بالاپان قىران بولار باۋلي الساڭ...

عۇلاما بابالارىمىز وي مارجانىن ءسوز مارجانىنا ءتۇسىرىپ, كەلەر ۇرپاق اداسىپ, الجاسپاسىن, ەسىندە ءجۇرسىن دەپ نەبىر قاناتتى قاعيدالاردى قالدىرىپ كەتكەن عوي. سونىڭ ءبىرى: «ۇل تۋساڭ – شايقى-بۇرقى بولماسىن, قىز تۋساڭ – قيقى-شويقى بولماسىن!» دەپ كەلەدى. ءيا, بۇل بۇرىن تۋعان نارەستەلەردىڭ اراسىندا ءتورت مۇشەسى تۇگەل ەمەس, ويقى-شويقى كەزدەسپەيتىن. كەزدەسسە نىشانالى ەكەن دەپ جاتاتىن. قازىرگى ەكولوگيالىق اپات نەبىر سۇمدىق ءبىتىم-ءپىشىندى كوزگە كورسەتىپ جاتىر. انالار ەكىقابات بولسا, نارەستەسى قاشان ومىرگە كەلگەنشە كۇدىكتەنىپ جۇرەدى. بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ اڭگىمەسى. ال تازا زامانداعى بابالار ءسوزىنىڭ استارىندا ۇرپاق تاربيەسى جاتىر. ءتالىمدى دۇرىس بەرىپ, ۇلگى كورسەتە الماساڭ ۇلپەرشەكتەي ۇل شايقى-بۇرقى بىرەۋ بولىپ جۇيكەڭدى جۇقارتادى, ۇلتتىق تاعىلىمىڭدى بويىنا ءسىڭىرىپ, ويىنا دارىتا الماساڭ اق بەتىڭە داق سالار, باسىڭدى  پالەگە قالدىرار قيقى-شويقى قىز ءومىرىڭدى قىسقارتادىنى الدىڭا تارتادى. ءبىز اتادان قالعان سول ءتامسىلدى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى, كورسەڭ, ەستىسەڭ سيقىرشىداي اقپاراتى كوپ جاھاندانۋ دەلىنەتىن دارۋىشتەي داۋىردە ۇلت ۇرپاعىن حالىقتىق قالىبىنان تايدىرماي, اداستىرماي تۋرا جولعا سالۋ ىسىندە ءبارىن زامانعا تەلىپ, ۋاقىتقا جۇكتەپ, قولعا جۇگەن-نوقتانى ۇستاپ وتىرا بەرمەي, الەمنىڭ كولىكتى كوشىنە ولاردى قوسقاندا تىزگىن-شىلبىردى قولدان شىعارماۋدى  ورتاعا سالۋ ەدى. تاياۋدا وسى ويىمىزدىڭ ۇستىنەن تۇسكەندەي بولعان ءبىر يگىلىكتى ىسكە كۋا بولدىق. ول ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانشىلدىق پەن ۇلتتىقتى سىڭىرەتىن, ءتىلدى, ادەبيەتتى جەتە ءبىلىپ, شەشەندىك ونەردىڭ قۇدىرەتىن تانىپ, ءسوز ماعىناسىن سەزىپ, قازاق جۇرتىنىڭ كەلەشەگىنە كەرەك كەمەل ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 5-10 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا تۇڭعىش رەت «اقبەرەن» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىن وتكىزۋى ەدى. ەلوردادا بولعان يگىلىكتى شارانى ورتالىق ديرەكتورى شولپان قيراباەۆا اشىپ, بايقاۋدىڭ مىندەتىنە جان-جاقتى توقتالىپ, باستى باعىت قابىلەت-قارىمى جوعارى تاپقىر دا تالانتتى ۇل مەن قىزدى تاۋىپ, باۋ­لۋ ەكەنىن جەتكىزدى. قازاق حالقىنىڭ اتامزاماننان ونەردەن كەندە ەمەستىگىن تاراتا ايتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتە­گياسىندا كورسەتىلگەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مىندەتتەردى وسىنداي شارالارمەن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العانىن, اتالعان بايقاۋعا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنەن 94 وقۋشىنىڭ قاتىسىپ وتىرعانىن, ولاردىڭ 34 اۋىلدان كەلگەن ۇل-قىزدار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوشىن جالعاستىراتىن بۇل شارانىڭ وتۋىنە, قالىڭ جۇرتشىلىققا تەلەديدار ارقىلى جەتۋىنە «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى ۇجىمى مەن باسشىلىعىنىڭ قامقورلىعىن ەرەكشە اتادى. شىنىندا, وسىنداي جاس تالانتتارعا قامقورلىق جاساۋ جونىندەگى جۇمىسقا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن وقۋشىلار كەلگەن ەكەن. بىراق, «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي», دەپ جىر جامپوزى ءسۇيىنبايدى ءپىر تۇتقان جامبىل مەن كەشەگى مۇقاعالي, وزگە دە ايتۋلى تۇلعالاردىڭ كىندىك قانى تامعان الماتى وبلىسىنان قاتىسپاعانى وكى­نىش­تى ەكەنىن ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز.ولەڭ وقىپ, ايتىس تۋىن كوتەرەتىن, ونەر­دىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن وقۋشىلاردىڭ «اقبەرەن» بايقاۋىنا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ باستاعان ايتىس اقىندارى, عالىم-پروفەسسورلار, ونەر يەلەرى, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قازىلىق جاسادى. ءبىرىنشى كەزەكتى تالاپكەر اقىن­داردان پاۆلودارلىق 7-سىنىپ وقۋشىسى مارعۇلان جانباۋ مەن تارباعاتايلىق (شقو) 10-سىنىپ وقۋشىسى تاسقىن قاليبەكوۆ الىپ, ايتىس ونەرىن ورىستەتتى. تاسقىن: «ۇرپاعى امانسىڭ با ساق بابانىڭ, شىعىستان كەلىپ ەدىم كۇندەي ك ۇلىپ», – دەپ ءوزىن تانىستىرعاندا, مارعۇلان ءسال ىركىلىپ بارىپ: «ادامدا جاڭىلمايتىن جاق بولمايدى», دەگەن ءۋاجىن العا تارتىپ, «كەرەكۋدىڭ مەن دە ءبىر قۇلاگەرىمىن», دەدى. ايتىس ۇستىندە وقۋشىلاردىڭ ەرتەڭىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتۋگە بولاتىنىن, ال­دىڭ­عىلاردىڭ ورنىن باساتىنى اڭ­عارىلدى. سونىڭ دالەلىندەي ەكەۋى دە ءتىل ماسەلەسىنە ويىسقاندا: «انا ءتىلىن سۇيەلىك, باعالايىق, باستالادى ءبارى دە وزىمىزدەن», «انا ءتىلىن بىلمەيتىن كوكەلەر بار, ول كوكەلەر اپىر-اي, قايدان كەلگەن», دەستى. بۇل نوميناتسيا بويىنشا وتكەن جارىسقا 16 وقۋشى قاتىستى. الدىڭعى ەكەۋىنەن كەيىنگىلەر دە وزدەرىنىڭ شاما-شارقىنا قاراي ءبىرىن-ءبىرى ولەڭمەن قامشىلاپ باقتى. ايتالىق, قاراعاندىلىق دوسكەي بوتپاي مەن شىمكەنتتىك ايان نيازبەكتىڭ ءسوز قاعىستىرۋى تارتىمدى بولدى. سول سەكىلدى تاڭنۇر ءالبولسىن (استانا) مەن ۇلان مۇحامبەتتىڭ  (الماتى) ءسوز جارىس­تىرۋى ۇنادى. جالپى, ايتىسقا تالابى بار جاستاردى مادەنيەتتى سويلەۋگە, ءماندى ىستەردى ايتۋعا باۋلىسا, كۇنى ەرتەڭ ورەن جۇيرىكتەر شىعاتىنىنا ءشۇبا كەلتىرۋگە بولماس. شەشەندىك ونەردە ايدانا دوس­جانوۆا (جەزقازعان) مەن نۇرداۋلەت بازار­­باەۆ (ماڭعىستاۋ) ەرەكشە ەستە قالسا, كوركەمسوز وقۋدان مايا ورنالى (قوس­تاناي), تولعاناي جولدىباەۆا (ال­ماتى), ىقىلاس كوپەيسىنوۆ (جام­بىل), ءامىرحان بورىبەكوۆ (جەتىساي, وقو) ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. زەرەك تە زەردەلى وقۋ­شى­لاردىڭ وي-تولعامدارى, تەرەڭنەن تەربەگەن بايلامدارى, باياعى 13 جاسىندا ءسوز ۇستاعان بابالاردى ەسكە تۇسىرۋمەن ءبىر­گە, سارقىتى بار ەكەن-اۋ دەگىزگەنى انىق. مىسالى, مايانىڭ ولەڭ وقۋداعى ەرەك­شە ماقامى, تولعانايدىڭ مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ «قاراكوز» ترا­گەدياسىنداعى قارا­كوز بەي­نە­سىن بەرىلە ويناپ شىعۋى, ورىس مەك­تەبىندە وقىسا دا ءوز ءتىلىن جەتىك ءبىلىپ تۇرعان, ۇلى مۇحتاردىڭ «اباي» درا­ماسىنداعى ابايدىڭ مونولوگىن قي­مىل-قوزعالىسىمەن, ءتۇر-تۇسىمەن, كيىم ۇلگىسىمەن جەتكىزگەن ءامىرحاننىڭ تالابى مەن تالانتى جيىلعانداردى ءدان ريزا ەتتى. اقىندار ءمۇشايراسىندا اقسۇڭقار تاشپولاتوۆا (شىمكەنت), رۋسلانا امانگەلديەۆا (اتىراۋ), ەدىلبەك دۇيسەنوۆ (ماڭعىستاۋ) ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. قازىر وقۋشىلار اراسىنداعى ساۋاتتىلىق جايلى ءارتۇرلى اڭگىمە بار.  وسى ماسەلەدە دە ولاردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىرۋ, وزىقتارىن وزگەگە ۇلگى ەتۋ نيەتىندە شىعارما جازۋ بويىنشا بولعان جارىستا ماحاببات زادانوۆا (شقو), نازكەن قايىرجانوۆا (ماڭعىستاۋ), جانسايا ساتۋي (الماتى), تاعى باسقا وقۋشىلار وزىق سانالدى. حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ, قول-قاناتىنداي بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق اسپاپتاردا ويناۋ نوميناتسياسىنان قازىلار القاسىن سۇيسىندىرگەن شاباي ازىرباەۆ (اقتوبە), اقتوتى قادىربەك (كوكشەتاۋ), ارىس سەرىك ۇلى (الماتى) سەكىلدى وقۋشىلار بارشىلىق. ەكى كۇن بويى تابان اۋدارماي وتىرىپ, وقۋشىلار ونەرىنە قازىلىق ەتكەن ۇلت رۋحانياتىنىڭ ايتۋلى وكىلى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بايقاۋ قورىتىندىسىندا ءوز ومىرىنەن از-كەم دايەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, «تاۋەلسىز ەل ۇل-قىزىنىڭ ارقا توسىندە, استانا تورىندە وسىنداي ونەر بايگەسىن وتكىزۋى باقىت ەكەنىن ايتىپ, ءتىلى جوق, تاريحى جوق ۇلت – ول جوق ۇلت. ءبىزدىڭ تاسقا باسقان تاريحىمىز دا, سوزدىك قورىمىز دا بار. تولقىن-تول­قىن تالانتتى ۇرپاقتارىمىز دا جەتىپ ار­تىلادى. سونىڭ دالەلىندەي, ەلدىڭ ەرتەڭگى ءتىلىنىڭ يەسى ءبىز, ونەردىڭ كيەسىن تۇسىنەتىن دە ءبىز,  دەپ كەلگەن, تەگىن كەلمەي ءبارىن وقىپ-توقىپ كەلگەن سەندەرگە ءدان ريزامىن. ەرتەڭگى ۇلت رۋحانياتىنىڭ تەمىرقازىعىمىز دەپ تالابىن تۇلپار ەتىپ جەتكەن سەندەرگە شىن جولىمدى بەردىم. ەل ءۇمىتى, ەلباسى ءۇمىتى سەندەردەي جاستاردا. قوعامدىق وي-سانانىڭ التىن ارقاۋى بولا بەرىڭدەر. وسىنداي وزىق ۇل-قىز وسىرگەن اتا-اناعا, حالىقتىق ءداستۇردى ۇيرەتىپ جۇرگەن ۇستازدارعا, سەندەردەي ۇرپاقتىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى بايتاعىمىزعا راحمەت! وسىنداي بايقاۋعا قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولعانداردى دا, سولارمەن قاتار شاپقان ءبارىڭدى دە مەن جەڭىس تۇعىرىندا تۇر دەپ ەسەپتەيمىن. اتتەڭ, وسىنداي جاس دارىنداردىڭ ونەرىن بيلىكتەگى شەنەۋنىكتەر كەلىپ كورسە عوي. بولاشاقتا ولار وقۋشىلاردىڭ مۇنداي ونەر جارىسىن قولداپ, كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ, قامقورلىق كورسەتەدى دەگەن سەنىمدەمىن. ەگەر جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, وسى وقۋشىلاردىڭ جەتىستىگىن اسىرىپ, كەم جەرىن تولتىرىپ جاتساق, اتالى ءسوزىمىزدى ايتىپ, انا­لىق ءىلتيپاتىمىزدى تانىتىپ باۋلىساق, قازاق حالقىنىڭ كوگىنەن ءبىر شوعىر تالانتتى جاس كورىنەيىن دەپ وتىر ەكەن. ەندەشە, قاناتتارىن قاققان وقۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەيىك!», دەپ ءتۇرلى نوميناتسيا بويىنشا ونەر بايگەسىنە تۇسكەندەردىڭ اراسىنان وزا شاپقان 7 وقۋشىعا ءوزىنىڭ 7 تومدىق شىعارمالار جيناعىن, قازاق جۇرتىنىڭ ارىستارىنا ارنالعان «ەلتۇتقا» اتتى كىتاپتى تابىستاپ, عاسىرلار تەرەڭىنەن, ياعني كۇلتەگىننەن باستاۋ الىپ, بۇگىنگى 12 جاسار جامبىل دۇيسەن ۇلىنا دەيىنگى جىراۋلار مەن اقىنداردىڭ جاۋھارىنان جيناپ قۇراستىرعان «كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت» اتتى ادەمى جيناقتى 94 بالانىڭ قولىنا ۇستاتتى. قازاق جۇرتىنىڭ ولمەس ونەرىنىڭ تۋىن كوتەرىپ كەلگەن 94 وقۋشىنىڭ بويلارىنداعى قارىم-قابىلەتىن, تالانتتارىنا كۋا بولعانىن كورگەندە ورىس جازۋشىسى ا.چەحوۆتىڭ ءىزىن قۋعان قالامگەر ۆ.كورولەنكونىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىمەن تانىسقاندا: «مۇنداي جاسپەن (پارەن) قاتار ءجۇرۋ تۇگىلى, سوڭىنان ەرىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى قۋانىش», دەگەن ءسوزىن ەسكە ءتۇسىرىپ, جالىندى جاستاردى كوزدەن تاسا ەتپەيىك دەگەن ءتۇيىن ءسوزىن ءبىلدىردى. سول سەكىلدى قازىلار القاسىنىڭ ءمۇ­شە­­لەرى ءار نوميناتسيا بويىنشا باي­قاۋ­عا قاتىسقاندارعا ديپلومدار مەن ماق­­تاۋ قاعازدارىن بەرىپ, بەلگىلى اقىن, عا­ل­ىم امانجول ءالتاي مەن جانات ءاس­كەر­­­بەكقىزى ءوز كىتاپتارىن سىيعا تارتتى. ال «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتو­رى مۇحيتدين تولەپباەۆ اۋىلدان كەلگەن 34 ونەرلى وقۋشىعا جازعى كانيكۋلدا دە­مالىپ قايتۋلارى ءۇشىن تەگىن جولداما بەردى. ءسويتىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ بۇگىنگى بالاپان بۋىنى 94 ۇل مەن قىز ەلوردانى ەكى كۇن بويى ولەڭ-جىرعا بولەدى. ەگەر بۇل وقۋشىلاردى بيىك پاراسات دەڭگەيىنە جەتەلەپ, پەندەلىكتەن الىس ۇستاپ, كىسىلىككە تاربيەلەسەك, بۇلار دا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتىن الداعى ۋاقىتتا جاڭعىرتا وتىرىپ, وزىنەن كەيىنگىلەرگە ءارى مەن ءنارىن بۇزباي تاپسىرارى حاق. سوڭعى جىلدارى «نۇر وتان» پارتياسى ۇلت رۋحانياتىنا, اسىرەسە, وتانشىلدىققا ۇيىتىپ, ەلدىك ىسكە جۇمىلدىراتىن ايتىس ونەرىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. بىلتىرعى جىلى استانادا ونداي الامان بايگەنى ەكى رەت وتكىزگەنى بەلگىلى. سول ۇيرەنەر ءۇردىس قازىر وبلىستاردا ءجۇرىپ جاتىر. جاقىندا عانا تالدىقورعان مەن ماڭعىستاۋدا وتسە, ەندى وزگە جەرلەردە دە جالعاسىن تاپپاق. وسى ادەمى ءىستى پارتيانىڭ وڭ قاناتى سانالاتىن «جاس وتان» ءىلىپ اكەتىپ, ساتىمەن باستالعان ساباقتى جۇمىستى وڭىرلەردە, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا جالعاستىرىپ, تۋما تالانتتاردىڭ باعىن اشىپ, الدىڭعى تولقىننىڭ ءىزباسارى ەتىپ قالىپتاستىرۋعا نيەت بىلدىرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان». استانا.