ەكسپو شەجىرەسى: سەۆيليا, 1929 جىل
وتە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان كەزەكتى حالىقارالىق كورمە 1929 جىلى يسپانيانىڭ سەۆيليا جانە بارسەلونا قالالارىندا ءوتتى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ شەجىرەسىندە يبەرو-امەريكالىق كورمە دەگەن تاقىرىپپەن ەنگەن بۇل كورمە 1929 جىلدىڭ 9 مامىرىندا اشىلىپ, 1930 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا جابىلدى. كورمەنى وتكىزۋدەگى باستى ماقساتى يسپانيانىڭ وسى كورمەگە قاتىسۋشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋ ەدى. ويتكەنى, بۇل ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەزىندە يسپانيانىڭ وتار ەلدەرى بولعان.
كورمەلەر تاريحىندا ەڭ ۇزاققا سوزىلعان يسپانياداعى بۇل كورمەگە پورتۋگاليا, اقش, برازيليا, ۋرۋگۆاي, مەكسيكا, پەرۋ, ارگەنتينا, چيلي, كولۋمبيا, كۋبا, ۆەنەسۋەلا, دومينيكان رەسپۋبليكاسى, بوليۆيا, پاناما, سالۆادور, كوستا-ريكا جانە ەكۆادور مەملەكەتتەرى قاتىستى. كەزىندە ۇزاق ۋاقىت يسپانيانىڭ ەزگىسىندە بولعان بۇل ەلدەر وسى كورمە ارقىلى وزدەرىنىڭ ازاتتىق العان جىلدار ىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن بارىنشا پاش ەتتى. سونىمەن بىرگە, سەۆيلياداعى حالىقارالىق كورمەگە يسپانيانىڭ بارلىق وڭىرلەرى جانە اندالۋسيانىڭ بارلىق پروۆينتسيالارى دا ءوز جادىگەرلەرىن اكەلدى.
كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل حالىقارالىق شارانى وتكىزۋدەن قارجى اياعان جوق. ەڭ الدىمەن ۇكىمەت سەۆيليا قالاسىن اباتتاندىرۋعا بارىنشا باسىمدىق بەردى. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن قايتا قۇرىپ, قوناقتارعا ارنالعان كوپتەگەن قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى مەن قوناق ۇيلەرىن سالدى. سەۆيليا قالاسىنىڭ ورتا عاسىرعا ءتان تار كوشەلەرىن اۆتوموبيلدەر جۇرۋگە لايىقتاپ, مۇمكىندىگىنشە كەڭەيتتى. سەۆيليادا وتكەن ەكسپو-نىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – Plaza de Espana اتتى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىندىسى بولىپ تابىلدى. وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر ماسەلە, بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋگە ارناپ سالىنعان ارحيتەكتۋرالىق نىسانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى كورمە جابىلعاننان كەيىن دە, ءتىپتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق يگىلىگىنە جاراتىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ بىرقاتارى, ونىڭ ىشىندە اقش جادىگەرلەرىنە ارنالىپ سالىنعان پاۆيلون بۇگىندە ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ عيماراتتارى رەتىندە پايدالانىلىپ كەلەدى.
بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋشى ەل رەتىندە يسپانيا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلگەن قوناقتاردى ءوز ەلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن جانە شەجىرەسى عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتەتىن ۇلتتىق مادەنيەت ۇلگىلەرىن كەڭىنەن تانىستىرۋدى ماقسات ەتتى. كورمە قالاشىعىنىڭ باس ارحيتەكتورى دون انيبال گونسالەس وسى شاراعا ارناپ قالاداعى ەڭ ۇزىن نىساننىڭ ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلىن جاساپ شىعاردى. ساۋلەت ونەرىنىڭ بۇل وزىق تۋىندىسى قالانىڭ ورتالىق الاڭىن ءتۇگەلدەي قورشاپ جاتتى. كورمە قالاشىعىنداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ تاعى ءبىر وزىق تۋىندىسى رەتىندە تانىلعان پاۆيلونعا امەريكا قۇرلىعىن اشۋ تاريحىنا بايلانىستى جادىگەرلەر قويىلدى. ونىڭ ىشىندە كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەندەردى حريستوفور كولۋمبتىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان 120 حاتى ەرەكشە قىزىقتىردى. سونىمەن بىرگە, وسى پاۆيلوندا ۇلى جيھانگەزدىڭ «سانتا-ماريا» اتتى كەمەسىنىڭ دالمە-ءدال ماكەتى قويىلدى.
بۇل كورمەدە اقش جادىگەرلەرى ءۇش ۇلكەن نىسانداردى الىپ جاتقان پاۆيلونداردا ورنالاستىرىلدى. پاۆيلونداردا ەلەكتر جابدىقتارىنىڭ, ۇشاقتاردىڭ, اەروديناميكالىق قۇبىرلاردىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرى كورىنىس تاپتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارنالعان جادىگەرلەر دە كورمەگە كەلۋشىلەردى وزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن ءتانتى ەتتى. سونىمەن بىرگە, كورمە پاۆيلوندارىندا ەۋروپالىقتار ءۇشىن تاڭسىق بولىپ سانالاتىن – الپاكا, گۋاناكو سياقتى اڭداردىڭ ت ۇلىپتارى ورنالاستى.
سەۆيليا قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەدە الەم نازارىنا ءوز جادىگەرلەرىن پاش ەتكەن بۇرىنعى وتار ەلدەردىڭ ىشىندە پەرۋدىڭ پاۆيلونى ەڭ ۇلكەن بولىپ سانالدى. پەرۋ ارحيتەكتورى دون مانۋەل Piquera قولىنان شىققان بۇل پاۆيلون كولەمى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا وتە تارتىمدى پاۆيلون دەپ تانىلدى. بۇل پاۆيلوننىڭ اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان ءۇش زالىنا كولۋمب اشقانعا دەيىنگى امەريكا قۇرلىعىنىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنان ماعلۇمات بەرەتىن جادىگەرلەر مولىنان ورنالاستىرىلدى. كولۋمبيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پاۆيلونىن سەۆيليا قالاسىنىڭ ساۋلەتشىسى حوسە گرانادوس جاساپ شىعاردى. بۇل پاۆيلوندا مۇسىندەردىڭ نەبىر ۇلگىلەرى, جانە كولۋمبيالىق سۋرەتشى رومۋلو روزونىڭ تۋىندىلارى قويىلدى. سونىمەن بىرگە, مۇندا كوفە ءوسىرۋدىڭ شەجىرەسىن باياندايتىن جادىگەرلەر دە كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
برازيليا پاۆيلونىنداعى جادىگەرلەردىڭ دە باسىم كوپشىلىگىنەن كوفە ءوسىرۋ جانە كوفەدەن كەرەمەت سۋسىندار جاساۋدىڭ نەبىر تاسىلدەرى كورىنىس تاپتى. ساۋلەتشى پەدرو پاۋلو بەرنارد باستوس كەرەمەت كوفە-بار قونىس تەپكەن ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىلى نىساندى جاساپ شىعاردى. چيلي ساۋلەتشىسى حوسە مارتينەس ءوز ەلىنىڭ جادىگەرلەرى ورنالاستىرىلاتىن ءۇش قاباتتى نىساننىڭ ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىن جاسادى. ارگەنتينا پاۆيلونى نىسانىن ساۋلەتشى مارتين نوەل ويلاپ تاپتى. ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق تۋىندىلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن بۇل نىساندا ارگەنتينا ەلىنىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن جادىگەرلەر, سونىمەن بىرگە, ۇلكەن كينوتەاتر قونىس تەپتى. ءبىر جىلدان استام مەرزىمگە سوزىلعان سەۆيليا قالاسىنداعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىندە ۋرۋگۆاي, كۋبا, گۆاتەمالا, دومينيكان رەسپۋبليكاسى, ۆەنەسۋەلا جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن جانە ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن پاش ەتكەن جادىگەرلەر كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.
1929 جىلى يسپانيادا وتكەن بۇل بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – وسى حالىقارالىق شاراعا ارناپ سالىنعان نىسانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزدەرىنىڭ ءمانىن جوعالتپاي, حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. ماسەلەن, بۇگىندە ارگەنتينا مەملەكەتىنىڭ جادىگەرلەرى قويىلعان پاۆيلوندا اتاقتى يسپانيالىق فلامەنكو ءبيىن ۇيرەتەتىن كاسىبي مەكتەپ قونىس تەپكەن. تورتكۇل دۇنيەگە كەڭىنەن ءماشھۇر بۇل ءبيدىڭ وتانى سەۆيليا بولىپ تابىلادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
