ادەبيەت • 29 قاراشا، 2022

اجالدى جەڭگەن اسپان

64 رەت كورسەتىلدى

بۇل دا ءبىر قىزىق اڭگىمە، وقىرمان! بۇل دا ءبىر قىزىق سۇراق. مەنىمەن كەلىسپەۋىڭىزگە دە، كەلىسۋىڭىزگە دە بولادى. الەمدى قۇتقاراتىن ادامزاتتىڭ اياۋلى سەزىمدەرىنىڭ ءبىرى دەسەك، ول – تۇپسەنىمى شىعار. ارينە، ءسىز بۇعان دەيىن وتكەن عۇلامالاردىڭ سوزدەرىن كەلتىرىپ، بىرنەشە قيسىنعا جىققانىڭىزبەن، ولارعا دا نەشە ءتۇرلى ءۋاج بەن داۋ ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەنىن بىلەمىز. ماسەلەن، دوستوەۆسكيدىڭ «الەمدى قۇتقاراتىن سۇلۋلىق» دەگەن ءسوزى كەڭ تارالعانىمەن، وعان دا اركىم ءارتۇرلى داۋ ايتادى. بىرەۋلەرى «سۇلۋلىق ەمەس، مەيىرىم، ماحاببات قۇتقاراتىنىن» دايەكتەيدى. اقىرى الەمدى قانداي قاسيەت، نەندەي سەزىم قۇتقارادى دەگەن سۇراق سول قالپى جاۋاپسىز قالعانعا ۇقسايدى. انىعىندا الەمدى ادامزات بالاسى قۇتقارىپ قالا المايتىن سياقتى كورىنەدى. ءتىپتى ادامزاتتىڭ كەيبىر سەزىمدەرىن تەحنيكالىق قۇبىلىستار جالماپ بارا جاتقاندا مۇنداي اڭگىمە ايتۋدىڭ ءوزى... كۇلكىلى سياقتى سەزىلەدى، كەيدە. ال ادەبيەتتەگى كەيىپكەرلەر الەمى ارقىلى سارالاي باستاساق، ءبىراز جايدىڭ بەتى اشىلارداي كورىنەدى.

ورالحان بوكەيدىڭ «سايتان كوپىرىن» وقىعان دا، كينودان دا كورگەن بولار بى­لايعى جۇرت. ءيا، ج ۇلىم-ج ۇلى­مى شىققان اسپاننىڭ تاعدىرى كوزىقاراقتىدان بۇرىن كوكىرەگى وياۋ جاننىڭ قاي-قايسى­سىن بولسا دا بەيجاي قالدىرماسى انىق قوي. ءتانى قالاي كەسىلىپ-شابىلسا، جانىنىڭ جاراسى ودان دا اۋىر. ءوزىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا، «جارتىلاي جەرلەنگەن ادام». قارا ساننان كەسىلگەن قوس اياعىن اۋرۋحانادان شىققاندا، ايەلى مەن ەكەۋى اكەسىنىڭ زيراتىنا جاقىن تۇسقا جەرلەپ قايتپاۋشى ما ەدى؟ ءيا، اسپاننىڭ قاسىرەتى وسى جەردەن باستالادى دەسەك تاعى قاتەلەسەمىز... التايدا البىرت وسكەن اسپان بۇعان دەيىن سوعىسقا بارىپ، قان كەشىپ كەلگەن قازاق. قان مايداننان امان ورالعان از قازاقتىڭ ءبىرى. ونىمەن قويماي، وجەت، قايسار جىگىت. تۋراسىن ايتقاندا، بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي، شىندىققا تىك قاراي الاتىن قازاقتىڭ بەينەسى ەدى. دەنساۋلىعى بولاتتاي بەرىك، رۋحى مىقتى جىگىت نەدەن ءجۇنجىپ، جۋا­سىعانداي؟ سويتە تۇرا، سانا-سەزىمى سەرگەك تە ءوزى-تۇعىن. اۆتور مىناداي دەتالدى تەگىن قوسپاسا كەرەك. سوعىستىڭ سوڭعى جىلى الدەبىر قالانى ازات ەتىپ جۇرگەندە، اسپان اڭداۋسىزدا ءبىر انانى ءولتىرىپ الادى. ايەل ادام، انا ەكەنىن بىلمەي اتىپ سالادى. اسپان اتقان وقتان جايراپ جاتسا دا، جانارىنداعى «مەنىڭ نە جازىعىم بار؟» دەگەن ساۋال ونىڭ كوكەيىنەن كەتپەيدى. سوعىستان ارقالاپ قايتقان جان جاراسىنىڭ ءبىرى – وسى.

امان-ەسەن ەلگە ورالعان ول جاپان تۇزدە ءشوپ اراسىنان اتپەن ءجۇرىپ ەلىكتىڭ قوزىقاسىن (لاعى) تاۋىپ الىپ اسىرايتىنى جانە بار. سونى وبەكتەپ اسىراپ، جايلاۋدا جان بالاسىنا تيىسكىزبەي، جۇمىسشىلاردىڭ ءبارى ۇيرەنىسىپ، ءتىپتى، اسپانعا باۋىر باسىپ قالعان الگى قو­زىقانى كەنەتتەن كەلگەن باسقارمانىڭ ءيتى تالاپ تاستايدى. ۇنەمى قوزىقاسىن كوزى­نەن تاسا قىلمايتىن اسپان جاع­دايدى كورىسىمەن اراشاعا ۇمتىلىپ بارىپ، قولىنا العان اعاشپەن ءيتتى ۇرام دەگەندە، تازى قاشا جونەلىپ، اعاش ساۋ­تامتىعى قالماي تالانعان قوزىقاعا قاتا ءتيىپ، ءوز قولىنان ءولتىرىپ الادى. اشۋ-ىزاعا بۋلىققان اسپان باستىعىنىڭ ءيتى ەكەن دەمەي، ۇيدەن مىلتىق الا سالا، باسقارمانىڭ تازىسىن جايراتىپ سالادى. بىراق جازىقسىز قوزىقانىڭ مولدىرەگەن جانارى كوز الدىندا قالىپ قويادى. بۇدان اسپان جانىنىڭ مولدىرلىگىن، قانشا كۇشتى، دەنساۋلىعى مىعىم بولسا دا، جۇرەگى نازىك ەكەنىن كورەمىز. دەمەك، اسپان سوعىستان امان قالعان تاۋ قازاعىنىڭ جيىنتىق بەينەسى. وسىلاي جانى جارالانعان ونى-مۇنىسى ازداي ءومىر نە قاسىرەتكە قالدىرمادى؟ قاۋىپتىڭ زورى سول كەزدەگى انالاردىڭ ايقايىنان كەلمەي مە؟ ءيا، اۆتور انالار مەن ولاردىڭ ايقايىن باس ارىپپەن ەرەكشەلەپ كورسەتەدى. سول زاماننىڭ تۇبىنە جەتكەن، قياناتى بۇگىنگە جالعاسقان انالاردىڭ الەگى قازىر ۇندەمەي، كورىنبەي ىستەيتىندەردىڭ ادەتىنە كوشكەن. ال انالار دەگەن كىمدەر ەدى؟ ولار جەكە باسىنىڭ ابىرويى مەن مانسابى جولىندا بىرەۋدى جازىم ەتۋدەن تايىنبايتىن، مانساپقا جەتۋ ءۇشىن جوعارى جاققا وتىرىكتى قارشا بوراتاتىن ەكىجۇزدى قۋلار. سول وتىرىگىن جابۋ جولىندا بىرەۋدى قۇربان قىلۋدان تايىنبايتىن قانىپەزەرلەر. ولاردا ار، يمان، وبال، ساۋاپ جوق. قارا باسىنىڭ قا­مى عانا بار، ءبىتتى. باسقا قايعى-قاسىرەت جوق. ال اس­پاننىڭ جانى دالاداعى اڭعا دا اۋى­رادى. ءومىر كىمگە جەڭىل، كىمگە اۋىر؟..

اسپان اتاقتى سايتان كوپىردەن جا­باعىنىڭ ءبارىن وتكىزىپ بولادى. تەك سوڭعىسىن ىلىكتىرىپ، اتىنا مىنە بەرگەندە، «اسپان» دەگەن ايقاي ەستىلەدى. يرەك جول مەن سايتان كوپىر تۇسىندا ايقاي بىلاي تۇرسىن، قاتتى تۇشكىرگەن دە قاۋىپ، قار كوشەتىن تاۋلىقتارعا ەجىكتەۋدىڭ قاجەتى جوق. ات-ماتىمەن قار كوشكىنىنە جۇتىلعان اسپان ساقىلداعان سارى ايازدا التى كۇن ايدالادا اياقتان جۇرە الماي جاتىپ، جەتىنشى كۇنى اڭشىلار تاۋىپ الادى. كوشكىن ۇرعاندا، قابا وزەنىنىڭ سۋىنا اعىپ، اللا ساقتاپ جاعاعا قالاي شىعىپ قالعانىن دا بىلمەيدى. قالتاسىنداعى التى مالتانى التى كۇن قورەك قىلعاندا، ولىمگە باتىپ، اجال شاقىرماعان نەتكەن سەنىم، نەتكەن رۋح! جالعىز ساتكە قىنىنان سۋىرعان باكىسىن بويىنا دارىتقىسى كەلەدى-اق، الايدا وعان بارمايدى. ءسىز ويلاڭىز، قىس ىشىندە سۋعا باتىپ شىعىپ، جەتى كۇن ساقىلداعان سارى ايازدا جاتۋ... مۇمكىن ەمەس نارسە عوي. اسپان تۇگىلى اتى مايىپ بولىپ كەتكەن. ال اسپان اجالدى جەڭىپ شىعىپ، اقىرىندا ساقىلداپ كۇلەدى. قاتتى ۇسىنە باستاعاندا كەي ادام كۇلەتىن كورىنەدى. سىنعان اياعى قالعان ساپتاما ەتىگىنە سۋ تولىپ، مۇز بوپ قاتقان دا، اياعى سودان جارامسىز بولىپ، قارا ساننان تومەن كەسىلمەي مە؟ ءيا، باستان قۇلاق، دەنەدەن اياق ساداقا جان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن. وسىنشاما جانتوزگىسىز ازاپ پەن مەحناتتان اسپاندى قۇتقارىپ قالعان نە دەگەن وي كىمدى بولسىن مازالارى انىق. اۋەلى اللا دەسەك، ەكىنشى ءوزىنىڭ ءۇمىت-سەنىمىنىڭ بەرىكتىگى دەر ەدىك. ايدالادا اياعى سىنىپ، ونىسى مۇز بولىپ قاتىپ التى كۇن جاتقان ادام ويلاي-ويلاي ءومىرىن ءوزى-اق تاۋىسىپ قويماس پا ەدى؟ ءۇسىپ ءبىر، ۇرەيدەن ەكى ولمەس پە ەدى؟ اسپان ءولىمدى ويلامادى ەمەس، ويلاسا دا ونىڭ ومىرلىك قۇشتارى مەن سەنىمى جىبەرمەي قالدى دەۋىمىز كەرەك-اق. سوناۋ مىڭجىلدىقتاردان بەرى ساپارلاپ، قىل مويىنى ۇزىلەرگە شاق قالىپ، ولۋگە اينالعان ادامزات بالاسىن سول سەنىمى مەن نازىك ءۇمىتى ساقتاپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. ەرتەڭگە، بولاشاققا، قۇدايعا دەگەن ۇلى سەنىم. جانى جارالى، ءتانىنىڭ تەڭ جارتىسى تۋرالىپ كەتكەن، تامتىعى قالماي، مىج-مىجى شىققان اسپاننىڭ رۋحى مەن سەنىمىنەن وتكەن نە بار دۇنيەدە؟ شىعارمانى وقىپ وتىرعاندا، كەي جەرىندە بۋلىعىپ، كەي جەرىندە «اجالدى جەڭگەن اسپان» دەپ رۋحتاناسىڭ. نەتكەن بەرىلمەيتىن ومىرسۇيگىش رۋح. مۇنداي جۇرەك، مۇنداي رۋح ەلى مەن جەرىن دە سولاي سۇيەرىنە كامىل سەنبەي كورىڭىز! سوعىستان امان ورالعان ونىڭ ءوزىن مۇگەدەك قىلىپ قويعانىن كورمەيسىز بە؟ اللا دەيسىز بە، اسپان استىن جاڭعىرىقتىرعان انالاردىڭ ايقايى – ايىپ-قىلمىسى! وزىندە جوق، وزگەنى كورە المايتىن، كورسە ءىشى قازانداي قاينايتىن ولاردا وتان، ەل، جەر جوق، تەك قارا باسى عانا بار. ولاردىڭ سەنىمى – مال-م ۇلىك پەن مانساپ، جالعان اتاق. دۇنيەنى بىلعاپ، الا تايداي ءبۇلدىرىپ كەلگەن سولاردىڭ سالىعىن اق-ادال جاندار ارقالاپ، ۇرپاق سوندىعىنان عانا ءوسىپ-ءونىپ، ادامزاتتىڭ ۇلى ساپارىن جالعارىن «سايتان كوپىر» ەسكە سالادى.

شىعارمانىڭ سوڭىندا اسپاننىڭ ۇلى امان دا ەلدىكتىڭ جۇگىن ارقالاپ سايتان كوپىرگە بارىپ تىرەلەدى عوي. ۇرەيى ۇشىپ، ساندىراقتاپ تۇرعاندا، اكەسىنىڭ ەكى اياعى ەلەس بەرىپ، كوپىردەن ءوتىپ بارا جاتادى. ءبىر سوزىندە اسپان بالاسىنا «سەن مەنىڭ بارىمسىڭ، باقىتىمسىڭ، ءتىپتى كەسىلىپ قالعان اياعىمسىڭ» دەگەن سىڭايدا اڭگىمە ايتاتىن تۇسى بار... اكەسىن وتكىزبەي تاستاعان كوپىردەن بالاسى وتەرىنە مەن سەنەمىن. ول دا اسپاننىڭ ۇلى سەنىمىنەن قۋات العان رۋح سەكىلدى سەزىلەدى.

ال اسپان اياقسىز قالعاندا تاس­تاپ كەتپەگەن جارىنىڭ اسىل بەينەسىن سيپات­تاۋعا ءتىل مۇلدە جەتپەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

جاڭا باعىت

ساياسات • كەشە

ءورت: قاۋىپ پەن ساقتىق

توتەنشە جاعداي • كەشە

تۇلعا تۋرالى تۋىندى

ادەبيەت • كەشە

جولبارىس جىمى

ادەبيەت • كەشە

ەل سەنىمىن جالعاعان جوبا

ەكولوگيا • كەشە

جەلاياقتار استانادا جينالادى

جەڭىل اتلەتيكا • كەشە

جانىبەكتى جەكپە-جەككە شاقىردى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار