تانىتتى. اۋىلداعى وتباسىنىڭ جاعدايىنا الاڭ­داعان ول قولدا تۇرعان ارنايى جول­داماعا قاراماستان اسپيرانتۋ­رادا قا­لا المادى. ەلگە كەلىپ مۇعالىمدىك جۇ­مىسىن جالعاستىردى. وقۋدىڭ ۇيىم­داستىرىلۋ جايىن جەتىك بىلەتىن جىگىت كوپ ۇزاماي-اق مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى, سودان كەيىن قىزىلقۇم اۋداندىق وقۋ ءبولىمىن باسقاردى, اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. دەپۋتات رەتىندە ەل ماسەلەسىن شەشۋگە اتسالىستى. وسىلايشا, ىسكەر, ازامات رەتىندە ەلگە ەرتە تانىلدى. دەگەنمەن, تالاپتى جاستى عىلىمعا اپارار جاۋاپتى ساپار كۇتىپ تۇرعان بولاتىن. الماتىداعى ۇستازدارى زەردەلى شاكىرتىن ۇمىتپاي, ول ا. نۇسىپبەكوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ سىندى تاريحشى-عالىمداردىڭ شاقىرۋىمەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەو­لوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى. وسىلايشا ول ەندى عىلىم جولىنا ءبىرجولاتا بەت بۇرادى. 1960 جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ تىرناقالدى عىلىمي ماقالالارىن جاريالايدى. ماسەلەن, ارحيۆتەن العاش رەت الىنعان ماتەريالدارعا نەگىزدەلگەن «پاتشا وكىمەتىنە قارسى قازاق تىلىندەگى ۇندەۋ-ولەڭ تۋرالى (1905)» اتتى ماقالاسى «قازاق كسر عىلىم اكادەميا­سى حابارشىسى» عىلىمي جۋرنالىنىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا سەرياسىندا جاريالاندى. جاس عالىمنىڭ بەلگىلى عىلىمي باسىلىمداعى سالماقتى ويلارى-اق ونىڭ مىقتى زەرتتەۋشى بولاتىنىن اڭعارتتى. سودان بەرى 55 جىلدان استام ۋاقىت عىلىم جولىندا كەلەدى. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, ازاتتىق قوزعالىسىنا, رەسپۋبليكاداعى ونەركاسىپ پەن تەمىرجولدىڭ دامۋىنا, جۇمىسشى تابى مەن ۇلتتىق كادرلاردىڭ قالىپتاسۋىنا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىنا, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى قازاقستان جاعدايىنا, ت.ب. ماسەلەلەرگە قاتىستى تاريحي پروتسەستەردى جان-جاق­تى زەرتتەدى. 1963 جىلى «ءحىح عا­سىر­دىڭ اياعى – حح عاسىردىڭ باسىن­داعى قازاقستان تەمىرجولدارىندا جۇمىسشى كادرلاردىڭ قالىپتاسۋى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق, 1974 ج. «قازاقستان تەمىرجولشى كادرلارىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى (1917-1970)» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعادى. 1983 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنا كوررەسپوندەنت-مۇشە, ال 2003 جىلى قر ۇعا-نىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلىن ىزدەنۋ­دەن تالمايتىن بەلسەندى زەرتتەۋشى دەۋ­گە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, عالىم عىلىمي كادرلار دايارلاۋعا زور ۇلەس قوسىپ, 12 عىلىم دوكتورىن, 50 عىلىم كانديداتىن دايىندادى, 15 مونوگرافياسى, 250-دەي ماقالاسى جارىق كوردى. وعان قوسا, 5 تومدىق «قازاق كسر تاريحى», 5 تومدىق «قازاقستان تاريحى», وزگە دە كۇر­دەلى ەڭبەكتەردى جازۋعا قاتىستى. عىلى­مي ىزدەنىس بارىسىندا ول ماسكەۋ, لەنينگراد, تاشكەنت, الماتى, ورىنبور, ومبى قالالارىنداعى ءتۇرلى ارحيۆتەردەن كوپتەگەن ماڭىزدى ماتەريالداردى تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىردى. ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ عىلىمي نەگىزى سالماقتى بولاتىنى, ولاردى ىزدەپ-تاۋىپ, دۇرىس بايلام جاساۋ زەرتتەۋشىدەن تەرەڭ ينتەللەكتۋالدى قاجەت ەتەتىنى ءمالىم. بۇل تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا, عالىمنىڭ تاباندىلىعىن, ەڭبەكقورلىعىن, اڭعار­عىشتىعىن انىق بايقايمىز. كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ت.رىس­قۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوسەمى ءا.ءبو­كەي­­حانوۆتىڭ, م.تىنىشباەۆتىڭ قوعام­د­ىق-ساياسي قىزمەتىن, اكادەميك ت.تاجىباەۆتىڭ ءومىرى مەن مۇراسىن, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالدارلارىن, سونداي-اق قازاقستان تاريحىن قازىرگى ۋاقىت تۇرعىسىنان زەرتتەدى. الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ قايراتكەرلىگى, عىلىمي ىزدەنىستەرى ۇرپاق ەسىندە ءجۇرسىن دەپ عالىم-ۇستازدار ا.پانكراتوۆا, پ. گالۋزو, س.بايىشەۆ, ا.نۇسىپبەكوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ت.تاجىباەۆ, ب.تولەپباەۆ, گ.داحشلەيگەر, ت.ب. مۇراسى مەن قىزمەتىنە ارنالعان ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسا ءجۇرىپ, جاۋاپتى لاۋازىمدىق قىزمەت­تەردى دە ابىرويمەن اتقاردى. ماسەلەن, كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەن كورنەكتى عالىم دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, الدا ايت­قانىمىزداي ەلدەگى عىلىم شىڭى سانالاتىن ۇعا-نىڭ اكادەميگى بولدى. سونداي-اق عالىم حاتشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, باس عىلىمي قىزمەتكەر كەزىندە دە تاريح عىلىمىن ىلگەرىلەتەتىن جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردى. اكادەميك مالىك-ايدار اسىلبەكوۆ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا اتقارعان عىلىمي قىزمەتىنىڭ سۇبەلى كەزەڭىنىڭ ءبىرى – 80-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەستىك قازاقستان مادەنيەتى تاريحى, قازاق كسر تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جيناعى بولىمدەرىن قۇرىپ, باسقارعان جىلدارى ەدى. ينستيتۋتتا رۋحاني-مادەني سالانىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ارنالعان بولىمدەردىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق جاساپ, بولاشاق باعىت-باعدارىن انىقتاپ, زەرتتەۋشى جاس عالىمداردى عىلىمي جۇمىسقا تارتىپ, ولاردىڭ ىزدەنىستەرىنە جول اشتى. سول جىلدارى وسى بولىمدەردىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن بىرنەشە ەكسپەديتسيالار قۇرىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءار ايماقتارىنان جۇزدەگەن تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر ەسەپكە الىنىپ, ءار ەسكەرتكىشتىڭ قۇجاتى, عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرى جاسالدى. ول 1979 جىلدان بەرى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تي­تۋتىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قور­عاۋ جونىندەگى ديسسەرتاتسيالىق كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى. قازاقستاندا جانە ودان تىس مەملەكەتتەردە ءتۇرلى دەڭ­گەي­دە ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي كونفە­رەنتسيالارعا قاتىسىپ, كوكەيكەستى تاقى­رىپتار بويىنشا باياندامالار دا جاسادى. ماسەلەن, 1972 جىلى دونەتسك, 1975 جى­لى ماسكەۋ, 1976 جىلى مينسك, 1984 جى­لى تاشكەنت, 1997 جىلى بەرلين قا­لا­لارىندا بولۋى سوعان دالەل بولادى. ءتىپتى, 1992 جىلى قازاقستاننىڭ قوعامتانۋشى عالىمدارىمەن بىرگە اقش-تا عىلىمي ساپاردا بولىپ, بەركلي, سان-فرانتسيسكو ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تاريحي دەموگرافيا جانە الەۋمەتتىك تاريح­تىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنەن دارىستەر دە وقى­دى. ماسەلەن, 1997 جىلى بەرليندە ءوت­كەن «ورتالىق ازياداعى ميگراتسيا: ونىڭ دامۋ مەن تۇراقتىلىققا اسەرى», ال 2008 جىلى ماسكەۋدە «كسرو-دا بولعان جاپپاي اشارشىلىقتىڭ تاريحي جانە ساياسي ماسەلەلەرى (30-جىلدار)» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفە­رەن­تسيالارعا قاتىستى. مۇنىڭ ءبارى, شىن­تۋايتىندا, ىزدەنىمپاز عالىمنىڭ عىلى­مي بەلسەندىلىگى ءوز ءومىر بەلەسىنىڭ قاي كەزەڭىندە دە وتە جوعارى بولعانىن بىلدىرسە كەرەك. اكادەميك مالىك-ايدار حانتەمىر­ ۇلى عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىز­مەتتەن دە ءالى قول ۇزگەن جوق. ۇزاق جىلدار بويى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە پروفەسسور رەتىندە تاريحشى مامانداردى دايىنداۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ول جۇزدەگەن جاس تاريحشىلاردىڭ ۇستاز بولۋىنا جانە عىلىم جولىنا تۇسۋىنە جولداما بەردى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق عىلى­مىنىڭ قارا شاڭىراعى – قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قابىرعاسىندا ەڭبەكپەن وتكىزگەن اكادەميك مالىك-ايدار اسىلبەكوۆ اعامىز قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كورە الماي كەتكەن اعا بۋىن تاريحشىلار توبىنىڭ عىلىمي يگى ءداستۇرىن بۇگىنگى تاريحشىلار قاۋىمىنا جەتكىزۋشى بولىپ تابىلادى. ول, شىن مانىندە, ەڭبەگى ەلەنىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن, ەلىنە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ابىرويلى تۇلعا. امانگەلدى قۇسايىنوۆ, ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك. الماتى.