بۇل – تەك ەكونوميكالىق سيپاتتاعى وداق

جوعارى ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى اياسىندا كەشە ەلىمىزدىڭ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى كوشپەلى بريفينگتەر ۇيىمداستىردى. ياعني, بۇرىنعىداي وزدەرى ورنالاسقان قاز­مەديا ورتالىعىندا ەمەس, ءبىرى­نەن سوڭ ءبىرى جالعاسقان سەريالى باس­پاسوز ءماسليحاتتارىن جوعارى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس­تىڭ وتىرىسى بولعان تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكىزدى. وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇمكىن­دىكتەرى مەن تيىمدىلىگى جايىندا ءسوز بولدى. العاشقى بريفينگتە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ, «قازاقستان ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار ءبىر­لەس­تىگىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان ەرىمبەتوۆ, ەۋرازيالىق ينتەگرا­تسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانارگۇل قۇسمانعاليەۆا قاتىستى. ر.وشاقباەۆ ءوز كەزەگىندە ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق شارتىندا باسشىلىققا الىن­عان نەگىزگى قاعيدالارعا توق­تالدى. «حالىقارالىق قۇقىق قا­عيد­اتتارىن, وداققا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ساياسي قۇرىلىمىن قۇرمەتتەۋ, ءوزارا ءتيىمدى ىنتى­ماق­تاستىقتى, تەڭدىك پەن تاراپتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسەپكە الۋدى قامتاماسىز ەتۋ, نارىقتىق ەكونوميكا, شىنايى باسەكەلەستىك قاعيدالارىن ساقتاۋ – شارت جو­باسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى», دەدى باسقارما توراعاسى. سونداي-اق, ول اتالعان اۋقىمدى قۇجات 969 بەتتى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتار بولساق, شارت جوباسىنىڭ ينستيتۋتتىق بولىگىندە وداقتىڭ سۋبەكتىلىك قۇقىعىنا يە ايماقتىق ىقپالداستىق, حالىق­ارالىق ۇيىم ەكەندىگى كورسە­تىلگەن. سونىمەن قاتار, ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ورگاندارىنىڭ نەگىزىندە 4 ورگان قۇرىلادى. ماسەلەن, ءبىرىنشىسى – مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارى كەڭەس, ەكىنشىسى – ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ۇكىمەتارالىق كەڭەس, كەڭەس پەن القالار دەڭگەيىندەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سوتى. ر.وشاقباەۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە, اتالعان ورگانداردى قارجىلاندىرۋ تاراپتاردىڭ ۇلەستىك جارنالارىنان جينالاتىن وداقتىڭ بيۋدجەتىنەن جۇرگىزىلمەك. ال شارت جوباسىنىڭ فۋنك­تسيالىق جاعىنا توقتالعان ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى وعان اگروونەركاسىپتىك كەشەن, ونەركاسىپ, ەڭبەك ميگراتسياسى, ۆاليۋتا ساياساتى, قارجى نارىقتارىن رەتتەۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ساياسات, تابيعي مونوپوليالار, قىزمەتتەر مەن ينۆەستيتسيالار ساۋداسى, سالىق پەن سالىق سالۋ, سىرتقى ساۋدا ساياساتى, ەكونوميكالىق ساياسات جانە ەنەرگەتيكا سالالارى بويىنشا باعىتتاردىڭ قامتىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق, ول ينتەگراتسيالىق مۇمكىندىكتەردىڭ ايتارلىقتاي وزگەرتىلگەنى كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىنداعى ارقاۋلىق تۇردە كەلىسىلگەن پاكەتكە قاراعاندا شارت جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بولىپ سانالاتىنىن العا تارتتى. ر.وشاقباەۆ, سونداي-اق, ەۋ­را­زيالىق كوميسسيانىڭ باسشىلىق قىزمەتتەرى ءۇش ەلدىڭ ازاماتتارىنا تەڭ بولىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. ايتالىق, قازىرگى ۋاقىتتا ەۋرازيالىق كوميسسيادا 20-دان استام دەپارتامەنت بار. وكىنىشكە قاراي, كوميسسيانىڭ تۇراقتى مەكەنجايى ماسكەۋ بولعاندىقتان, دەپارتامەنت ديرەكتورى لاۋازىمىندا رەسەيلىك ازاماتتار باسىم بولىپ تۇر. «قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن شارت ماتىنىندە دەپارتامەنت ديرەكتورى جانە ولاردىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە تەڭ دارەجەدە ۇسىنىلاتىندىعى جازىلعان. ياعني, ەگەر دەپارتامەنت ديرەكتورى قازاقستان ازاماتى بولسا, وندا ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرى رەسەي, كەلەسىسى بەلارۋس ازاماتى بولۋى ءتيىس. بۇل قارجىلاندىرۋدى كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەدى», دەدى ر.وشاقباەۆ. سونداي-اق, ول ەۋرازيالىق وداق اياسىندا بيىل وتاندىق كاسىپ­كەرلەر شەكارالاس قالا­لاردا ساۋدا وكىلدەرىن اشۋدى كوزدەپ وتىرعانىن ءمالىم ەتتى. «ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋدەگى نەگىزگى تىرەك بولاتىن دايەك – 170 ميلليوندىق بازار. ون­سىز ءبىز ءوندىرىستىڭ باسەكەگە قا­بى­لەتتىلىگىن قۇرا المايمىز جانە ينۆەستيتسيا تارتا المايمىز. وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ەڭ الدىمەن كوزدەپ وتىرعانى شەكارالاس ايماقتار. ونداعى حالىقتىڭ سانى 27 ميلليون ادامدى قۇرايدى. بۇل ءبىزدىڭ نارىقتان 10 ميلليونعا ارتىق. بيىل ءبىز ميلليوننان ارتىق تۇرعىنى بار شەكارالاس قالالاردىڭ ارقايسىسىندا ساۋدا وكىلدەرىن اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءبىرىنشى كەزەڭدە ومبى, ساراتوۆ, سامارا, ءنوۆوسىبىر قالالارى», دەدى ر.وشاقباەۆ. ال ءوز كەزەگىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانارگۇل قۇسمانعاليەۆا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرامىنا قوسىلۋعا بۇگىننىڭ ءوزىن­دە كوپتەگەن مەملەكەتتەر نيەت تانىتىپ وتىرعانىن جانە مۇنداي ۇيىمدار ەكونوميكالىق دامۋ تالابىنان تۋىنداپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «قازىردىڭ وزىندە الەمدە 200-دەن استام ءتۇرلi دەڭگەيدەگi ىقپالداستىق ۇيىمدارى بار. بۇل – ءسان قۋ ەمەس, ەكونوميكالىق قا­جەت­تiلiك. ويتكەنi, ۇلكەن نارىقتار دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن كور­سەتiپ وتىر. بۇگiندە 40-قا جۋىق مەملەكەت كەدەن وداعى ار­قى­لى ەركiن ساۋدا ايماعىنا كiرۋگە نيەت بiلدiرۋدە. ناقتىراق ايت­ساق, تۇركيا, ءۇندiستان, جاڭا زەلان­ديا, ۆەتنام جانە تاعى باس­قالار. ەۋرازيالىق وداق, ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى سىندى بiرقاتار بلوكتارمەن سەرiكتەستiك تە جول­عا قويىلدى. ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقپەن ساۋدا قاتى­ناسىن ورناتۋعا وڭتۇستiك امەري­كانىڭ ەڭ ءiرى «مەركوسۋر» ينتە­گراتسيالىق ۇيىمى نيەتتi», دەدى ج.قۇسمانعاليەۆا. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرi قۇرىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بiرiنشi بولىپ ارمەنيا كiرمەك. ودان كەيiن قىرعىزستان مەن تاجiكستان دايىندىعىن بايقاتىپ وتىر. بۇل – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اشىق ءارى بولاشاعى بار جوبا ەكەندiگiن اڭعارتسا كەرەك. وسىعان وراي, ينستيتۋت ديرەكتورى: «بۇل ءبىزدى قۋانتادى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق جوباسى – باسقا دا وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن, سونىمەن بىرگە, قاتىسۋشى-مەملەكەتتەرمەن ىن­تى­ماقتاستىقتى بولجايتىن اشىق جوبا», دەدى. ج.قۇسمانعاليەۆا, سونىمەن قاتار, ءوزى باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋت جۇرگىزگەن الەۋمەتتiك ساۋال­داماعا قاتىسقان قاتارداعى قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم ءبو­لىگى ىقپالداستىقتى قازاقستان ءۇشiن اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدار دەپ ەسەپتەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. «بiزدiڭ ينستيتۋت تۇراقتى تۇردە ءتۇرلi الەۋمەتتiك زەرتتەۋلەر مەن ساراپشىلاردىڭ ساۋالداماسىن جۇرگiزەدi. الەۋمەتتiك ساۋال­دامانىڭ ناتيجەسi جۇرتشىلىقتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى كەڭiنەن قولدايتىندىعىن اڭعارتىپ وتىر. اتاپ ايتار بول­ساق, بiزدiڭ حالىق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كiرۋ ەل دامۋىنىڭ نەگiزi ەكەندiگiن ايتادى. ساۋالداماعا قاتىسقان قاتارداعى قازاقستاندىقتاردىڭ 95 پايىزى ىقپالداستىق قازاقستان ءۇشiن اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدار دەپ ەسەپتەيدi. حالىق پەن ساراپشىلار ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ كەلەشەگiنەن زور ءۇمiت كۇتەتiندiگىن اتاعان ءجون. ساۋالداما قورى­تىن­دىسى بويىنشا, وعان قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ 77 پايىزى جانە ساراپشىلاردىڭ 88 پايىزى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ىقپالداستىقتى ودان ءارi دامىتۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيدi», دەدi ج.قۇسمانعاليەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, ساۋالداماعا قاتىس­قانداردىڭ كوپشىلىگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­قا مۇشە بولىپ وتىرعان قازاق­ستان ەكونوميكالىق تابىسقا كەنەلەتiندiگiن اتاعان. ىقپال­داستىقتىڭ ارتىقشىلىعى رەتiندە وتاندىق بيزنەس وكiلدەرiنiڭ سە­رiك­تەس ەلدەر نارىعىنا قول جەتكi­زەتiندiگiن اتاپ كورسەتكەن. ءيا, بۇگىنگە دەيىنگى تالقىلاۋ بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقتان ساياسي استار ءىز­دەپ, بۇل ۇيىم ەل تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن بىرلەستىك دەپ شۋلاعاندار دا بولعان. بىراق ينتەگراتسيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالداما ناتيجەسى ونداي ويداعىلاردىڭ بار بولسا دا وتە سيرەك ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىر. بۇل پىكىردى بريفينگكە قاتىسقان «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان ەرىمبەتوۆ تە قۇپتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا باسەكەلەستىك ارتىپ, كەرىسىنشە, ەلىمىز دامي تۇسەدى. «باسكەلەستىكتەن قورىقپاۋىمىز كەرەك. كەرىسىنشە, ءبىز وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. بارلىق وداقتاردا, ينتەگراتسيالاردا تەك ءادىل ساياسات جۇرگىزگەن مەملەكەت جەڭىسكە جەتەدى. مۇنى قازىر كورىپ ءجۇرمىز. بۇگىندە ەلدە بۇرىنعىداي «بلاتپەن» جۇرەتىندەر ازايدى. كىمنىڭ دەڭگەيى جوعارى, ءبىلىمى بار, سول جاقسى جۇمىسپەن قامتىلادى. عالىمدار, ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ جاقسى ءومىر سۇرە باستاعانىن ءوز كوزىمىزبەن كورە باستادىق», دەدى ن.ەرىمبەتوۆ. «قوعامىمىزداعى انتيەۋرا­زيالىق كوڭىل-كۇيدىڭ اۋقىمى ۇلكەن ەمەس. وسى رەتتە ايتارىم, تولىق تاۋەلسىز ەشبىر مەملەكەت جوق, ءبارى ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى. ءبىز وسى ورتادا ءومىر ءسۇرۋىمىز قاجەت, ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. تاۋەلسىزدىگىمىزدى ەشكىمگە بەرمەيتىن ۇرپاق ءوستى بۇگىندە. ەشكىم دە بيلىكتى ەشكىمگە بەرمەيدى», دەپ تولىقتىردى ءسوزىن ن.ەرىمبەتوۆ. بۇل رەتتە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ر.وشاقباەۆ: «دەموكراتيالىق قوعامدا ءومىر سۇرگەننەن كەيىن, الۋان ءتۇرلى پىكىردىڭ بولۋى زاڭدى. كەيبىر ادامدار ءوز قاۋپىن بىلدىرەدى. مەن وسىنداي پىكىرلەرگە تالداۋ جاساپ كوردىم. بىرىنشىدەن, كەڭەس وداعى قايتا قۇرىلادى, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتادى دەگەن قاۋىپ ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر شارتتىڭ ءماتىنىن وقىساڭىزدار, بۇل ينتەگراتسيا تەك ەكونوميكالىق سيپاتتا ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىزدەر. مەملەكەت باسشىسى بۇل تۋرالى انىق ايتتى. بىزگە, كاسىپكەرلەرگە بۇل ينتەگراتسيا قاجەت, بىزگە نارىققا شىعۋ كەرەك. ءبىز بىرنەشە رەت رەسەي بازارىنا شىعۋ ماسەلەلەرىن كوتەرگەنىمىزدى بىلەسىزدەر. وسى كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن وداققا قوسىلۋىمىز ماڭىزدى», دەپ تۇيىندەدى. دينارا بىتىكوۆا, ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.