نۇرلاننىڭ نۇرلى جولى

ءيا, ولمەيتىن پەندە جوق, ءولىم حاق. سوندىقتان دا, ادام بالاسى ءۇشىن بارلىق ءولىم وكىنىشتى. دەگەنمەن, الدىمەن دۇنيەگە ەرتە كەلگەندەر كەتىپ, ءبارى ورىن-ورنىمەن, ءجون-جونىمەن بولسا دەيسىڭ عوي. جاسى كەلىپ, ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ, بويىنداعى كۇش-جىگەرىن سارقىپ, ارتىندا ۇرپاق قالدىرىپ, بالا-شاعا, ەت-جاقىندارىمەن قوشتاسىپ كەتەتىن – تورەلەسكەن ولىمگە ەشكىمنىڭ وكىنىشى جوق شىعار. الايدا, ادامنىڭ ايتقانى ەمەس, جاراتقاننىڭ جازۋى بولىپ جاتسا نە شارا. كونەسىڭ-داعى. بۇگىندە كولىكتىڭ ادامزاتقا قانشاما پايداسى بولسا, سونشاما زيان اكەلىپ, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن اجداھاداي جالماۋدا. بۇل جولى دا جول اپاتىنان ولىمگە قيمايتىن بەرگەنىنەن بەرەرى, ايتقانىنان ايتارى, كورگەنىنەن كورەرى كوپ, بايتەرەكتەي ءوسىپ, جايقالىپ كەلە جاتقان ۇلكەن عالىم, اتپال ازامات الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى نەۆرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تالانتتى ۇستاز, بىلىكتىلىگى جوعارى كلينيتسيست, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان سماعۇل ۇلى قايشىباەۆتىڭ كەزدەيسوق قازاسى – تەك وتباسى, ەت جاقىندارىنا عانا ەمەس, دوس-جاراندارىنا, تۇرعىلاستارىنا, شاكىرتتەرىنە دە وتە اۋىر ءتيدى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ مەديتسينا قوعامى ورنى تولماس قاسىرەتكە ۇشىرادى. ونىڭ وتاندىق مەديتسينانىڭ نەۆرولوگيا سالاسىندا جالعاستىرىپ كەلە جاتقان عىلىمي ىزدەنىستەرى, ەڭبەكتەرى, وي-پىكىر, ۇسىنىستارى اياقتالماي, ءومىر پاراعىنىڭ بەتى جابىلدى... اكە كورگەن وق جونار نۇرلاندى ەسكە الماس بۇرىن ونىڭ اكەسى, ۇلتتىق مەديتسينا عىلىمى مەن ءبىلىمىن دامىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقان, قازاقستان نەۆرولوگتارى عىلىمي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كورنەكتى عالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مارقۇم سماعۇل قايشىباەۆ جايلى بىرەر ءسوز ايتپاي كەتۋگە حاقىمىز جوق. سماعۇل اعانى مەن دە جاقسى تانۋشى ەدىم. جۋرناليستيكانىڭ ەڭ ءبىر جاقسى قاسيەتى – تالاي تانىمال, حالىققا ەڭبەك جاساعان تۇلعالارمەن ديدارلاسۋ, سىرلاسۋ مۇمكىندىگىن سىيلايتىنى. سوندايدا سويلەسىپ, سىر بولىسكەن كەيىپكەرىڭىز ويىڭىزدان شىعىپ جاتسا, جانىڭىز جادىراپ, كوك دونەن كوڭىلىڭىزگە قانات ءبىتىپ, مارقايىپ قالاسىز. ءدال سونداي كوڭىل-كۇيدى قازاق مەديتسيناسى نەۆرولوگيا سالاسىنىڭ اقساقالى, قاراپايىم دا ەلگەزەك مىنەزدى سماعۇل اعايمەن كەزدەسكەندە باستان كەشكەنىم بار-دى. ءبىر كورگەندە-اق ءيمانجۇزدى, مەيىرىم شۋاعىن شاشا قاراعان كەيىپكەرىم, سويلەسە كەلە ىشكى جانسارايىنىڭ تازالىعى, يماندىلىعى, پاراسات-پايىمىمەن ەرىكسىز تارتىپ, ءوزىمدى سول كوڭىلىمەن قارىزدار ەتىپ قويعان-دى. البەتتە, ءار نارسەنىڭ نەگىزى, باستاۋى بولادى دەسەك, وندا وتاندىق مەديتسيناداعى جۇيكە اۋرۋلارىنىڭ عىلىمي تۇردە جولعا قويىلىپ, زەرتتەلۋىندە الدىمەن پروفەسسور س.قايشىباەۆتىڭ ەسىمى ءبىرىنشى, ءارى قۇرمەتپەن اتالادى. دەمەك, كىندىك اكەسى بولدى. ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن ەڭبەك گيگيەناسى جانە كاسىبي اۋرۋلار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان باستاپ, ءبىراز باسپالداقتاردان ءوتىپ, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارادى. 25 جىل قازاق نەۆرولوگتەرى عىلىمي قوعامىن باسقاردى, 25 جىل الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتى نەۆرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە, ەمدەۋ فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى, عىلىم جونىندەگى پرورەكتورى, قر شتاتتان تىس باس نەۆرولوگى, 1993 جىلدان اقتىق كۇنىنە دەيىن ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 46 كانديداتتىق, 13 دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. سونداي-اق, 250 عىلىمي جۇمىستىڭ, سونىڭ ىشىندە 7 مونوگرافيا مەن 2 وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال, 5 ونەرتاپقىشتىق, ورىس, قازاق تىلىندەگى نەۆرولوگيا وقۋلىعىنىڭ اۆتورى. ەڭ باس­تىسى, وزگەلەرگە ۇلگى بولاتىنداي نەۆروپاتولوگ قايشىباەۆتار اۋلەتىنىڭ وتباسىلىق نەگىزىن سالدى. قۇداي قوسقان قوساعى, بىلىكتى دارىگەر زۋراداي اياۋلى جار ءسۇيىپ, التىنداي ۇرپاق ءوسىردى. ۇلى نۇرلان مەن قىزى گۇلناز اكە جولىن قۋىپ, بىلىكتى نەۆ­روپاتولوگ, كاسىبي مامان اتاندى. – شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن قاسىمدا مەن ءۇشىن وتە قىمبات, ءارى جانىمداي جاقسى كورەتىن ادامنىڭ بولعانىنا ءوزىمدى شەكسىز باقىتتى سەزىندىم, – دەپ نۇرلاننىڭ اكەسى جايلى مەيىرلەنە ايتقانى بار-دى. – اكەم ەرەكشە مەيىربان جانە ۇلكەن جۇرەكتى جان ەدى. ول كىسىنىڭ اينالاسىنا, شاكىرتتەرىنە, تۋعان-تۋىستارىنا جاساعان جاقسىلىعى ءوز الدىنا, مەنىڭ دارىگەرلىك ماماندىقتى قالاۋىما قاي جاعىنان دا ۇلگى بولا ءبىلدى. ءتىپتى, مەنى سپورتقا باۋلۋ ءۇشىن ۋاقىتى بولماسا دا, بىرگە شاڭعى تەبۋگە ەش قينالماي شىعۋشى ەدى... ارينە, پەرزەنتىنىڭ اكە جايلى جاقسى ءسوز ايتىپ, ونى باعالاپ, ەسكە الۋى – قاي اتا-انانىڭ دا ارمانى بولسا كەرەك. كوپ ۇزاماي ارتىندا قالعان ورەلى ۇرپاعى اكە ەسىمىن ارداقتاپ, ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا 2008 جىلى «سماعۇل قايشىباەۆ اتىن­داعى نەۆرولوگيا ينستيتۋتى» عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىن اشىپ, سوڭعى ەكى جىل قاتارىنان «قايشىباەۆ وقۋلارى: نەۆرولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى ءداستۇرلى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى ۇلكەن تابىسپەن وتكىزدى. ال ءۇشىنشىسىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندا, قايعىلى وقيعا ورىن الدى. وسىلايشا, اكەسىنىڭ باستاعان ومىردەگى دە, عىلىمداعى دا جولىن جالعاستىرىپ, وزىنشە ءىز سالىپ كەلە جاتقان نۇرلان سماعۇل ۇلىنىڭ ىشتەگى ارمان, بولاشاق جوسپارى وزىمەن بىرگە كەتتى. ال ءۇشىنشى كونفەرەنتسيا اكەلى-بالالى عالىمعا ارنالادى دەپ كىم ويلاعان؟ – سماعۇل ەكەۋمىز قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىندا بىرگە وقىدىق, – دەپ ەسكە الادى قازاق مەديتسيناسىنىڭ اقساقالى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ. – سول ستۋدەنت شاقتىڭ وزىندە جۇرەگى تازا, شىندىقتى كەز كەلگەن جاعدايدا تىكە ايتا الاتىن ازامات بولسا, كەيىن قازاقتىڭ ماڭدايالدى عالىمى اتانعان كەزدە دە, سول قاسيەتىنەن اينىعان جوق. ول – ءوزىن ءوزى جاساعان عالىم. وتە ىزدەنىمپاز, بىلىمگە تويمايتىن ەدى. سول قاسيەتتەرى ءۇشىن دە ونىڭ تۇستاستارى, دوستارى ەرەكشە باعالاۋشى ەدىك. كىمگە بولسا دا جاقسىلىق جاساۋعا, كومەكتەسۋگە قۇشتار-تىن. اسىرەسە, شاكىرتتەرىن ەش ۋاقىتتا ءبولىپ-جارىپ قارامايتىن. سماعۇل ۇلى نۇرلاندى جاقسى تاربيەلەپ, ازاماتتىق قاسيەتىن جوعارى ۇستاۋعا ۇيرەتتى. اتتەگەن-اي دەيمىن, اكە جولىن قۋعان ۇلىنا عۇمىر بەرگەندە, عىلىمعا بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ ەدى. ادەمى قىلاڭ بەرىپ, ادەمى كورىنىس بەرىپ كەلە جاتقاندا قىرشىنىنان قيىلىپ كەتكەنى وكىنىشتى-اق. ءومىر ءسۇرۋ ماڭگىلىك ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى, بىراق بۇل ازاماتتىڭ ەرتەرەك دۇنيە سالۋى ورىنسىز بولدى. سوندىقتان دا, قوعامعا قاجەت تۇلعالار ۇزاعىراق ءومىر سۇرسە ەكەن دەپ ويلايسىڭ. اكەلى-بالالى عالىمداردىڭ ەسىمدەرى, جەمىستى عىلىمي قايراتكەرلىگى قازاقستان مەديتسيناسىنىڭ تاريحىندا قالارى ءسوزسىز. نۇرلان باعىندىرعان بەلەستەر پروفەسسور نۇرلان قايشىباەۆ ءوزى ءومىر سۇرگەن سانالى عۇمىرىندا ءىرىلى-ۇساقتى عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, دارىگەرلىك پراكتيكادا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى ەنگىزدى, ادام دەنساۋلىعىن ەمدەۋ مەن ساقتاۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردى. ول قازاقستان نەۆرولوگتەر ليگاسىنىڭ توراعاسى, بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك نەۆرولوگتەر فەدەراتسياسىنىڭ (WFN) مۇشەسى, قر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتاندى. 80-نەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى, تالانتتى تالىمگەر-ۇستاز بولا ءجۇرىپ, نەۆرولوگيا سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە كەڭەس بەرۋ قىزمەتىن بەلسەندى اتقاردى. «سماعۇل قايشىباەۆ اتىنداعى نەۆرولوگيا ينستيتۋتى» عىلىمي-ءتاجىري­­­بەلىك ورتالىعىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, ءۇش جىل قاتارىنان نەۆرولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا ۇيىم­­داستىردى. قازاقستاندا نەيرو­رەا­بيلي­تاتسيا جونىندەگى كلينيكالىق پروتو­كولدار­دى زەرتتەپ, دايىنداپ, وسى سالانىڭ نەگىزىن سالدى. «نەيروپاتيكالىق اۋرۋلار مەكتەبى», «ينسۋلتپەن اۋىرعان ناۋقاس­تار­دىڭ تۋىستارىنا ارنالعان مەكتەپ», «مياستەنيا مەكتەبىن» قۇرىپ, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى بۇكىل ەلىمىز بويىنشا تا­قى­رىپتىق شەبەرلىك-دارىستەرىن, سەمي­نار-ترەنينگتەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىز­دى. ءيا, نۇرلان سماعۇل ۇلى 52 جاس ءومىر سۇرسە دە, ونى ءماندى, مازمۇندى, ەرىك-جىگەرگە تولى جانە ادامدارعا دەگەن سۇيسپەنشىلىكپەن وتكىزدى. اينالاسىن دوسپەن قورشادى. ولارعا دەگەن اق ادال جۇرەگى, ءىلتيپاتى ەرەكشە بولدى. – ءبىز نۇرلان ەكەۋمىز جاس كەزىمىزدەن تانىسىپ, دارىگەرلىك جولدى بىرگە باستادىق, – دەيدى الماتىداعى ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات ابدوللاەۆ. – ەكەۋمىز دە وسى اۋرۋحانادا ءبولىم مەڭگەرىپ, قىزمەتتەس, پىكىرلەس, جاقىن دوستار بولدىق. نۇرلان اكەسىنىڭ بارلىق جاقسى قاسيەتتەرىن وزىنە مۇرا ەتكەن, ادامدى وزىنە تارتا بىلەتىن تالانتتى عالىم, ناعىز كلينيتسيست ەدى. 18-عاسىردا ءومىر سۇرگەن ج.بيۋففوننىڭ «ستيل – ادام» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. مىنە, دارىگەر-كلينيتسيست نۇرلاننىڭ ءستيلى – تابيعاتىنا ءتان تالعامپازدىعى, قامقورشىل, ادامعا قۇرمەت كورسەتكىشتىگى, كوپ وقىعان جان-جاقتى بىلىمدىلىگى – بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە ناۋقاستىڭ پايداسىنا باعىتتالاتىن. نۇرلان وتە ىسكەر, جان-جاقتى, عىلىمي ورتادا دا, ەلىمىزدەن تىس جەرلەردە دە بىلىكتى عالىم, كاسىبي دارىگەر رەتىندە تانىمال ەدى. ونىڭ جارقىن بەينەسى دوستارى تۇرعاندا ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس نەۆرولوگى, تاشكەنت دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى نەۆرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باحتيار گافۋروۆ نۇرلان ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى جىپ-جىلى دوستىق قارىم-قاتىناس, انىعىراق ايتساق, باۋىرلار اراسىنداعى سىيلاستىققا, قۇشتارلىققا ۇلاسقانىن جەتكىزەدى. – نۇرلاننىڭ مىنەزى جۇمساق, وتە مەيىرىمدى ەدى. سول مەيىرباندىعى مەن سابىرلىلىعىنىڭ ارتىندا مىنەزى, ينتەللەكتى قىلاڭ بەرىپ تۇراتىن. بىرەۋلەر جانىن سالىپ جاسايتىن ءىستى اسىقپاي, اپتىقپاي, ۋاقىتپەن ەسەپتەس­پەي ءۇنسىز اتقارا بەرەتىن. ول تەز شەشىم قابىلدايتىن كەرەمەت دارىگەر, كەرەمەت ۇيىمداستىرۋشى, عالىم جانە وتە ىزگى, بەكزات جان ەدى, – دەيدى باحتيار گافۋروۆيچ. الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عالىمجان توعىزباەۆ تا مارقۇم نۇرلاننىڭ ادامي قاسيەتتەرىن, اتقارعان قىزمەتى جايلى تەبىرەنىسپەن ەسكە الادى. – زىمىران ۋاقىت دەسەڭىزشى. مىنە, بۇگىن ارامىزدان قۇرمەتتى پروفەسسور, قازاقستان نەۆرولوگتارىنىڭ جەتەكشى مامانى, پەداگوگ, عالىم, پراكتيكالىق دارىگەر نۇرلان سماع ۇلىنىڭ كەتكەنىنە ءبىر جىل تولىپتى. ول اشىق تا كەڭ جۇرەكتى ۇلكەن ازامات ەدى. ءبىز ءۇشىن ول بارلىق قاسيەت اتاۋلىنى بويىنا جيناعان بىرەگەي جان رەتىندە ەستە قالادى. نۇرلان عىلىمدا دا, شاكىرت تاربيەلەۋدە دە ءبىراز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ارينە, ءوز سۇيگەن ماماندىعىن دامىتۋدا از ەڭبەك جاساماعان ادامداردىڭ ومىردەن ەرتە كەتۋى, وكىنىشتى-اق. يمانى سالامات بولسىن, – دەيدى ع.توعىزباەۆ. ءيا, ورنىندا بار وڭالار دەگەن, دارىگەر قايشىباەۆتار اۋلەتى باستاعان ءىستى, اكەنىڭ, اعانىڭ جولىن, اماناتىن بىلىكتى نەۆرولوگ, بۇگىندە الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى نەۆرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلناز قايشىباەۆا جالعاستىرۋدا. ارتىندا قالعان اياۋلى جارى ايگۇل قۇداي قوسقان قوساعى نۇرلاننىڭ اتىن دا, وتىن دا وشىرمەي, بالالارىنا باس كوز بولىپ, قولدان كەلگەن انالىق كومەگىن اياماۋدا. ۇلكەن ۇلى سايان نەيروحيرۋرگ, قازىر امەريكادا رەزيدەنتۋرادا وقىسا, ازات استانادا كاسىپكەر, دانيار ەنەرگەتيك, «KEGOس» اق-دا ءبولىم باسقارادى, كىشكەنە قىزى الكەن 2-ءشى سىنىپتا وقيدى. ... «ادام ولگەن كۇنى ولمەيدى, ۇمى­تىل­­عان كۇنى ولەدى» دەگەن, ەندەشە, نۇر­لاننىڭ جارقىن بەينەسى ارتىندا ۇرپاعى, شاكىرتتەرى, ادال دوستارى, ءتىپتى ءوزى ەمدەگەن پاتسيەنتتەرى تۇرعاندا ۇمىتىلمايدى, بىراق ساعىندىرارى حاق. «جول ۇستىندە كەتكەندەر, يمانىن سەرىك ەتكەندەر» دەگەن, باقيلىق ومىرگە جول تارتقان نۇرلاننىڭ نۇرى پەيىشتە شالقىسىن. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». P.S. ماقالا جازىلىپ بىتكەندە نۇرلاننىڭ اناسى زۋرا اپاي تەلەفون سوعىپ: «اينالايىن, قىزىم! جاڭا «نۇرلان جايلى قىسقاشا بەينەفيلم ءتۇسىرىپ جاتىرمىز, بالاڭىز تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتاسىز با؟» دەگەن سوڭ بارعانىمدى قايتەيىن, كەۋدەمە وكسىك تىعىلىپ, ايتايىن دەگەن ءسوزىمدى ايتا الماي, كوز جاسىما ەرىك بەرىپ, قايتىپ كەلدىم. مۇمكىن بولسا, مىنا ءبىر انالىق سوڭعى ءسوزىمدى ءبىر جەرىنە قوسۋعا بولا ما؟» دەدى. ارينە, جۇرەگىن جارىپ شىققان باۋىر ەت بالاسىنا دەگەن انانىڭ تىلەگىنەن اسقان نە بار دەيسىڭ؟! «اسىلىم مەنىڭ, اسقار بيىگىم, ىزدەدىڭ دەرتتىڭ ءتۇيىنىن. جالعاسى ەدىڭ اقىلدىڭ, كەشىرىپ انا پارىزىن, تاڭىرگە سەنى تاپسىردىم... ق ۇلىنىم نۇرلانىم, جاتقان جەرىڭ جارىق, جانىڭ ءجانناتتا بولسىن دەپ تىلەۋشى – اناڭ زۋرا...».