كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قۇربىلارى مەن زامانداستارى سەرىك قيراباەۆ, ءمۇسىلىم بازارباەۆ, راحمانقۇل بەردىباي, زاكي احمەتوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, نىعمەت عابدۋللين, ءشامشيابانۋ ساتباەۆا سىندى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ماۋەلى بايتەرەكتەرى بولاتىن. بۇگىندە ارامىزدا جوق بولعانىمەن, ارتتارىندا ولمەس تە وشپەس باي مۇرالارى قالدى. قازاق ادەبيەتىنە ولشەۋىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ ۇلگەردى. ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ تاريحىنا, تەوريالىق ءماندى ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونتسەپتۋالدى زەرتتەۋلەرى مۇراگەر-ۇرپاقتىڭ قولىندا.
جوعارىدا اتالعان زامانداستارىنىڭ اراسىنان زەكەڭ ۇستازىم كەسەك مىنەزىمەن, اقىل-پاراساتىمەن, تۇنىق ويىمەن, كورەگەن كوسەمدىگىمەن, ءدىلمار شەشەندىگىمەن, ىسكەر قايراتكەرلىگىمەن وقشاۋلانىپ, دارالانىپ تۇرۋشى ەدى. ونەبويى كىسىلىكتەن جارالعان, جارقىراعان جانارى نۇر شاشىپ تۇراتىن, بويىنا يبالىلىق پەن ارلىلىق ماڭگىلىك قونىس تەپكەن زەردەلى جان ەدى.
مۇحتار اۋەزوۆ مۇراسى – اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆتىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى مەن كوركەمدىك الەمىنىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى, اسا ماڭىزدى ءارى قۇيقالى تۇسى. اۋەزوۆتىڭ الۋان بوياۋلى قالامىنىڭ ىزدەرىنەن ءنار الاتىن ازىق, ساحارادا كۇن قاقتاپ, اڭىزاق جەل كەنەزەسىن كەپتىرگەن شولىركەگەن جولاۋشىعا سۋسىن بولارلىق قاسيەت جىپكە تىزگەندەي كوڭىل تارازىسىنا سالىنادى. كوڭىل تارازىسىنا سالىنعانى ءوز الدىنا, جازۋشى زەرتحاناسىنىڭ نەلەر قۇپياسىن ۇساق ءبىر دەتال, بولماسا تابيعاتتاعى ادەمى ورنەك, كەيىپكەردىڭ جان قۇبىلىسىنداعى تولعانىس, تەبىرەنىس ناقتى مىسالدارمەن ورنەكتەلىپ ورىلەدى.
سۋرەتكەر قابدولوۆتىڭ ورنى ەرەك. نەگە؟ نەگەسى سول, ء«وز باسىم مۇحاڭنان بەس جىل وقىدىم, مۇحاڭمەن ون جىل ءبىر كافەدرادا بىرگە قىزمەت ىستەدىم. شاكىرتى عانا ەمەس, تۋعان ءىنىسى, بالاسى سەكىلدى باۋىرىندا ءجۇرىپ, اسا ىستىق اعالىق ياكي اكەلىك مەيىرىمىن كورە قالعان جايىم بار», دەپ اقتارىلا سىر توگەتىنى بار ەدى زەكەڭنىڭ. ونىمەن دە قويماي: «قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىز دە وقىدىق. بىراق ءبىزدىڭ بۇگىنگى شاكىرتتەردەن ءبىر ايىرمامىز, ازداپ ماقتانىڭقىراپ ايتسام, ارتىقشىلىعىمىز – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ لەكتسياسىن تىڭداعاندىعىمىز دەر ەدىم», دەگەن تەبىرەنىسكە تولى جۇرەكجاردى لەبىزى ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنداعى رۋحاني تۋىستىقتى, اردىڭ ءىسى – ءسوز ونەرى تابىستىرعان قىل وتپەستەي العاۋسىز قارىم-قاتىناستى, ءموپ-ءمولدىر سەزىم تازالىعىن كوزاۋلاڭىزعا الىپ كەلەدى. تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا قابىلدانىپ, ينجەنەرلىك جولدى تاڭداماقشى بولعان بالاڭ ستۋدەنتتىڭ اۋەزوۆ دارىسىنە ىنتىزارلىعى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالماعان. ادەبيەتتى جانىنداي ءسۇيىپ, اقىندىق جولعا تۇسكەن زەينوللانى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قولىنان جەتەكتەپ اكەلۋى ۇستازدىق قامقورلىقتىڭ تاعدىرشەشتى ءساتى دەرسىز.
م.اۋەزوۆتىڭ «عازيز كورەتىن, سۇلۋ مىنەز, سۇلۋ ءبىلىم, ونەر يەسى دوسىم, ءىنىم زەينوللا» دەپ سىرىن اقتارعان شاكىرتىنىڭ ۇستازى تۋراسىندا جازۋعا تىم ەرتەدەن دايىندالعانى بەلگىلى. «مەن بۇل تاقىرىپقا كىتاپ جازباق بوپ تولعانعالى قاشان!» (ز.قابدولوۆ). اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىن ءسوز ەتكەن ءار جىلدارداعى ماقالالار, عىلىمي ورتادا جاسالعان باياندامالار, قازاق پروزاسى جونىندەگى تولعانىستار, جازۋشى شەبەرلىگىن شۇقشيا زەرتتەۋدى مۇرات ەتكەن ارنايى كۋرستار, ەڭ اقىرىندا, قازاق ادەبيەتىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان ء«سوز ونەرى» وقۋلىق-مونوگرافياسى – ۇلى ۇستازى جايلى كەسەك شىعارما تۋدىرۋعا زور قولعابىسىن تيگىزگەن ەڭبەكتەر. ونىڭ ۇستىنە بەس جىل ءدارىسىن تىڭداپ, ون جىل قول ۇستاسا تىزە قوسىپ ەڭبەكتەنگەن جىلدار ءوز جەمىسىن بەرگەنى انىق.
ء«بىر كۇنى ماعان شىڭعىس (ايتماتوۆ):
– مۇحاڭدى ولەردەي جاقسى كورەسىڭ-اۋ, وسى سەن... – دەپ قالدى.
– ولەردەي! – دەدىم مەن ويلانباستان.
– مۇحاڭ دا سەنى جاقسى كورگەن... – دەپ شىڭعىس ويلانىپ تۇردى. – مەن سونى ءبىلدىم عوي.
مەن ۇندەمەدىم» («مەنىڭ اۋەزوۆىم»).
شىندىعىندا, رومان-ەسسەنىڭ كەز كەلگەن جولىن زەر سالا وقىساڭىز, باس كەيىپكەرىنە دەگەن شەكسىز ماحابباتتى سەزىنۋ قيىن ەمەس. زەكەڭنىڭ ۇستازىنا ىڭكارلىگى, جازىپ وتىرعان تاقىرىبىنا ادالدىعى وقىرمانىن بەيجاي قالدىرمايدى.
«مەنىڭ اۋەزوۆىم» – شىعارماشىلىق تۇلعاعا ارناپ سوعىلعان اسقارالى ەسكەرتكىش, وتكەن عاسىر اياعىندا قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان ينتەللەكتۋالدى رومان.
زاڭعار جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قامتىپ جازعان كوركەم دە دەرەكتى تۋىندىلار از ەمەس. دەسەك تە, ۇلى اۋەزوۆ تۇلعاسىن سومداعان كوركەم ەڭبەكتەردىڭ كوز تارتار كەسەگى دە, شوعىرى بيىك شوقتىعى دا, وي ىرىسى دا, جۇرەككە جىلىسى دا زەينوللا قابدولوۆتىڭ رومان-ەسسەسى دەپ ۇعامىز. ولاي بولۋى زاڭدى دا. ۇلى مۇحاڭنىڭ جاز ديدارىن كورىپ, تاعىلىمىن الىپ, قاتار ءجۇرىپ, ۇلت بولاشاعى ءۇشىن تىزە قوسىپ قىزمەت جاساعان اۆتوردىڭ ورتانقول شىعارما جازۋعا, كەرەك دەسەڭىز, مورالدىق قۇقى دا جوق.
سۋرەتكەر جۇرەگىندەگى ۇستازعا دەگەن رياسىز قادىر-قۇرمەتى ىستىق ساعىنىشقا ۇلاسىپ, ادامدىق بورىشپەن جالعاسىپ, شابىتپەن بىتە قايناسىپ, ومىرشەڭ تۋىندىعا اينالدى. قالامگەردىڭ ومىردەن العان مول تاجىريبەسى, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى ۇستاز بەينەسىن نۇرلاندىرىپ, شىعارما مازمۇنىن بايىتا تۇسكەن.
«مەنىڭ اۋەزوۆىم» رومانىندا جازۋشىنىڭ كورگەن, تۇيگەن, ءوزى تانىپ بىلگەن نار تۇلعا جايلى ەسكىرمەس ەستەلىكتەرى تۇتاسا كەلىپ, ۇلى مۇحاڭنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى مەن ۇستازدىق مۇراتىن دارىپتەۋگە جۇمسالعان, سونىمەن قاتار اۆتورلىق دارالىق پروزا تىلىنە نازىك ليريزم قاسيەتىن دارىتا بىلگەن.
ەگەر ءار قازاق «مەن قازاقپىن!» دەگەندى ايتۋدان جۇرەكسىنۋى قازاقتىقتان باس تارتۋ, ياعني قاعىنان جەرۋ بولسا, تەرەڭ ءتالىمىن كورە تۇرا «مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەپ ايتۋدان قايمىعۋ شاكىرت قابدولوۆ ءۇشىن دە ۇستازىن ۇلىقتاۋدان جاسقانۋمەن تەڭ پارىقسىزدىق بولارى انىق ەدى. بۇل دەگەنىمىز تاكاپپار مەنمەندىك, يا بولماسا مەنشىكقۇمارلىق ەمەس, قايتا ۇلتقا ورتاق تۇلعانى وڭاشا تانۋ, ۇلتقا وزەك بولعان ورەنى وزىنشە ۇعىنۋ. سودان دا اۆتوردىڭ بەلگىسىز وپپونەنتكە بەرەر جاۋابى دا ءۇزىلدى-كەسىلدى: «مەنىڭ اۋەزوۆىم دە سولاي, وزگە ەمەس, ءوزىمنىڭ تەك وزىمشە تانىعان, وزىمشە بىلگەن, وزىمشە باس يگەن اۋەزوۆىم. دەمەك مەنىڭ رومانىمداعى اۋەزوۆ – سەنىڭ نە ونىڭ ەمەس, مەنىڭ اۋەزوۆىم. سولاي: «مەنىڭ اۋەزوۆىم».
دانىشپان ۇستازدىڭ دارىستەرى باي مازمۇن مەن تەرەڭ عىلىميلىققا قۇرىلىپ, تىڭداۋشىسىن توكپە كۇيدەي توگىلگەن شەشەن تىلىمەن ۇيىتا باۋراپ, سۇلۋ سەزىمگە, شابىتتى شاققا جەتەلەيتىن اسەرلىلىگى دە روماندا تاماشا سۋرەتتەلگەن. «اۋەزوۆتىڭ ءار لەكتسياسى – ءبىر-ءبىر وقۋلىق, بار لەكتسياسى – ۇلان-عايىر ۇلى مەكتەپ... اۋەزوۆتەن ەكى ساعات لەكتسيا تىڭداعان ادام ءوزىنىڭ جاڭاعى, بۇدان ەكى ساعات بۇرىنعى پسيحولوگيالىق قالپىنان, اقىل-وي ماعىناسىنداعى حال-كۇيىنەن كادىمگىدەي وزگەرىپ, جاڭعىرىپ, جاڭارىپ شىعادى. يمان تۇرعىسىنان ءبىرشاما پىسە, جەتىلە تۇسەدى. تانىمى كورەر كوزگە بايىپ شىعادى. بۇل – كەرەمەت مەتامورفوزا!». ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋەزوۆ دارىستەرى بار شاكىرت ءۇشىن تاڭعاجايىپ, تىلسىم دۇنيە.
ۇلىنىڭ شاكىرتى بولۋ تەك ءدارىسىن عانا تىڭداۋمەن شەكتەلمەيدى, سونىمەن قاتار ۇستاز ونەگەسىن باعىت تۇتىپ, ءوز ۇستانىمىڭنان اينىماۋعا مىندەتتەيدى. اۋەزوۆ شاكىرتى بولۋ «كەسىرى» زەكەڭنىڭ دە الدىنان شىعادى. ۇستاز اۋەزوۆتى «الاشورداشىل», «بايشىل» دەپ بايبالام سالعان سۇرشيندەر شاكىرت قابدولوۆتىڭ دا تاعدىرىنا تۇساۋ سالىپ, سوڭىنان شام الا جۇگىرەدى: «...تۋمىسىنان ۇلتشىل, الاشورداشىل اۋەزوۆ قازىر قازاقستانداعى يدەولوگيالىق ورتادان «حالىق جاۋى» رەتىندە قۋىلىپ, الاستالىپ جاتىر. بولشەۆيزمگە باقاستىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلعالى تۇرعان ۇلتشىلدىڭ ماقساتى مەن مۇددەسىن ونىڭ تاربيەسى مەن ونەگەسىنە ءتانتى شاكىرتى جالعاستىرسىن دەمەسەڭدەر... ويلانىڭدار». سامسۇگىرلەر رەتى كەلسە البىرت جاستى مەرت قىلۋدان دا تايىنبايدى. رومانداعى وسىنداي كورىنىستەر ۇستاز بەن شاكىرتتى بولىنبەس ءبىر ارناعا, تۇتاس ءبىر تاعدىرعا اينالدىرعانداي.
شىعارماداعى ءار كەيىپكەر ابدەن دارالانىپ, بارىنشا جيناقتالعان. ءار كەيىپكەر ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى, وزگەشەلىگىمەن, ءتۇرلى مىنەز سيپاتىمەن, ءتۇر-تۇرپاتىمەن مۇلدەم بولەكشە قۇبىلىستار بولىپ سومدالعان. اپەندى دە قوجاناسىر وقىتۋشى بەلگىلى بەگەي, قالىڭ قىرتىس, بۇلدىر تابان شوي عاليەۆ, قۋىس كەۋدە دوس تاكىموۆ – ءبارى-ءبارى ۇستاز اۋەزوۆ بەينەسىنىڭ دارالانىپ, اسقاقتاي تۇسۋىنە قىزمەت جاسايدى. بارلىق وقيعا ومىردەن الىنسا دا, ەكشەلىپ, سۇرىپتالىپ جازۋشى تالعامىمەن تۇلعالانادى. سودان دا كەيبىر قاھارماندارىن اۆتور وزىنشە قابىلداعان, وزىنشە تۇيسىنگەن, وزىنشە باعا بەرگەن.
شەشەن تىلمەن ۇتقىر دا تاپقىر ويلار روماننىڭ ءون بويىنا كورىك بەرىپ, قاناتتى سوزدەر قابدولوۆتىڭ قالامگەرلىك قارىمىن, شەبەرلىك قىرىن ايگىلەگەن. كەستەلى, كەلىستى ويلار ءنارلى دە سۋرەتتى تىلمەن ءورىلىپ, ناقىل سوزدەي ءناشىن تاپقان. ءسوز زەرگەرىنىڭ ءار ءسوزدى ورىنىن تاۋىپ ويناتا قولداناتىن شەشەندىك قاسيەتى تەرەڭ وي, بيىك پاراساتپەن استاسىپ جاتىر. بۇل قاسيەتى دە ۇستازى اۋەزوۆتەن سىڭگەن. سوندىقتان دا شەشەندىك ونەرگە قويار اۆتوردىڭ تالعامى دا وراسان: «اۋەزوۆتىڭ شەشەندىگى عۇلاما عالىمدىعىندا جاتىر. ايتپەسە, كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا ءجىپ سەكىلدى, تاپشىلىق پەن جوقشىلىقتان شەشەندىك تۋار ما؟ شەشەندىك شالقار شابىتتان, شالقىعان سىر مەن سەزىمنەن تۋادى. شەشەن بولۋ ءۇشىن ادام كادىمگىدەي قاناتتى بولۋعا ءتيىس. قانات بولعاندا, جاي ەمەس, پارلاپ ۇشاتىن قانات بولۋ كەرەك. ايتپەسە قانات تاۋىقتا دا بار. بىراق تاۋىق پەن بۇركىتتىڭ قاناتتارىندا ءبىراز ايىرما بار. دەمەك شەشەنگە بىتكەن قانات تاۋىققا ەمەس, بۇركىتكە ءتان تالمايتىن, سامعايتىن قانات بولۋى شارت». مىنە, قاناتتى سوزدەر تۋدىرۋعا قۇشتار قالامگەردىڭ شەشەندىك قاناتى تالماي شارىقتايتىن قىران ساناتىنان ەكەندىگى ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
مۇحتارداي كەمەل ۇستازدىڭ بالالىق شاعى, جىگىتتىك جەلەڭدىگى, ازاماتتىق كەزەڭدەرى تابيعي جاراسىمدىلىقپەن جالعاسىپ, تاراۋدان-تاراۋعا كوشكەن سايىن بايسال تارتا تۇسەدى. بۇل رومان-ەسسە – اۆتوردىڭ كورگەن-بىلگەندەرىن ۇزىن-سونار تىزبەكتەپ-سوزباقتاۋى ەمەس, قايتا وزىندىك دارا ستيلىمەن قىرناپ, نازىك تە ورامدى تىلىمەن كەستەلەپ, سۋرەتكەرلىك تالعاممەن ابدەن ەكشەپ-سۇرىپتاپ العان ءومىر شىندىعىنىڭ جەمىسى. ادامزات اقىل-ويىنىڭ الىبى, سىر مەن سەزىمىنىڭ اعىنى بولعان ۇلى مۇحتاردىڭ ۇستازدىق فەنومەنىن تانىتۋ ارقىلى قالامگەر قازاق ادەبيەتىندەگى اۋەزوۆتىڭ ادەبي بەينەسىن جاساۋ تاجىريبەسىن جاڭا ساپاعا كوتەردى.
ءبىراز ءسوز «مەنىڭ اۋەزوۆىم» رومان-ەسسەسىنىڭ ەكىنشى كىتابى حاقىندا. جاريالانىمعا بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەدە: «قالامگەر 2004 جىلعى 4 قىركۇيەك كۇنى قاتتى سىرقاتتانىپ, توسەككە تاڭىلعاندا جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە اياقتاۋسىز قالعان ەكى دۇنيەسىنىڭ ءبىرى – وسى شىعارما (ەكىنشىسى – «ماحامبەت» رومانى). بۇل رومان-ەسسە كوبىنە-كوپ سۇيىكتى جازۋشى – ۇستازى م.اۋەزوۆتىڭ داڭق پەن دارەجە بيىگىنە ابدەن كوتەرىلگەن, مەيلىنشە كەمەلىنە كەلگەن شاعىن سۋرەتتەۋگە ارنالعان. بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان» دەپ ەسكەرتىلگەن.
العاشقى كىتاپتاعى شۇرايلى ءتىل, ۇشقىر قيال, دەگدارعا ءتان پاراساتتىلىق جيناقتالا كەلە وي ادامىنىڭ, سۋرەتكەرلىك تۇلعانىڭ كەمەل بەينەسىنە كوڭىلىمىز جادىراپ, شىعارما سىرىنا قانىققان وقىرمان روماننىڭ جالعاسىن تاعاتسىزدانا كۇتكەنى اقيقات. ول زاڭدى دا. اياقتالماي قالدى دەمەسەڭىز قولىمىزداعى نۇسقادان ناعىز شەبەردىڭ قولتاڭباسىن تاباسىز. زەكەڭە ءتان شىندىقتى كومەسكىلەمەي, شىرايىنا داق سالماي كەيىپكەرىنىڭ جان دۇنيەسىن قوپارا اشۋ, تۇنىپ تۇرعان تۇما ءتىلدىڭ ءمولدىرىن تالعاپ, تاڭداپ قولدانۋ, باستى نىسانا – اۋەزوۆ بەينەسىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دارالىعىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ, كوڭىلدەگى, كورىكتى ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرۋدەگى اداستىرماس تەمىرقازىق ەتىپ الۋ ەكىنشى كىتاپتىڭ ءونبويىنان مەنمۇندالاپ تۇر.
«1959 جىل. تاشكەنت. مۇندا ازيا, افريكا جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسى ءوتىپ جاتىر. القالى جيىنعا وتىز سەگىز ەلدەن رەسمي دەلەگاتسيا كەلگەن. جيىرما جەتى جاسار جاس جىگىت «اباي جولىن» قايتا-قايتا وقىپ, قازاق ومىرىمەن تانىسقاننان سوڭعى بويىن بيلەگەن سەزىمدى جەتكىزبەي تىنشىر ەمەس. مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ قولىن ۇستاپ, دانا ديدارىن جۇزبە-ءجۇز كورۋ – تاۋسىلماس ارمانى. اۋەزوۆ – ارمانمەن كەزدەسۋ باقىتىنا يە بولعان شەتەلدىك مەيمان ەشتەڭەنى ەلەڭ قىلماي ءۇستى-ۇستىنە توپەلەپ كوكىرەگىن كەرنەگەن ارمان-اڭسارىن اقتارۋدا. «مەن بۇل كىتاپ ارقىلى («اباي» رومانى – ا.ە.)» جارىق دۇنيەدە قازاق دەگەن حالىق بارىن, ونىڭ ءوزى ۇلى حالىق ەكەنىن, قازاقتىڭ ۇلان-عايىر ۇلى دالاسىنىڭ اۋاسى قانداي تاپ-تازا, سول دالانىڭ ويى مەن قىرىن ەركىن جايلاعان ادامدارى قانداي اقىلدى, جاستارى قانداي سۇلۋ ەكەنىن تانىدىم, – دەپ تولقي ءۇن قاتتى ب.ماتيپ, – تانىدىم دا وسىناۋ عاجايىپ ەلدى كورگىم كەلدى. الەمگە ءوز ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن تانىتقان اۋەزوۆتى قۇشاقتاپ سۇيگىم كەلدى. مىنا جينالىس مەن كەلمەسەم دە, مەنسىز-اق وتەدى. ال مەن بولسام, تەك قانا مىنا ءسىزدى, الەمدە تەڭدەسى جوق الىپ جازۋشىنى, اۋەزوۆتى كورۋگە كەلىپ ەدىم, مىنە, سول ماقساتىما جەتتىم. ارمانىم ورىندالدى». شاعىن ەپيزودتان زەكەڭنىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىز. جۇمىر جەردىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگى تاشكەندەگى ءماجىلىس زالىنا كوشكەندەي. بۇل – مۇحاڭ سەزىمىن عانا ەمەس, بارشا وقىرمان بويىن بيلەگەن تەبىرەنىس. بۇرىن ءبىر-ءبىرىن كورمەگەن قوس جازۋشىنىڭ قاس قاعىمدا جۇرەكپەن ۇعىنىسۋى جازۋشى سۋرەتتەۋىندە نانىمدى.
تاشكەنگە وسى جولعى كەلىسىندە مۇقاڭ جادىندا جاڭعىرعان وقيعانى ەسىنە الدى. دۇرىسىندا ز.قابدولوۆ قۇرىلتاي جوسپارىنان تىس سۇرەڭسىز وقيعانى رومان جەلىسىنە كىرىكتىرە وتىرىپ باس قاھارمانىنىڭ شىتىرماندى ءحالىن كوڭىل تارازىسىنان وتكىزەدى. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى تاشكەنتتە اسپيرانتۋرادا وقىعان, گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارىندا قىزمەت ىستەگەن, وقىتۋشىلىق, شىعارماشىلىق ىسپەن شۇعىلدانعان اۋەزوۆتىڭ باستان كەشكەندەرى – تۇگەسىلمەس تاريح. سونىڭ ىشىندە ەسكە الۋعا اۋىر, تىلسىمى مول, قۇپياسى شەكسىز باستان كەشكەندەر سىرتقا سىر بولىپ اقتارىلمايدى كەيدە. جازۋشى قيالى ونداي ساتتەردى قالت جىبەرمەسە كەرەك.
قۇرىلتايدىڭ قۇرمەتتى قوناعى اۋەزوۆتى داستارقانىنا شاقىرعان وزبەك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ايبەكپەن قوشتاسىپ, مەيمانحاناعا بارار جولدا ەسكى قالاعا سوعادى. ز.قابدولوۆ سۋرەتتەۋىندەگى ۇلى جازۋشىنىڭ كوڭىل كۇيى, الاي-دۇلەي ىشكى سەزىمى, سىرتقى كەسكىن-كەلبەتى وقىرمانىن بىردەن باۋراپ, وتكەن تاريحقا جەتەلەي جونەلەدى.
ء«بىر پۇشپاقتان بۇرىلا بەرگەنىمىزدە ماڭداي الدىمىزدا ابدەن توزىعى جەتىپ, قۇلاۋعا شاق قالعان ۇزىنشا شىم ءۇي تۇردى, تەرەزەلەرى قورا جاعىندا بولۋعا ءتيىس, بەرگى بەتتە قاتار-قاتار ءۇش ەسىك. تۇرعىن ۇيدەن گورى ءبىر كەزدەگى ءبىر قابات جاتاقحاناعا ۇقسايدى. مۇحاڭ ماشينادان ءتۇسىپ, ورتاداعى ەسىككە قاراي باستى. – بەرى ءجۇر, – دەدى ماعان. وڭ جاعىنان ەرىپ, مەن دە ەسىك الدىنا كەلدىم.
ول كىلت توقتادى دا, جۇرەگى مە, ءبۇيىرى مە – ءبىر جەرى قاتتى شانشىپ كەتكەندەي تەڭسەلە بەرە وڭ قولىن مەنىڭ سول يىعىما سالدى. باسى اينالىپ قۇلاي جازداعاندا ماعان سۇيەنىپ ارەڭ امان قالعانداي. شوشىپ كەتىپ, بەتىنە قارادىم. جان تانىعىسىز سۇپ-سۇر. قانىن ىشىنە تارتىپ العان. ءتۇرى كەتىپ, تۇتىگىپ تۇر». «اردىڭ ءىسىنىڭ» ازابىن تارتقان, از جازسا دا ساز جازاتىن شەبەردىڭ قولتاڭباسى. جان ازابىن شەككەن ادام پسيحولوگياسى, قارعىس اتقان زامان كەلبەتى كوز الدىڭىزدا كولبەڭدەپ تۇرا قالادى. باستاپقىدا جانۇياسىنا جايلى قونىس – مۇعاميلا, ءلايلا قىزدارى ءوسىپ-ونگەن مەكەن, كورشىلەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, سۇلتانبەك قوجان ۇلى دامدەس, داستارقانداس بولعان ءۇي سوڭىرا قاسىرەت وشاعىنا اينالدى. كورشىلەرى قاماۋعا الىندى, مال-م ۇلىكتەرى تاركىلەندى. الاش اقيىقتارىنىڭ بارشاسى وسى تاشكەنتتە تۇرمەگە توعىتىلدى. جۇرەك شانشىپ, كوكىرەك قىسپاعاندا قايتسىن؟! ازاپتى جىلدار باستالدى. قايعىدان قان جۇتتى. ەركىنەن ايىرىلدى, قاناتى مايىرىلدى. اۋەزوۆ باسىنان كەشكەن تراگەديا ز.قابدولوۆ قالامىنان قاعابەرىس قالماعان.
بىراق... بىراعى روماننىڭ اياقتالماي قالۋى. جازىلىپ بىتپەگەن شىعارما جونىندە نەنى قامتىر ەدى, قالاي جازار ەدى دەپ ساۋەگەيلىك جاساۋ – جاراسپايتىن مىنەز. قولىمىزعا تيگەن جۇقاناسىنىڭ ءوزىن اسىلىمىزداي اسقاقتاتىپ, قادىرىنە جەتسەك, جان-جاقتى سارالاساق, ۇستازىمىزدىڭ رۋحى شات بولارى حاق.
ۇستاز پاراساتىن تۇششىنا پايىمداپ, كوركەمدىك ءنارىن تۇڭعيىقتان تارتا بويىنا سىڭىرگەن قابدولوۆ قالامگەردىڭ اسەمدىك الەمىن سەزىنۋدەگى دارالىق قىرى – «مەنىڭ اۋەزوۆىمدى» وقىرمان قاۋىمنىڭ جىلى قابىلداۋىنىڭ قۇپياسىنا ءۇڭىلىپ, شەبەرلىك سىرلارى مەن ستيلدىك وقشاۋلىعىنا اڭسارىڭىز اۋادى. تانىم ءورىسى كەڭ شىعارما عيبراتىنا قانىعاسىز.
اراپ ەسپەنبەتوۆ,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى «اباي جانە ۇلتتىق رۋحانيات» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, پروفەسسور
سەمەي
