ءبىرازدان بەرى كومەسكىلەنىپ قالعان بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋىمىزدىڭ سىرى نەدە؟ دەپۋتاتتار داۋرىعىپ, قايراتكەرلەر قايعىرىپ, زيالىلار زار قىلىپ ايتىپ جۇرگەندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى قىركەڭسە اۋىلىندا تۇراتىن ءابساتتار مىرزابەكوۆ ءبىر ەمەس, ءۇش ايەل الىپ, ۇشەۋىنەن ەرگەن ۇرپاقتارىن تارىقتىرماي اسىراپ وتىر. ەڭ قىزىعى, مىرزابەكوۆ مىرزانىڭ ءۇش ايەلى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا عۇمىر كەشۋدە.
وتاعاسى بىرەۋ, وتاناسى ۇشەۋ
الپىستى القىمداپ قالعان ءابساتتار اعا ءۇش ايەلدى ەرىككەننەن نە كورسەقىزارلىقتان العان جوق. بۇل – باسى اشىق ماسەلە. ءابساتتار مىرزابەكوۆتىڭ قۇداي قوسقان العاشقى قوساعى شىنار وتەەۆا. ەكەۋى ءاي-ءشاي دەسپەي, ىدىس-اياعىن سىلدىرلاتپاي, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. بىراق اپات تا اجال سەكىلدى عوي, ايتپاي كەلەدى. شىنار اپايدىڭ العاشقى نارەستەسىنە اياعى اۋىر كەزى ەكەن. جول-كولىك اپاتىنا ۇشىرايدى. سودان ىشتەگى شارانا شەتىنەپ كەتەدى. جارىق دۇنيەنى كورمەي كەتكەن ۇرپاعىن ويلاپ قايعىرعان وتباسىنا تاعدىردىڭ قايعىلى تارتۋى بۇل عانا ەمەس-ءتىن. بايبىشە سول اپاتتىڭ سالدارىنان بالا كوتەرە الماي قالادى. ءاربىر پەندە جاقسىلىقتان ءۇمىتتى عوي. مىرزابەكوۆتەر وتباسى دا جاراتقاننىڭ نازارى ءتۇسىپ, ۇرپاق جالعاستىرامىز دەپ ۇمىتتەنەدى. بىراق «جازمىشتان وزمىش جوق». اپاتتىڭ سالدارى قاتتى بولىپ, شىنار اپايدىڭ قۇرساعىنا بالا بىتپەيدى.
مىرزابەكوۆتەردىڭ شاڭىراعىندا بەسىك تەربەلمەيتىنىن اينالانىڭ ءبارى بىلەدى. بۇل دا شىنار اپايعا وڭاي سوقپايدى. سودان اجىراسۋعا بەل بۋادى. ازاماتتىڭ باعىن بايلامايىن دەگەنى بولسا كەرەك. دەسەك تە, وتاعاسى ءابساتتار بايبىشەسىنىڭ بۇل شەشىمىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى. وعان قوسا اتا-ەنەسى دە شىنارداي كەلىنىن شەتكە تەپپەيدى. ولار دا قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ «بالا اسىراپ الىڭدار» دەپ اقىل قوسادى بىرەۋلەر. جەتىمەكتىڭ جاسىن ءسۇرتىپ, وتباسى باقىتىن سەزىندىرۋ ساۋاپتى ءىس قوي. دەي تۇرعانمەن, وتباسى وكىلدەرى بۇل شەشىمگە توقتالا المايدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار ەدى. سودان تىعىرىقتان شىعار جولدى شىنار حانىم ايتادى. «وتاعاسى توسەك جاڭعىرتۋى كەرەك». قۇر ايتىپ قانا قويمايدى. قالىڭدىقتى ءوزى ىزدەيدى. تاڭداپ, تالعاپ وتباسىنا قوسادى. ەكىنشى ايەلدەن بىرىنەن سوڭ ءبىرى ومىرگە بالالار كەلەدى. ولار بايبىشەدەن نە توقالدان تۋعان دەپ ايتىلمايدى. ورتاق قۋانىش. بىراق تاعدىر دەگەن قىزىق قوي. ءابساتتار اعانىڭ كىندىگىنەن بىرنەشە بالا ءوربيدى. دەگەنمەن, تىزگىنۇستار كەلمەيدى ومىرگە. قۇداي راحاتتى قىزدان كورسەتە مە, الدە ۇلدان بەرە مە, ول جاعى تاعى بەلگىسىز. بىراق, قازاق ۇعىمىندا سوڭىندا ءومىرىڭنىڭ جالعاسىنداي بولاتىن ۇل بالانىڭ ورنى بولەك. سودان بايبىشە مەن توقال كەلىسە وتىرىپ, ابەكەڭە ءۇشىنشىسىن اپەرەدى. سولايشا, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىلىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءابساتتار مىرزابەكوۆ ۇندەمەي ءجۇرىپ, ۇرانداتىپ العا وزباي-اق ءۇش ايەلدى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ۇستاپ وتىر. «ەكى سيىر ايران, ەكى ايەل ويران» دەيتىن قازاقتىڭ ماقالى بۇ كىسىلەرگە تىپتەن جات.
جوعارىدا ايتتىق, ءابساتتار مىرزابەكوۆ ايەلقۇمار ادام ەمەس. بايبىشەدەن كەيىن ەسىك اتتاعان ەكى كەلىنشەكتى دە شىنار وتەەۆانىڭ ءوزى اكەلگەن شاڭىراققا. وسى ورايدا ءابساتتار اعانىڭ پىكىرى وقىرماندار ءۇشىن قىزىقتى شىعار. وقي وتىرىڭىز.
– ءۇش ايەلمەن تۇرىپ جاتقانىمىز راس. ەشكىم قارسى ەمەس. بارلىعىمىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ جاتىرمىز. بۇل ماسەلەگە مەنىڭ ەشقانداي قاتىسىم جوق دەسەم, ارتىق بولار. بىراق ايەل الۋدا بايبىشەنىڭ شەشىمى باستى ءرول اتقارادى. ەكى ايەلمەن قوسقان دا سول كىسى. ءوزارا كەلىسىم بولعاننان كەيىن, ءبىر ءۇيدىڭ ادامىنداي تۇرىپ جاتىرمىز. ايەل الۋ وڭاي عوي. بىراق ولاردى اسىراۋ كەرەك. بالا-شاعاڭدى تارىقتىرماي, وقىتىپ-شوقىتىپ, ءبىلىم بەرىپ, ءۇيلى-باراندى ەتۋ دە پارىز. سوندىقتان ەر ازامات ەكىنشى ايەل الۋدان بۇرىن ءوزىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا دا قاراۋى كەرەك.
وقۋشى قاۋىم «ءابساتتار مىرزابەكوۆتىڭ ماتەريالدىق جاعدايى قانداي؟» دەپ ويلاپ وتىرعان دا شىعار. ايتايىق. ءابساتتار اعانىڭ باستى بايلىعى الدىنداعى مالى. قورا-قورا قويى, تابىن-تابىن سيىرى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى بار. تۇيەسى دە جەتكىلىكتى. اۋىل ماڭىنداعى ءبىراز جەر وسى كىسىگە تيەسىلى. ەگىندىگى, شابىندىعى ارالاس. باۋ-باۋ ءجۇزىم مەن باقشا سالادى. جەكە شارۋاشىلىعىن شىر اينالدىرىپ وتىرعان فەرمەر. سوندىقتان ءۇش ايەلدى ەشكىمنىڭ قولىنا قاراتاتىنداي ەمەس. بالالارى دا الاقان جايمايدى. داۋلەتتى, اۋلەتتى ازامات. تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, ول كىسى ءۇش ايەلدى بايىپ, اسىپ-تاسىعاننان الىپ وتىرعان جوق. تاعدىردىڭ جازمىشى سولاي.
وسى ورايدا شىنار وتەەۆانىڭ دا ءپىكىرىن تۇزدىق ەتكەندى ءتاۋىر ساناپ وتىرمىز.
– جان-جاقتان ءتۇرلى حاتتار كەلىپ جاتادى بىزگە. سولاردىڭ باسىم بولىگى «ءبىر شاڭىراق استىندا ءۇش ايەل قالاي ءومىر سۇرەدى؟ دەگەن سۇراقتى قويادى. ۇرىسىپ-تالاساتىن, بولىسە المايتىن ەشتەڭەمىز جوق. وتاعاسىنىڭ توسەك جاڭعىرتۋىنا ءوزىم مۇرىندىق بولدىم. سوندىقتان مەنىڭ جوق جەردەن ۇرىس شىعارۋعا قاقىم جوق. ال, ەكى كەلىنشەك ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى جاقسى ءبىلدى. كەلىسىممەن كەلدى. سول سەبەپتى ولار دا كەۋدەلەپ العا ۇمتىلمايدى. توي-تومالاققا بىرگە بارامىز. وتاعاسى بىرىمىزدەن ءبىرىمىزدى ءبولىپ جارمايدى. بارىمىزگە بىردەي قارايدى. كەيدە جولداستارىمىزدىڭ اراسىندا وتىرعاندا «توردەگى تورتەۋگە ءبىر تاباق تارتىڭدار» دەپ قالجىڭدايمىز. سولايشا, تاتۋ-ءتاتتى, ىڭ-شىڭسىز ءومىر سۇرۋدەمىز. ءوز باسىم كوبىنە سىرتتىڭ جۇمىستارىنا جاۋاپ بەرەمىن. ەكى كەلىنشەك ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسادى. ءبىر-بىرىنە سەپتەسىپ, كومەكتەسىپ جۇرەدى. ءبىزدىڭ ابەكەڭ اق كوڭىل, ەشكىمگە جاماندىق ويلامايتىن ازامات. الدىمەن وزىنە ەمەس, وزگەگە كومەكتەسىپ, قولۇشىن بەرگەندى قالاپ وتىرادى. اللا تاعالا وسىنشا يگىلىكتى سول كىسىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ بەرگەن شىعار دەپ تە ويلايمىن كەيدە.
وسىلاي دەگەن بايبىشە «قازىر زامان جاقسى. ازاماتتاردىڭ تابىسى دا از ەمەس. سوندىقتان قازىرگى جىگىتتەر كەم دەگەندە ەكى ايەل الىپ, سولاردى اسىراۋعا شامالارى جەتەدى دەگەن ويدامىن. كەلىندەردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا: ءىشتارلىق جاساۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ويتكەنى, ادامنىڭ ادامعا زيانى بولمايدى. قايتا ءبىر-بىرلەرىنە قولعابىس بولىپ, اپالى-سىڭلىدەي ارالاسىپ كەتەدى» دەگەن پىكىرىن قوسا ايتادى. بىزدىڭشە, بۇرىنعى قازاق بايبىشەلەرىنىڭ ءبارى وسى شىنار اپاي سەكىلدى ويلاعان شىعار-اۋ.
توقال الۋ: سەبەپ پەن سالدار
مىرازبەكوۆتەر وتباسىنداعى جاعداي وسىنداي. اگاراكي اڭگىمەمىزدى وسىلاي تۇيىندەي سالساق, تۇزدىعى تاتىمسىز بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. سوندىقتان قوعامداعى ەكى ايەل الۋدى جاقتاۋ مەن داتتاۋعا قاتىستى پىكىرلەردى سارالاپ كورسەك دەيمىز.
بۇگىندە تاستاندى بالا مەن كوكەك انانىڭ سانى ارتپاسا, ازايماي تۇر. قوعامنىڭ بەتىندەگى بەزەۋدەي بولعان وسى ماسەلەنىڭ شىعۋ تەگى قايدا جاتىر؟ ارينە, ونىڭ ءبارى زيناقورلىقتىڭ سالدارىنان ەكەنىن ءبىزسىز دە بىلەسىز. وسى كۇنى وڭ جاقتا وتىرىپ قالعان قىز تۇگىلى, ەندى بويجەتكەن قىزدارعا دا كوز سۇزەتىن ەر-ازاماتتاردىڭ بارى راس. كورسەقىزارلىق شىعار, وتباسىن وڭ جاققا قويىپ, سول جاقتان قىزىق تاۋىپ جۇرگەن ەركەك كىندىكتىلەر دە جەتەرلىك. ءبىر كۇندىك قىزىقتىڭ سوڭى بالانى جەتىم ەتەدى. قىزدى كىساپىر قىلادى. وسىنداي جاعداياتتاردى ويلاعاندا, ەر-ازاماتتاردىڭ ەكى ايەل الۋىن زاڭمەن بەكىتىپ بەرگەن دۇرىس پا دەيمىز. ەكى ايەل العان ادامنىڭ ۇشىنشىسىنە ەمىرەنۋى ەكىتالاي دەگەن ەمەۋرىن بىزدىكى. ايتپەسە, ار مەن ۇياتتى ىسىرىپ قويعان كەيبىر ازاماتتاردىڭ ونىمەن دە شەكتەلمەي, قىزىق قۋىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
ەكى ايەل الۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ەر-ازاماتتار شاريعاتشىل بولا قالادى. انشەيىندە تاناۋىن سىراعا باتىرىپ وتىراتىندارعا دەيىن شاريعاتتان سوعىپ, قۇراننان مىسال كەلتىرە باستايدى. سونداعى ايتاتىندارى «شاريعاتتا ءتورت ايەل الۋعا دەيىن رۇقسات ەتىلگەن». راس ءسوز. جالعاندىعى جوق. دەگەنمەن, سول شاريعاتشىلار وزدەرى ايتىپ وتىرعان ءسوزدى تولىق بىلمەسە كەرەك. ويتكەنى, يسلام ءدىنى شاڭىراق كوتەرۋدى ءتورت ايەلمەن شەكتەگەن. قاسيەتتى ءدىنىمىز تۇسپەي تۇرعانعا دەيىن اراب ەلدەرىندە ايەلدى ادام ساناماعانى بەلگىلى. قىسقاسى, ايەلدىڭ باعاسى بولماعان. سوندىقتان اراب ازاماتتارى قالاعان ۋاقىتىندا ايەل الىپ, ونى قالاعان ۋاقىتىندا ساتىپ جىبەرىپ وتىرعان. وسىنىڭ سالدارىنان ءبىر ازاماتتىڭ ءوزى ونداعان ايەلمەن شاڭىراق كوتەرەتىن جاعدايعا جەتكەن. ال, يسلام ءدىنى ونى ءتورت ايەلمەن شەكتەگەن. سول زامان تۇرعىسىنان الىپ قاراساق, وندا اسىل ءدىنىمىز انالارىمىزدىڭ قۇقىن قورعاعانىن كورەمىز. سونداي-اق, كوپ ايەل الۋشىلىققا دا توسقاۋىل بولعانىنان حاباردار بولامىز. جانە مۇنداي جاعدايلار تەك اراب ەلدەرىندە بولدى دەۋ, اسىعىستىق. ويتكەنى, كونە قىتاي ەلىن زەرتتەۋشىلەر قىزىق سۇراققا تاپ بولعان. كونە قىتايلار «ايەل دەگەن ادام با؟» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە كوپ پىكىرتالاسقان ەكەن. ول ازداي «ايەل ادام بولعانمەن, ونىڭ جانى ەركەكتىڭ جانىمەن تەڭ بە, الدە حايۋاننىڭ جانىمەن تەڭ بە؟» دەگەن دە ساۋالدار بولىپتى. كونە ريمدە دە كوپ ايەل الۋشىلىققا ۇرىنىپ, شەكتەن شىققان زاماندار بولعانىن تاريحتىڭ ءوزى ايتادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ول زاماندا ايەلدى ادام ساناماعان. ال يسلام ءدىنى ايەلدىڭ ورنىن, باعاسىن بەلگىلەپ بەرگەن بىردەن-ءبىر ءدىن بولىپ سانالادى. ەندى ءبىزدىڭ شاريعاتشىل جىگىتتەر ايتاتىن ءسوزدىڭ تولىق نۇسقاسى مىناداي: «ءتورت ايەل الۋعا رۇقسات ەتىلگەن. بىراق سەندەر ءۇشىن ءبىر ايەل قايىرلى». قاسيەتتى قۇراننىڭ ءوزى ءبىر ايەلدىڭ قايىرلى ەكەنىن ايتىپ وتىر. ياكي, «كىممەن قارايساڭ, سونىمەن اعار». وسى تۇرعىدان العاندا, ازاماتتار قۇراننان وزىنە كەرەك تۇسىن الىپ, كەرەك ەمەسىن ەلەمەۋى اسا قۇپتارلىق ءىس ەمەس. قوش دەلىك. قاسيەتتى كىتاپتى العا تارتىپ, بايبىشەسىن كوندىرىپ, توقال الىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك شىعار. دەگەنمەن, ءتورت ايەل الۋدىڭ دا وزىندىك شارتتارى بار. مىسالى, شاراسىزدىق. العاشقى العان ايەلىڭ بالا كوتەرمەيتىن بولسا نەمەسە اسا اۋىر اۋرۋعا شالدىقسا, وندا توقال الۋعا ەش كەدەرگى جوق. ال وزىنەن ءوزى تويىنىپ, توياتتانۋ ءۇشىن توقال الۋعا ۇمتىلۋدى اسىل ءدىنىمىز قولداي قويادى دەي الماس ەدىك. ءابساتتار مىرزابەكوۆ وسىنداي شاراسىزدىق سالدارىنان ءۇش ايەل الىپ وتىر. وسىنى دا ەسكەرگەن ءجون.
باتىس ەلدەرىندە ەكىنشى ايەل الۋ دەگەن ماسەلە جوق. ويتكەنى, ولار ونى زاڭمەن بەكىتىپ تاستاعان. ەۋروپا ەلدەرىندە ءبىر ايەل الۋعا عانا رۇقسات. امەريكاڭىزدا باسى بوس بويجەتكەنگە قول جۇگىرتسەڭىز, ارتى ۇلكەن داۋعا ۇلاسىپ, سوتتالىپ كەتەسىز. دەسەك تە, زاڭمەن بەكىتىلگەن اتالعان جاعدايدىڭ دا كەرى اسەر بەرەتىن تۇستارى بار. ماسەلەن, ەۋروپادا جەزوكشەلىك, زيناقورلىق اسقىنىپ كەتكەن. ونى ايتاسىز, ايەل مەن ايەلدىڭ, ەركەك پەن ەركەكتىڭ قاتىناسى دا وسىنىڭ سالدارى بولۋى ىقتيمال. پەندەنىڭ ءوزى تىيىم ەتىلگەن نارسەگە ۇمتىلماي ما؟ ايتالىق, ادام اتا مەن حاۋا انا جۇماقتاعى تىيىم سالىنعان المانى جەدى. سول ارەكەتتەرى ارقىلى جۇماقتان قۋىلدى. ەندى ءبىزدىڭ ءبارىمىز وسى ادام اتا مەن حاۋا انادان تارايمىز. تىيىم سالىنعان دۇنيەگە ۇمتىلۋ ءاربىرىمىزدىڭ بويىمىزدان تابىلۋى دا سوندىقتان شىعار.
توقال الۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى قوعامداعى جەزوكشەلىك پەن زيناقورلىق, بالالاردىڭ جەتىم قالۋى توقتايدى دەپ تولىقتاي ايتا المايمىز. سونداي-اق, وتىرىپ قالعان قىزداردىڭ بارلىعى ءوز تەڭدەرىن تاۋىپ, باقىتتى بولىپ كەتەدى دەۋگە دە كەلمەيدى. بىراق ءبىز وسى ارقىلى ءبىرتالاي پروبلەمانى تولىقتاي بولماسا دا, جارتىلاي شەشە الاتىن سياقتىمىز. سول سەبەپتى ەكىنشى ايەل الۋ ماسەلەسى قوعامنىڭ بەتىنە قايتا-قايتا شىعا بەرەتىن بولسا كەرەك. ايتپەسە, قازاقستاندا ودان باسقا پروبلەما جوق دەيسىز بە؟!.
ءتۇيىن: ءابساتتار مىرزابەكوۆ اعامىز تۋرالى ەرىككەننەن جازعانىمىز جوق. ارامىزدا وسىنداي ازاماتتىڭ بار ەكەنىن ەل ءبىلسىن دەگەن نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. باسقا ەر جىگىتتەر «بولماسا دا, ۇقساپ باقسىن» دەيمىز. شامالارى جەتپەسە, ءبىر ايەلدەن قايىر تاۋىپ, ءوزىن دە, وزگەنى دە كۇناعا باتىرماي تىنىش جۇرگەنى ابزال. ال توقال الۋدى زاڭداستىرۋ نە زاڭداستىرماۋ بىزگە بايلانىپ تۇرعان جوق. ول پارلامەنتتىڭ «باس اۋرۋى».
...ەكى ايەلدىڭ ويران يا ايران بولۋى بايبىشەگە بايلانىستى ەكەن. ءبىز شىنار وتەەۆانىڭ ءسوزى مەن ارەكەتىنەن سونى تۇسىندىك...
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
ءبىرازدان بەرى كومەسكىلەنىپ قالعان بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋىمىزدىڭ سىرى نەدە؟ دەپۋتاتتار داۋرىعىپ, قايراتكەرلەر قايعىرىپ, زيالىلار زار قىلىپ ايتىپ جۇرگەندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى قىركەڭسە اۋىلىندا تۇراتىن ءابساتتار مىرزابەكوۆ ءبىر ەمەس, ءۇش ايەل الىپ, ۇشەۋىنەن ەرگەن ۇرپاقتارىن تارىقتىرماي اسىراپ وتىر. ەڭ قىزىعى, مىرزابەكوۆ مىرزانىڭ ءۇش ايەلى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا عۇمىر كەشۋدە.
وتاعاسى بىرەۋ, وتاناسى ۇشەۋ
الپىستى القىمداپ قالعان ءابساتتار اعا ءۇش ايەلدى ەرىككەننەن نە كورسەقىزارلىقتان العان جوق. بۇل – باسى اشىق ماسەلە. ءابساتتار مىرزابەكوۆتىڭ قۇداي قوسقان العاشقى قوساعى شىنار وتەەۆا. ەكەۋى ءاي-ءشاي دەسپەي, ىدىس-اياعىن سىلدىرلاتپاي, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. بىراق اپات تا اجال سەكىلدى عوي, ايتپاي كەلەدى. شىنار اپايدىڭ العاشقى نارەستەسىنە اياعى اۋىر كەزى ەكەن. جول-كولىك اپاتىنا ۇشىرايدى. سودان ىشتەگى شارانا شەتىنەپ كەتەدى. جارىق دۇنيەنى كورمەي كەتكەن ۇرپاعىن ويلاپ قايعىرعان وتباسىنا تاعدىردىڭ قايعىلى تارتۋى بۇل عانا ەمەس-ءتىن. بايبىشە سول اپاتتىڭ سالدارىنان بالا كوتەرە الماي قالادى. ءاربىر پەندە جاقسىلىقتان ءۇمىتتى عوي. مىرزابەكوۆتەر وتباسى دا جاراتقاننىڭ نازارى ءتۇسىپ, ۇرپاق جالعاستىرامىز دەپ ۇمىتتەنەدى. بىراق «جازمىشتان وزمىش جوق». اپاتتىڭ سالدارى قاتتى بولىپ, شىنار اپايدىڭ قۇرساعىنا بالا بىتپەيدى.
مىرزابەكوۆتەردىڭ شاڭىراعىندا بەسىك تەربەلمەيتىنىن اينالانىڭ ءبارى بىلەدى. بۇل دا شىنار اپايعا وڭاي سوقپايدى. سودان اجىراسۋعا بەل بۋادى. ازاماتتىڭ باعىن بايلامايىن دەگەنى بولسا كەرەك. دەسەك تە, وتاعاسى ءابساتتار بايبىشەسىنىڭ بۇل شەشىمىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى. وعان قوسا اتا-ەنەسى دە شىنارداي كەلىنىن شەتكە تەپپەيدى. ولار دا قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ «بالا اسىراپ الىڭدار» دەپ اقىل قوسادى بىرەۋلەر. جەتىمەكتىڭ جاسىن ءسۇرتىپ, وتباسى باقىتىن سەزىندىرۋ ساۋاپتى ءىس قوي. دەي تۇرعانمەن, وتباسى وكىلدەرى بۇل شەشىمگە توقتالا المايدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار ەدى. سودان تىعىرىقتان شىعار جولدى شىنار حانىم ايتادى. «وتاعاسى توسەك جاڭعىرتۋى كەرەك». قۇر ايتىپ قانا قويمايدى. قالىڭدىقتى ءوزى ىزدەيدى. تاڭداپ, تالعاپ وتباسىنا قوسادى. ەكىنشى ايەلدەن بىرىنەن سوڭ ءبىرى ومىرگە بالالار كەلەدى. ولار بايبىشەدەن نە توقالدان تۋعان دەپ ايتىلمايدى. ورتاق قۋانىش. بىراق تاعدىر دەگەن قىزىق قوي. ءابساتتار اعانىڭ كىندىگىنەن بىرنەشە بالا ءوربيدى. دەگەنمەن, تىزگىنۇستار كەلمەيدى ومىرگە. قۇداي راحاتتى قىزدان كورسەتە مە, الدە ۇلدان بەرە مە, ول جاعى تاعى بەلگىسىز. بىراق, قازاق ۇعىمىندا سوڭىندا ءومىرىڭنىڭ جالعاسىنداي بولاتىن ۇل بالانىڭ ورنى بولەك. سودان بايبىشە مەن توقال كەلىسە وتىرىپ, ابەكەڭە ءۇشىنشىسىن اپەرەدى. سولايشا, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىلىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءابساتتار مىرزابەكوۆ ۇندەمەي ءجۇرىپ, ۇرانداتىپ العا وزباي-اق ءۇش ايەلدى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ۇستاپ وتىر. «ەكى سيىر ايران, ەكى ايەل ويران» دەيتىن قازاقتىڭ ماقالى بۇ كىسىلەرگە تىپتەن جات.
جوعارىدا ايتتىق, ءابساتتار مىرزابەكوۆ ايەلقۇمار ادام ەمەس. بايبىشەدەن كەيىن ەسىك اتتاعان ەكى كەلىنشەكتى دە شىنار وتەەۆانىڭ ءوزى اكەلگەن شاڭىراققا. وسى ورايدا ءابساتتار اعانىڭ پىكىرى وقىرماندار ءۇشىن قىزىقتى شىعار. وقي وتىرىڭىز.
– ءۇش ايەلمەن تۇرىپ جاتقانىمىز راس. ەشكىم قارسى ەمەس. بارلىعىمىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ جاتىرمىز. بۇل ماسەلەگە مەنىڭ ەشقانداي قاتىسىم جوق دەسەم, ارتىق بولار. بىراق ايەل الۋدا بايبىشەنىڭ شەشىمى باستى ءرول اتقارادى. ەكى ايەلمەن قوسقان دا سول كىسى. ءوزارا كەلىسىم بولعاننان كەيىن, ءبىر ءۇيدىڭ ادامىنداي تۇرىپ جاتىرمىز. ايەل الۋ وڭاي عوي. بىراق ولاردى اسىراۋ كەرەك. بالا-شاعاڭدى تارىقتىرماي, وقىتىپ-شوقىتىپ, ءبىلىم بەرىپ, ءۇيلى-باراندى ەتۋ دە پارىز. سوندىقتان ەر ازامات ەكىنشى ايەل الۋدان بۇرىن ءوزىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا دا قاراۋى كەرەك.
وقۋشى قاۋىم «ءابساتتار مىرزابەكوۆتىڭ ماتەريالدىق جاعدايى قانداي؟» دەپ ويلاپ وتىرعان دا شىعار. ايتايىق. ءابساتتار اعانىڭ باستى بايلىعى الدىنداعى مالى. قورا-قورا قويى, تابىن-تابىن سيىرى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى بار. تۇيەسى دە جەتكىلىكتى. اۋىل ماڭىنداعى ءبىراز جەر وسى كىسىگە تيەسىلى. ەگىندىگى, شابىندىعى ارالاس. باۋ-باۋ ءجۇزىم مەن باقشا سالادى. جەكە شارۋاشىلىعىن شىر اينالدىرىپ وتىرعان فەرمەر. سوندىقتان ءۇش ايەلدى ەشكىمنىڭ قولىنا قاراتاتىنداي ەمەس. بالالارى دا الاقان جايمايدى. داۋلەتتى, اۋلەتتى ازامات. تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, ول كىسى ءۇش ايەلدى بايىپ, اسىپ-تاسىعاننان الىپ وتىرعان جوق. تاعدىردىڭ جازمىشى سولاي.
وسى ورايدا شىنار وتەەۆانىڭ دا ءپىكىرىن تۇزدىق ەتكەندى ءتاۋىر ساناپ وتىرمىز.
– جان-جاقتان ءتۇرلى حاتتار كەلىپ جاتادى بىزگە. سولاردىڭ باسىم بولىگى «ءبىر شاڭىراق استىندا ءۇش ايەل قالاي ءومىر سۇرەدى؟ دەگەن سۇراقتى قويادى. ۇرىسىپ-تالاساتىن, بولىسە المايتىن ەشتەڭەمىز جوق. وتاعاسىنىڭ توسەك جاڭعىرتۋىنا ءوزىم مۇرىندىق بولدىم. سوندىقتان مەنىڭ جوق جەردەن ۇرىس شىعارۋعا قاقىم جوق. ال, ەكى كەلىنشەك ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى جاقسى ءبىلدى. كەلىسىممەن كەلدى. سول سەبەپتى ولار دا كەۋدەلەپ العا ۇمتىلمايدى. توي-تومالاققا بىرگە بارامىز. وتاعاسى بىرىمىزدەن ءبىرىمىزدى ءبولىپ جارمايدى. بارىمىزگە بىردەي قارايدى. كەيدە جولداستارىمىزدىڭ اراسىندا وتىرعاندا «توردەگى تورتەۋگە ءبىر تاباق تارتىڭدار» دەپ قالجىڭدايمىز. سولايشا, تاتۋ-ءتاتتى, ىڭ-شىڭسىز ءومىر سۇرۋدەمىز. ءوز باسىم كوبىنە سىرتتىڭ جۇمىستارىنا جاۋاپ بەرەمىن. ەكى كەلىنشەك ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسادى. ءبىر-بىرىنە سەپتەسىپ, كومەكتەسىپ جۇرەدى. ءبىزدىڭ ابەكەڭ اق كوڭىل, ەشكىمگە جاماندىق ويلامايتىن ازامات. الدىمەن وزىنە ەمەس, وزگەگە كومەكتەسىپ, قولۇشىن بەرگەندى قالاپ وتىرادى. اللا تاعالا وسىنشا يگىلىكتى سول كىسىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ بەرگەن شىعار دەپ تە ويلايمىن كەيدە.
وسىلاي دەگەن بايبىشە «قازىر زامان جاقسى. ازاماتتاردىڭ تابىسى دا از ەمەس. سوندىقتان قازىرگى جىگىتتەر كەم دەگەندە ەكى ايەل الىپ, سولاردى اسىراۋعا شامالارى جەتەدى دەگەن ويدامىن. كەلىندەردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا: ءىشتارلىق جاساۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ويتكەنى, ادامنىڭ ادامعا زيانى بولمايدى. قايتا ءبىر-بىرلەرىنە قولعابىس بولىپ, اپالى-سىڭلىدەي ارالاسىپ كەتەدى» دەگەن پىكىرىن قوسا ايتادى. بىزدىڭشە, بۇرىنعى قازاق بايبىشەلەرىنىڭ ءبارى وسى شىنار اپاي سەكىلدى ويلاعان شىعار-اۋ.
توقال الۋ: سەبەپ پەن سالدار
مىرازبەكوۆتەر وتباسىنداعى جاعداي وسىنداي. اگاراكي اڭگىمەمىزدى وسىلاي تۇيىندەي سالساق, تۇزدىعى تاتىمسىز بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. سوندىقتان قوعامداعى ەكى ايەل الۋدى جاقتاۋ مەن داتتاۋعا قاتىستى پىكىرلەردى سارالاپ كورسەك دەيمىز.
بۇگىندە تاستاندى بالا مەن كوكەك انانىڭ سانى ارتپاسا, ازايماي تۇر. قوعامنىڭ بەتىندەگى بەزەۋدەي بولعان وسى ماسەلەنىڭ شىعۋ تەگى قايدا جاتىر؟ ارينە, ونىڭ ءبارى زيناقورلىقتىڭ سالدارىنان ەكەنىن ءبىزسىز دە بىلەسىز. وسى كۇنى وڭ جاقتا وتىرىپ قالعان قىز تۇگىلى, ەندى بويجەتكەن قىزدارعا دا كوز سۇزەتىن ەر-ازاماتتاردىڭ بارى راس. كورسەقىزارلىق شىعار, وتباسىن وڭ جاققا قويىپ, سول جاقتان قىزىق تاۋىپ جۇرگەن ەركەك كىندىكتىلەر دە جەتەرلىك. ءبىر كۇندىك قىزىقتىڭ سوڭى بالانى جەتىم ەتەدى. قىزدى كىساپىر قىلادى. وسىنداي جاعداياتتاردى ويلاعاندا, ەر-ازاماتتاردىڭ ەكى ايەل الۋىن زاڭمەن بەكىتىپ بەرگەن دۇرىس پا دەيمىز. ەكى ايەل العان ادامنىڭ ۇشىنشىسىنە ەمىرەنۋى ەكىتالاي دەگەن ەمەۋرىن بىزدىكى. ايتپەسە, ار مەن ۇياتتى ىسىرىپ قويعان كەيبىر ازاماتتاردىڭ ونىمەن دە شەكتەلمەي, قىزىق قۋىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
ەكى ايەل الۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ەر-ازاماتتار شاريعاتشىل بولا قالادى. انشەيىندە تاناۋىن سىراعا باتىرىپ وتىراتىندارعا دەيىن شاريعاتتان سوعىپ, قۇراننان مىسال كەلتىرە باستايدى. سونداعى ايتاتىندارى «شاريعاتتا ءتورت ايەل الۋعا دەيىن رۇقسات ەتىلگەن». راس ءسوز. جالعاندىعى جوق. دەگەنمەن, سول شاريعاتشىلار وزدەرى ايتىپ وتىرعان ءسوزدى تولىق بىلمەسە كەرەك. ويتكەنى, يسلام ءدىنى شاڭىراق كوتەرۋدى ءتورت ايەلمەن شەكتەگەن. قاسيەتتى ءدىنىمىز تۇسپەي تۇرعانعا دەيىن اراب ەلدەرىندە ايەلدى ادام ساناماعانى بەلگىلى. قىسقاسى, ايەلدىڭ باعاسى بولماعان. سوندىقتان اراب ازاماتتارى قالاعان ۋاقىتىندا ايەل الىپ, ونى قالاعان ۋاقىتىندا ساتىپ جىبەرىپ وتىرعان. وسىنىڭ سالدارىنان ءبىر ازاماتتىڭ ءوزى ونداعان ايەلمەن شاڭىراق كوتەرەتىن جاعدايعا جەتكەن. ال, يسلام ءدىنى ونى ءتورت ايەلمەن شەكتەگەن. سول زامان تۇرعىسىنان الىپ قاراساق, وندا اسىل ءدىنىمىز انالارىمىزدىڭ قۇقىن قورعاعانىن كورەمىز. سونداي-اق, كوپ ايەل الۋشىلىققا دا توسقاۋىل بولعانىنان حاباردار بولامىز. جانە مۇنداي جاعدايلار تەك اراب ەلدەرىندە بولدى دەۋ, اسىعىستىق. ويتكەنى, كونە قىتاي ەلىن زەرتتەۋشىلەر قىزىق سۇراققا تاپ بولعان. كونە قىتايلار «ايەل دەگەن ادام با؟» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە كوپ پىكىرتالاسقان ەكەن. ول ازداي «ايەل ادام بولعانمەن, ونىڭ جانى ەركەكتىڭ جانىمەن تەڭ بە, الدە حايۋاننىڭ جانىمەن تەڭ بە؟» دەگەن دە ساۋالدار بولىپتى. كونە ريمدە دە كوپ ايەل الۋشىلىققا ۇرىنىپ, شەكتەن شىققان زاماندار بولعانىن تاريحتىڭ ءوزى ايتادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ول زاماندا ايەلدى ادام ساناماعان. ال يسلام ءدىنى ايەلدىڭ ورنىن, باعاسىن بەلگىلەپ بەرگەن بىردەن-ءبىر ءدىن بولىپ سانالادى. ەندى ءبىزدىڭ شاريعاتشىل جىگىتتەر ايتاتىن ءسوزدىڭ تولىق نۇسقاسى مىناداي: «ءتورت ايەل الۋعا رۇقسات ەتىلگەن. بىراق سەندەر ءۇشىن ءبىر ايەل قايىرلى». قاسيەتتى قۇراننىڭ ءوزى ءبىر ايەلدىڭ قايىرلى ەكەنىن ايتىپ وتىر. ياكي, «كىممەن قارايساڭ, سونىمەن اعار». وسى تۇرعىدان العاندا, ازاماتتار قۇراننان وزىنە كەرەك تۇسىن الىپ, كەرەك ەمەسىن ەلەمەۋى اسا قۇپتارلىق ءىس ەمەس. قوش دەلىك. قاسيەتتى كىتاپتى العا تارتىپ, بايبىشەسىن كوندىرىپ, توقال الىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك شىعار. دەگەنمەن, ءتورت ايەل الۋدىڭ دا وزىندىك شارتتارى بار. مىسالى, شاراسىزدىق. العاشقى العان ايەلىڭ بالا كوتەرمەيتىن بولسا نەمەسە اسا اۋىر اۋرۋعا شالدىقسا, وندا توقال الۋعا ەش كەدەرگى جوق. ال وزىنەن ءوزى تويىنىپ, توياتتانۋ ءۇشىن توقال الۋعا ۇمتىلۋدى اسىل ءدىنىمىز قولداي قويادى دەي الماس ەدىك. ءابساتتار مىرزابەكوۆ وسىنداي شاراسىزدىق سالدارىنان ءۇش ايەل الىپ وتىر. وسىنى دا ەسكەرگەن ءجون.
باتىس ەلدەرىندە ەكىنشى ايەل الۋ دەگەن ماسەلە جوق. ويتكەنى, ولار ونى زاڭمەن بەكىتىپ تاستاعان. ەۋروپا ەلدەرىندە ءبىر ايەل الۋعا عانا رۇقسات. امەريكاڭىزدا باسى بوس بويجەتكەنگە قول جۇگىرتسەڭىز, ارتى ۇلكەن داۋعا ۇلاسىپ, سوتتالىپ كەتەسىز. دەسەك تە, زاڭمەن بەكىتىلگەن اتالعان جاعدايدىڭ دا كەرى اسەر بەرەتىن تۇستارى بار. ماسەلەن, ەۋروپادا جەزوكشەلىك, زيناقورلىق اسقىنىپ كەتكەن. ونى ايتاسىز, ايەل مەن ايەلدىڭ, ەركەك پەن ەركەكتىڭ قاتىناسى دا وسىنىڭ سالدارى بولۋى ىقتيمال. پەندەنىڭ ءوزى تىيىم ەتىلگەن نارسەگە ۇمتىلماي ما؟ ايتالىق, ادام اتا مەن حاۋا انا جۇماقتاعى تىيىم سالىنعان المانى جەدى. سول ارەكەتتەرى ارقىلى جۇماقتان قۋىلدى. ەندى ءبىزدىڭ ءبارىمىز وسى ادام اتا مەن حاۋا انادان تارايمىز. تىيىم سالىنعان دۇنيەگە ۇمتىلۋ ءاربىرىمىزدىڭ بويىمىزدان تابىلۋى دا سوندىقتان شىعار.
توقال الۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى قوعامداعى جەزوكشەلىك پەن زيناقورلىق, بالالاردىڭ جەتىم قالۋى توقتايدى دەپ تولىقتاي ايتا المايمىز. سونداي-اق, وتىرىپ قالعان قىزداردىڭ بارلىعى ءوز تەڭدەرىن تاۋىپ, باقىتتى بولىپ كەتەدى دەۋگە دە كەلمەيدى. بىراق ءبىز وسى ارقىلى ءبىرتالاي پروبلەمانى تولىقتاي بولماسا دا, جارتىلاي شەشە الاتىن سياقتىمىز. سول سەبەپتى ەكىنشى ايەل الۋ ماسەلەسى قوعامنىڭ بەتىنە قايتا-قايتا شىعا بەرەتىن بولسا كەرەك. ايتپەسە, قازاقستاندا ودان باسقا پروبلەما جوق دەيسىز بە؟!.
ءتۇيىن: ءابساتتار مىرزابەكوۆ اعامىز تۋرالى ەرىككەننەن جازعانىمىز جوق. ارامىزدا وسىنداي ازاماتتىڭ بار ەكەنىن ەل ءبىلسىن دەگەن نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. باسقا ەر جىگىتتەر «بولماسا دا, ۇقساپ باقسىن» دەيمىز. شامالارى جەتپەسە, ءبىر ايەلدەن قايىر تاۋىپ, ءوزىن دە, وزگەنى دە كۇناعا باتىرماي تىنىش جۇرگەنى ابزال. ال توقال الۋدى زاڭداستىرۋ نە زاڭداستىرماۋ بىزگە بايلانىپ تۇرعان جوق. ول پارلامەنتتىڭ «باس اۋرۋى».
...ەكى ايەلدىڭ ويران يا ايران بولۋى بايبىشەگە بايلانىستى ەكەن. ءبىز شىنار وتەەۆانىڭ ءسوزى مەن ارەكەتىنەن سونى تۇسىندىك...
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرلەرىندە جولدار جابىق تۇر؟
اۋا رايى • بۇگىن, 09:25
بىرقاتار وبلىستا اۋا رايىنا بايلانىستى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:16
بۇگىن 1 دوللاردى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى؟
قارجى • بۇگىن, 09:10
شىمكەنتتە ساياباق اۋماعىنان ەر ادامنىڭ ءمايىتى تابىلدى
ايماقتار • كەشە
استانادا جانە ەلىمىزدىڭ 16 وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
اتا زاڭدا ادام قۇقىعىنا قانداي ارتىقشىلىق بەرىلدى؟
اتا زاڭ • كەشە
قازاقستاندا 23 اقپانعا دەيىن بىرقاتار جول ۋچاسكەسى جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
استانادا قۇجاتسىز تاسىمالدانعان ەت ونىمدەرى ساتىلماق بولعان
ايماقتار • كەشە
