* «ەگەمەن قازاقستان» – 95
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» قاراعاندى وبلىسىنداعى كۇندەرى ءوتتى
«اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى...»
كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ ەگەمەندىكتەر قارقارالى اۋدانىنا بەت الدى. بۇل جولعى ساپارىمىزدى «ەگەمەن قازاقستان گازەتى» اق-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى – باس رەداكتور جانبولات اۋپباەۆ باستادى. قارقارالىدا ءبىزدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى سايلاۋ ءالي ۇلى باستاعان جىگىتتەر قارسى الدى. ولار بىزگە اتاقتى قارقارالى قالاسىنىڭ تاريحي ورىندارىن كورسەتتى. الدىمەن قۇنانباي قاجىنىڭ مەشىتىن تاماشالادىق. ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش بولىپ سانالاتىن ونىڭ بويىنا سىيدىرىپ تۇرعان تىلسىم تاريحى مول. «اباي جولىن» وقىعان قازاقتىڭ ءبارى ونى قۇنانبايدىڭ اعا سۇلتان بولىپ, الىس-جاقىنعا ءامىرىن ءجۇرگىزىپ تۇرعان كەزىندە, 1856 جىلى سالعىزعانىن بىلەدى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان كەيىنگى اس بەرۋدى ءتىلىنىڭ مايىن تامىزىپ سۋرەتتەگەن. مىنە, ەندى سول ساۋلەت ورنىن كوزىمىزبەن كورۋگە ءمۇمكىندىك تۋعاندا جۇرەگىمىز لۇپىلدەپ, ونىڭ ءىشى-سىرتىنا كوز الماي قاراۋمەن بولدىق. قۇنانباي قاي جەردە وتىردى ەكەن, الشىنباي قاي جەرىندە تۇردى ەكەن دەپ ونىڭ بارلىق بۇرىشتارىن كوزبەن قۋالاپ شىقتىق. نايب-يمام راۋان ايتقازيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇراقتى نامازحانداردىڭ سانى جيىرما شاقتى ەكەن. ال جۇما نامازىندا كىسى سىيماي كەتەتىن كورىنەدى.
مەشىتتەن كەيىن ءبىزدى جول باستاۋشىلارىمىز قۇنانباي ءتۇسىپ جۇرەتىن حاليۋللا بەكمەتوۆ دەگەن تاتار كوپەسىنىڭ ۇيىنە اپاردى. قازىر اۋداندىق مۋزىكا مەكتەبى بولىپ تۇرعان بۇل عيماراتتىڭ دا تاريحى مول. وسى ۇيگە اباي دا تالاي رەت كەلىپ, اكەسىمەن بىرگە قونىپ جۇرگەن. ۇلى ادامنىڭ قولىنىڭ تاڭباسى قالعان جادىگەردىڭ قاي جەرىنەن ۇستاساق ەكەن دەپ جاپا-تارماعاي ۇمتىلىپ جاتىرمىز. ابايدىڭ جاتقان بولمەسى مىناۋ دەگەندە سول جەرگە ءارى-بەرى اۋناپ العان ارىپتەستەرىمىز دە بولدى... بيىل قارقارالىنىڭ قاداسى قاعىلعانىنا 190 جىل بولادى ەكەن, جەرگىلىكتى بيلىك سونى اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتقان كورىنەدى.
قالاداعى ءۇشىنشى كورگەن جادىگەرىمىز – ءماديدىڭ ەسكەرتكىشى. ءمۇسىنشىنىڭ شەبەر شەشىمى مەن باي فانتازياسى باتىردىڭ شىن كەلبەتىن بەينەلەي الىپتى. ورتاسىنان وزىپ تۋعان ءبىلىمدى, ءارى باتىر, اقىن, بالۋان, ءانشى, كومپوزيتوردىڭ بار بولمىسى وعان سىيىپ تۇرعانداي. ەڭ باستىسى... بۇل ەسكەرتكىش ءماديدىڭ قانى تامعان جەرگە تۇرعىزىلعان ەكەن. نكۆد-نىڭ جەندەتى حالىقتىڭ ايتقانىنا كونبەگەن ءور مىنەزدى, ەركە ۇلىن ءدال وسى جەردە اتىپ ءولتىرىپتى. قانىشەردىڭ اتى-ءجونى دە بەلگىلى, الايدا جازىقسىز ۇرپاعىنىڭ بەتىنە شىركەۋ بولماسىن دەپ اتامادىق.
سايلاۋ ءالي ۇلى قارقارالىنىڭ بۇدان باسقا دا تاريحي ورىندارى كوپ دەگەنىمەن, ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى جولعا شىقتىق. ەندىگى بەت الىسىمىز قاسىم اۋىلى. كادىمگى «داۋىلداي ورتكە تيگەن» ولەڭدەر قالدىرعان «امانجول راقىمجاننىڭ قاسىمى». «ەي, تاكاپپار دۇنيە!» دەپ دۇنيەنى وزىنە قاراتقان قاسىم وسى. بۇل اقىنعا قانشا ەپيتەت جاپسىرساڭ دا مۇقاعاليدىڭ: «اقىنمىن دەپ قوپاڭداپ جۇرگەندەردىڭ, اممەسىنەن قاسىمنىڭ دەسى باسىم!» دەگەن ءبىر جولىنان ارتىق ايتا المايسىڭ.
قاسىم اۋىلى تاۋدىڭ ەتەگىنە, ونىڭ ىق جاعىنا ەمەس, جەل جاعىنا قونىس تەۋىپتى. قاستاسقانعا قاسقايا قاراپ, قارسى تۇراتىن داۋىلپاز مىنەز اقىنعا جەلدەن ىقپاي, ەگەسە قاراپ تۇرعان ءوز اۋىلىنىڭ توپىراعىنان جۇققان شىعار, بالكىم. ايتقانداي... قاسىم اۋىلى انادايدان كورىنىپ تۇرعان جەردە وسىدان 3-4 جىل بۇرىن «التىن ادام» تابىلعان «تالدى-2» قورىمى بار ەكەن. «ەگەمەن» كەزىندە بۇل تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ ەگجەي-تەگجەيلى جازدى. ءسويتىپ, قازاق دالاسى ەجەلگى وركەنيەتتىڭ وشاعى بولعاندىعىن قارقارالىنىڭ قاسيەتتى جەرى دە دالەلدەگەن.
ەگەمەندىكتەر قاسىم امانجولوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ, گۇلدەستە قويدى. «سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ, كەلەر ۇرپاق, قارايمىن ەلەسىڭە مەن تاڭىرقاپ», دەپ قاسىمنىڭ ءوزى ايتقانداي, باقىتتى ۇرپاق, تاۋەلسىز ەلدىڭ بالدىرعاندارى ەسكەرتكىش باسىندا اقىن بابالارىنىڭ ولەڭدەرىن وقىدى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى ارۋجان ماعاز دەگەن قىز بالانىڭ ونەرىنە ريزا بولدىق. ودان ءارى مەكتەپ ديرەكتورى ماقسات وسپانقۇلوۆتىڭ باستاۋىمەن وسىندا جينالعان وقىرماندارمەن كەزدەسۋ ءوتتى. جالپى, قارقارالى حالقى بەلسەندى وقىرمان ەكەن. اۋدان حالقى 40 مىڭ بولسا, 22 مىڭى ءباسپاسوز ونىمىنە جازىلاتىن كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە 1 مىڭنان ارتىعى – «ەگەمەن». قاسىم اۋىلىندا 220-دان ارتىق شاڭىراق بار, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى – 180.
كەزدەسۋدە «ەگەمەننىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى – باس رەداكتور جانبولات اۋپباەۆ باسىلىمنىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جايىندا اڭگىمەلەپ بەردى. قويىلعان سۇراقتاردىڭ قاتارىندا گازەتتى شاعىن كولەممەن شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس بولدى. «سوندا باعاسى دا ارزانداپ, وقىلۋعا دا جەڭىل بولار ەدى», دەدى قارتاباي يسين دەگەن قارت وقىرمان. وعان رەسمي ماتەريالداردى «ەگەمەن» عانا باساتىندىعى, گازەتتىڭ كولەمىن شاقتاۋ ماسەلەسى جوعارىدان عانا شەشىلەتىندىگى ايتىلىپ, جاۋاپ بەرىلدى.
قاسىم اۋىلىنان اتتانعان سوڭ قارقارالىنىڭ ەڭ شەتكى ەلدى مەكەنى –اپپازعا بەت الدىق. قازىر قايناربۇلاق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى بولىپ وتىرعان بۇل اۋىل ءبىر كەزدە جامبىل كەڭشارىنىڭ ورتالىعى بولىپتى. تۇرمىستارى كۇيلى, سارى قىمىزدى ساپىرىپ, سارى اياققا بال قۇيىپ, ساقتاپ ءىشىپ وتىر. وكرۋگتە 38 شارۋا قوجالىعى بار ەكەن, ولار 3 مىڭنان ارتىق قوي وسىرەدى, 5500 گەكتارعا ەگىن سالادى. جىلقى مەن قارا مال دا جەتەرلىك. ءبىز رازاق ءالي ەسىمدى بۇرىن كەڭشار ديرەكتورى بولعان شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, ءدام تاتتىق.
«اپپاز» دەگەن ءسوز ارابشادان اۋدارعاندا قاتاڭ, كارلى دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. اتىنا زاتى ساي وسى اۋىلدان اتتاناردا اسپان الەمى تۇنەرىپ سالا بەردى. ءبىر قارا بۇلت جۇرگىنشىلەردىڭ ۇستىنەن ونە-بويى ءتوندى دە تۇردى. الايدا جاۋىن جاۋعان جوق. ال ءبىزدىڭ ساپارىمىز اۋىلدىڭ قارا جولىمەن جالعاسىپ جاتتى. ماقساتىمىز – قارقارالى تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى – اقسوراڭ (1565 م) ارقىلى اقتوعاي اۋدانىنا ءوتۋ. تاس جولمەن بارساق, ۇزاق اينالادى ەكەنبىز, سوندىقتان 45 شاقىرىمدىق دالانىڭ قارا جولىمەن جۇرگەندى ءجون كوردىك. ونىڭ ۇستىنە بۇل باعىت تۇنىپ تۇرعان تاريح ەكەن.
«اقتوعاي – مەكەندەگەن ارقا بەلىن»
اۋىلدىڭ جولى, جارىقتىق, اتاۋى جاقسى بولعانىمەن, القاۋى قيىن ەمەس پە قاشاننان, وسى 45 شاقىرىمدى ءبىز 4 ساعاتقا جۋىق جۇردىك. ۇساق شوقىلاردىڭ سىلەمدەرى بولىپ جاتقان كەڭ دالا كوزگە جازىق كورىنگەنىمەن, ويپاتتى وزەكتەرى كوپ ەكەن. سول وزەكتەردە ءالى كۇنگە قاردىڭ سۋى جاتىر. ەنى جالپاق بولماعان سوڭ ەكپىندەتىپ كەلىپ, ءوتىپ-اق كەتەتىن شالشىقتاردان قالادان شىعىپ كورمەگەن تاجىريبەسىز جۇرگىزۋشىمىز قورقا سوعىپ اقىرىنداي قالادى. اقىرىنداپ قالعان سوڭ بەلگىلى, جاپوننىڭ ميكرواۆتوبۋسىن قارا جەر تۇتقىنداي قويادى. ءبىز جەڭىل بولسىن دەپ جەرگە تۇسكەن سوڭ شىعارىپ سالىپ كەلە جاتقان نەمەسە كۇتىپ العان «نيۆا» كولىكتەرى ونى زۋ ەتكىزىپ سۇيرەپ شىعارادى. ءسويتىپ, بەلگىلەنگەن جەرىمىزگە ەكى ساعات كەشىگىپ, كەش قاراڭعىلىعى قويۋلانعاندا ءبىر-اق جەتتىك. ءبىزدى اقتوعاي شەكاراسىندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات نوكەش قارسى العان, سول كىسىنىڭ باستاۋىمەن قىزىلاراي اۋىلىنىڭ مادەنيەت ۇيىنە كەلىپ توقتادىق. بىزبەن كەزدەسۋگە جينالعان حالىقتىڭ ءبىرشاماسى مال-جان بار دەگەندەي, كەتىپ قالىپتى, سونىڭ وزىندە زال تولى بولدى...
وسى جەردەن باستاپ اقتوعايدىڭ تاريحىمەن تانىسا باستادىق. ايقىن نەسىپبايدىڭ جولدى وسىلاي تاڭداپ قانا قويماي, قايتسە دە اقتوعايدى كورسەتۋگە تىرىسقانىنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن سىر بار ەكەن. اقتوعاي دا قارقارالى سياقتى قاراعاندى وبلىسىنداعى قازاقى اۋداننىڭ ءبىرى كورىنەدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەسى 95 پايىزعا جۋىق. 52 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرى, 19 مىڭداي حالقى بار. ەڭ باستىسى, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تاريحى باي ەكەن. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ, الاشوردانىڭ اتاقتى تۇلعالارى, ماتەماتيكادان تۇڭعىش پروفەسسور اتاعىن العان ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن اتاقتى زاڭگەر جاقىپ اقباەۆ, «قازاق بۇلب ۇلى» كۇلاش بايسەيىتوۆا, انشىلەر ماناربەك ەرجانوۆ, اسەت نايمانباي ۇلى, تاماشا سۋرەتشى ساحي رومانوۆ سياقتى قازاقتىڭ اتاقتى ۇل-قىزدارى وسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اقتوعايلىقتار قازىرگى اقيىق اقىنداردىڭ ءبىرى سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ەسىمىمەن دە ورىندى ماقتانادى ەكەن. بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ دە وشاعى وسى ايماق.
...قىزىلاراي مەكتەبىندەگى كەزدەسۋ دە قىزىقتى ءوتتى. امانگەلدى ءابدىرازاقوۆ, مەرەكە ءادىحانوۆا, توكەن قاسىمبەكوۆ سەكىلدى كىسىلەر سۇراقتارىن دا قويىپ, پىكىرلەرىن دە ايتىپ جاتتى. قىزىلارايلىقتار شەتىنەن شەشەن, ءانشى بولىپ كەلەدى ەكەن. باسقا جەردەگى قازاقتار اڭگىمە ايتسا تەكىرەكتەپ, ءبىر ءسوزىن قايتالاپ, تۇتىعا بەرسە, قىزىلارايلىقتار ءسوزدى اققان سەلدەي تاسقىنداتادى. وزدەرى ەگەمەندىكتەر كەلەدى دەگەنگە قاتتى ەلەڭدەپ, بىرنەشە كۇن توسىپتى. ءانشى زايرا دارىباەۆا مەن مادەنيەت تولەۋباەۆ «قىزىلاراي», «اقتوعاي» اندەرىن شىرقاپ بەردى. «اتىڭدى ايتىپ ماقتانايىن, التىن بەسىك اقتوعايىم», دەپ شىرقاعاندا, پاتريوتتىق سەزىمدەردىڭ شالقىپ تۇرعانىن كوزىمىزبەن كوردىك. شاعىن زال ءىشى تولقىپ كەتىپ, ءان قايىرماسىنا قوسىلىپ وتىردى.
قىزىلاراي اۋىلدىق وكرۋگىندە 58 شارۋا قوجالىعى, 39 قىستاق بار كورىنەدى. اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلگەن, ينتەرنەت بار, تەك جول ماسەلەسى عانا قيىنداۋ دەسەدى. باسقا جاعىنان اۋىلدىڭ قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق. ءبىزدى قىزىلارايدا قالاداعىدان بەتەر ەتىپ ەكى قاباتتى جايلى كوتتەدج سالىپ العان توكەن قاسىمبەكوۆ اقساقالدىڭ ۇيىنە ءتۇسىرىپ, قوناق ەتتى. بۇل كىسى دە 60 شاقتى جىلقىسى, 120 سيىرى, 300-دەي قويى بار ىرگەلى قوجالىقتىڭ يەسى كورىنەدى. وسى اقساقالدىڭ ءوزى, ونىڭ 5 جاسىندا قاسقىردىڭ اپانىنا كىرىپ, بەس بولتىرىكتى الىپ شىققان نەمەرەسى, ءوز قاراجاتتارىنا اۋىل بالالارىنا بوبەكتەر ايلاعىن تۇرعىزىپ جاتقان جەرلەستەرى – اقپانباەۆتار اۋلەتى جانە باسقالار تۋرالى جول-جونەكەي جازباي, ارناۋلى ماقالا ارناماقپىز. «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا» دەگەندەي, اۋدانعا اكىم بولىپ نيحانباي ومارحانوۆ دەگەن ىسكەر ازامات كەلىپ جاتىر ەكەن. بۇعان دەيىن قارقارالى اۋدانىندا ون جىل اكىم بولعان بۇل جىگىتتىڭ ۇلكەن ەڭبەگىن دە جەرلەستەرى جول بويى جىر عىپ ايتىپ وتىردى. ءبىزدى بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتى تابىلعان ورىنعا, ودان ءاليحان بوكەيحانوۆ اۋلەتى جەرلەنگەن تالدى-بەيىتتىڭ باسىنا اپارىپ, زيارات ەتكىزگەن اۋداندىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى, تاماشا پاتريوت, بىلىكتى ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي مۇقانوۆ بولدى. وسى ەكى ازامات تۋرالى دا ارنايى جازۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويىپ وتىرمىز.
اقتوعايدىڭ ءوز باسىنا جاقىنداعان جولدا توقتاعانىمىز جالعاسباي ءشامبەكوۆ دەگەن شارۋا قوجالىعى بولدى. 120 جىلقىسى, 300-دەي قارا مالى, 600-دەي قويى مىڭعىرىپ جاتقان بۇل باي جىگىتتىڭ قولى اشىق, مىرزا دا ەكەن. ول «ەگەمەننىڭ» 95 جىلدىعىنا بايلاعانىم دەپ رەداكتسياعا ءبىر جىلقى اتادى.
وسىدان ءارى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جولساپارعا پايدالانۋعا بەرگەن ماشينەمىزبەن جالپاقتىعى 9-10 مەتردەي بولاتىن توقىراۋىن وزەنىن «بەلارۋس» تراكتورىنىڭ كومەگىمەن كەشىپ ءوتىپ, اقتوعايدىڭ ءوز باسىنا جەتىپ, اتتىڭ باسىن ىرىكتىك. بۇل جەردە اۋدان اكىمى نيحانباي ومارحانوۆپەن كەزدەسىپ, مۋزەيدى ارالاپ, ودان 1500 دانامەن تارايتىن «توقىراۋىن تىنىسى» گازەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا باس سۇقتىق. سودان كەيىن اقتوعايدان العان زور اسەردەن ارىلا الماي, بىرگە جۇرگەن قاراعاندىلىق ازاماتتارمەن دە قيماي قوشتاسىپ, كەشكىسىن استاناعا بەت تۇزەدىك.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
تەمىرتاۋ – قاراعاندى – قارقارالى – اقتوعاي –استانا.
